این روزها اگر سری به منطقه سرخرود، قائمشهر و مناطق دیگر در استان شمالی ایران بزنید، انبوه ساختمانهای بلندمرتبه‌ای را می‌بینید که در خط ساحلی یا در حال ساخته شدن هستند یا قد کشیده‌اند.
علی بیت‌الهی توضیح می‌دهد که بلندمرتبه‌سازی در استانهای شمالی، نهضت بلندمرتبه‌سازی در خطه شمال و به ویژه مازندران از دیرباز شروع شده بود. ردپای این گفته‌ها را می‌توان در آگهی‌های بازار مسکن مناطق ساحلی هم دنبال کرد؛ آگهی‌هایی که نشان می‌دهند زمین‌های نزدیک به دریا دیگر صرفا به عنوان قطعات مناسب ویلاسازی عرضه نمی‌شوند و در برخی موارد، با عنوان «قابلیت بلندمرتبه‌سازی» به بازار آمده‌اند.
برای نمونه، در یکی از آگهی‌هایی که آذرماه سال گذشته در سایت «بام‌سرا» منتشر شده، آمده است: «۳ هزار مترمربع زمین ساحلی، پلاک اول دریا، با قابلیت تفکیک به سه قطعه هزار متری. ملک سه‌نبش بوده و امکان بلندمرتبه‌سازی تا ۲۰ طبقه را داراست.» در میان آگهی‌های منتشر شده، مواردی نیز دیده می‌شود که پروژه‌های ساخته شده را برای فروش عرضه کرده‌اند.
مثال آن در آگهی‌ای که تابستان دو سال پیش منتشر شده، وجود دارد: «فروش برج‌های ساحلی لوکس در سرخرود؛ فاصله تا دریا فقط ۳۰۰ متر». آگهی‌های قدیمی‌تری هم وجود دارد که نشان می‌دهد موضوع بلندمرتبه‌سازی در شهرهای شمالی سابقه بیشتری دارد مانند آگهی‌ای که در سال ۱۳۹۸ منتشر شده و در آن به اطلاعیه تشویقی شهرداری قائمشهر هم اشاره شده که در آن، با هدف ایجاد بسترهای پیشرفت و توسعه پایدار شهر، از سیاست‌های تشویقی و حمایتی برای ساخت‌وسازهای بلندمرتبه و ارایه این مشوق‌ها به مالکان و سازندگان سخن گفته شده است. چنین روندی امسال وارد مرحله جدی‌تری شد. تابستان امسال، طرح پهنه‌های بلندمرتبه‌سازی در شهرهای رشت و بندر انزلی در شورای عالی شهرسازی و معماری به تصویب رسید و حتی دوره آموزشی تخصصی شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی ویژه ۲۷ شهر مازندران برگزار شد.
در مهرماه غلامرضا کاظمیان، معاون شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی اعلام کرد که طرح بلندمرتبه‌سازی استان مازندران در آستانه تصویب نهایی قرار دارد و تنها دو روز پس از این اظهارات دو طرح بلندمرتبه‌سازی در مازندران، با ارتفاعی در حدود ۴۰ طبقه، در جلسه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان به تصویب رسید. همزمان با این تحولات، زمین‌داران، برج‌سازان و مشاوران املاک منطقه بیش از گذشته به دنبال عرضه و جذب سرمایه برای پروژه‌های بلندمرتبه هستند. در صفحات و کانال‌های مجازی مرتبط با بازار املاک منطقه حالا در کنار آگهی فروش زمین‌های نزدیک به ساحل با عنوان «قابلیت برج‌سازی»، آگهی‌های پیش‌فروش و فروش برج‌های ساحلی نیز به چشم می‌خورد.
نکته‌ای که حالا رییس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی به عنوان یکی از منتقدان بلندمرتبه‌سازی در خطوط ساحلی مطرح می‌کند، از دیدگاه خطر زلزله و تبعات بعد از آن است که حساسیت بالایی هم در این منطقه دارد.«ما همین چند ماه پیش شاهد سه زلزله بزرگ در امریکای جنوبی بودیم. حتی فرصت نشد درباره آنها گزارش تهیه کنیم، چون در میانه تدوین گزارش به زلزله دیگری در همان کشور یا کشور مجاور ونزوئلا برخوردیم. نکته‌ای که در این زلزله‌ها، به‌ویژه زلزله ونزوئلا دیدیم و همان تایید هشدارهای قبلی ما در زمینه زلزله‌های دور، در مکزیک و شهرهای ساحلی دیگر مانند نگاتا در ژاپن بود، این است که حتی زلزله‌های دور، در فواصل ۲۸۰ کیلومتری می‌توانند برج‌های بلندی را که روی خاک‌های نرم ساحلی بنا شده‌اند تحت تاثیر قرار دهند و تخریب کنند.»
او به توضیح این دیدگاه کارشناسی بسیار مهم می‌پردازد که چطور زلزله حتی در فواصل دور هم می‌تواند سلامت این منطقه را به خطر بیندازد: «ساختارهای نرم، امواج با پریود بلند زلزله را تشدید می‌کنند و چون ساختمانهای بلند هم از نظر استعداد ارتعاشی، تناوب‌هایی با زمان بلند دارند، یعنی ارتعاش آنها دامنه بلندی دارد، اما پریود بلند یا در واقع فرکانس بسیار پایین دارند، چنین لرزش‌هایی در زلزله‌های دور تشدید می‌شوند، چون زلزله‌های دور هم از سرشت پریودهای بلند برخوردارند و دامنه نوسان امواج از نظر زمانی بلند است، این به اصطلاح هم‌آمیختی با زلزله‌های دور و فرکانس‌های پایین و پریودهای بلند باعث می‌شود تشدید ارتعاش در ساختمانهای بلندمرتبه صورت بگیرد و در کمال ناباوری، حتی زلزله‌هایی که ساختمانهای کوتاه‌مرتبه را اصلا تکان نمی‌دهند یا آسیب نمی‌زنند، باعث شوند ساختمانهای بلند به نوسان با جابه‌جایی بالا درآیند و احتمال ریزش و سقوط آنها وجود داشته باشد. این جزیی از خصوصیات خاک‌های ساحلی است. نه‌تنها در کشور ما، بلکه در بسیاری از کشورهای دنیا، در مناطق ساحلی، تخریب ساختمانهای بلندمرتبه حتی بر اثر زلزله‌های دور ثبت و گزارش شده است. این هم باز یک موضوع فنی مهم در ساخت‌وسازهاست که معمولا در نظر گرفته نمی‌شود و مزید بر علت خواهد بود.»
نگرانی از گسل‌های فعال دریای خزر
در دریای خزر تعدادی گسل وجود دارد که به گفته محققان ۳ گسل فعال این حوزه در خاک ایران کشیده شده است و توان لرزه‌زایی و احتمال سونامی در آن وجود دارد. بر اساس گزارشی که ایسنا چند سال پیش منتشر کرده است؛ داده‌های تاریخی موجود نشان می‌دهند حدود 13 سونامی مهم در منطقه دریای خزر ثبت شده است که اکثر آنها در نواحی مرکزی خزر به وقوع پیوسته‌اند. لرزه‌خیزی قابل توجه ناحیه خزر مرکزی ناشی از وجود یک ناحیه فرورانش در این منطقه است. از این رو احتمال وقوع سونامی در صورت وقوع زمین‌لرزه‌هایی با بزرگای حدود 8 در آن ناحیه بسیار زیاد است.
دکتر محمدمهدی خطیب، رییس هیات‌مدیره انجمن زمین ساخت و زمین‌شناسی ساختمانی ایران هم در این باره از گسل‌هایی یاد می‌کند که در جنوب دریای خزر تحت عناوین گسل‌های «خزر»، «جنوب خزر» و «شمال البرز» شناخته و همه این گسل‌ها هم جزو گسل‌های فعال محسوب می‌شوند.«داده‌های موجود به دست آمده از زمین‌لرزه‌های تاریخی و هم زمین‌لرزه‌های دستگاهی نشان می‌دهد که کانون این زلزله‌ها روی این گسل‌ها واقع شده است و باعث زمین‌لرزه‌های متعددی شده‌اند.با توجه به شرایطی که این گسل‌ها دارند، پتانسیل لرزه‌خیزی هم برای آنها متحمل است و احتمال حرکت مجدد و رخداد زمین‌لرزه روی این گسل‌ها وجود دارد.» البته هیج اطلاعات تاریخی از سونامی‌های دریای خزر وجود ندارد ولی مطالعات نشان می‌دهد که دریای خزر پتانسیل سونامی را دارد ولی نمی‌توان وقوع آن را پیش‌بینی کرد. گسل‌های دیگری که بخشی از آنها به ایران کشیده می‌شود و احتمال زلزله یا سونامی دارد، عبارتند از: «گسل آستارا» که از کنار شهر آستارا عبور می‌کند و ادامه آن وارد کشور آذربایجان می‌شود و گسل دیگری به نام گسل «عشق‌آباد» که در کشور ترکمنستان قرار دارد ولی ادامه آن وارد پوسته خزر و دریای خزر می‌شود.
تاب‌آوری‌های زیست‌محیطی و شرایط اقلیمی کشور
شاید از نگاه سوداگرانه سرمایه‌گذاری برای برج‌سازی یا ویلاسازی در این منطقه سود سرشاری داشته است، اما مضاف بر زلزله‌خیزی و احتمال سونامی آنچه رییس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی را بیشتر نگران کرده، تاب‌آوری‌های زیست‌محیطی و شرایط اقلیمی کشور است که با دیدگاه‌های سوداگرانه در تضاد است.«از دیدگاه محدودیت فضای سبز و آن نوار باریک سرسبز ایران‌زمین که در جنوب ساحل دریای مازندران قرار دارد، مشکلات زیست‌محیطی جدیدی به دلیل جمعیت‌پذیری بالا و همچنین جمعیت شناوری که در مسافرت‌ها همه شاهد آن هستیم، ایجاد شده است. ترافیک و موارد مختلف پسماند که شیرابه‌های آنها محیط زیست منطقه را تحت تاثیر قرار می‌دهد و همه اینها نشان می‌دهد که ایجاد ظرفیت‌هایی برای جمعیت‌پذیری بالا، با توان اکولوژیکی این منطقه از دیدگاه کلی و زیست‌محیطی در تضاد است.»
بنابراین بحث‌های مرتبط با ظرفیت زیستی منطقه از دیگر دغدغه‌هایی است که منتقدان بلندمرتبه‌سازی در شهرهای شمالی مطرح می‌کنند. در تیر ماه هم که این بحث دوباره سر زبان‌ها افتاد، عماد ثروتی، معمار، پژوهشگر معماری و فرهنگ، مدرس دانشگاه در یادداشتی نسبت به تصویب این طرح انتقاد کرد و نوشت: «چگونه می‌توان برای شهری که سیستم فاضلاب آن ناتوان است و رودخانه‌هایش سال‌هاست با بحران شدید آلودگی روبه‌رو هستند، نسخه برج‌سازی پیچید؟
بارگذاری تراکم بالا، بدون پی‌ریزی همزمان زیرساخت‌های حیاتی، یک خطای راهبردی جبران‌ناپذیر است.» و در جای دیگر این موضوع را یادآور شد: «شورای عالی شهرسازی و معماری باید بداند که ارتفاع نشانه توسعه نیست. توسعه، یعنی احیای رودخانه‌ها، ارتقای شبکه فاضلاب، توسعه فضاهای عمومی و بازآفرینی محله‌محور.» حالا هم بیت‌الهی می‌گوید: «انبوه جمعیتی را که در یک سطح مقطع کوچک در یک برج بلند ساکن هستند، در نظر بگیرید. رفت‌وآمد، ترافیک، معابر و خیابان‌ها و غیره؛ شهرهای ما عمدتا این‌گونه‌اند و دسترسی به کوچه‌ها و ساختمان‌ها بسیار سخت است. معابر خیلی فراخ و وسیع نیستند و امدادرسانی و نجات به کندی صورت می‌گیرد و موارد متعددی پیش خواهد آمد. مسائل مدیریتی و زیست‌محیطی، آلودگی هوا، ترافیک، پسماندها و غیره را اگر جمع‌بندی کنیم، با هدف حفظ محیط زیست زیبای این خطه شمالی که برای همه کشور است، این کارها باید متوقف شود.» او معتقد است: «زمانی که انبوه مسکن یا ساختمان خالی در استان ایجاد کنید، طبیعتا بسیاری برای خرید، رفت‌وآمد و آمدن برای تعطیلات و غیره در استان مازندران و استانهای شمالی انگیزه‌مند می‌شوند.»
مسابقه ویلاسازی و برج‌سازی
بررسی‌های رییس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز زلزله‌شناسی نشان می‌دهد که در سال ۱۴۳۰، یعنی حدود ۲۵ سال بعد، جمعیت حدود شش استان از جمله خوزستان، ایلام، اردبیل و لرستان که اغلب مهاجرفرست هستند نسبت به حالا کمتر خواهد بود.«یک طرف، کاهش زاد و ولد است که مربوط به همه جای ایران است، ولی مهم‌تر، مهاجرت از شرایط اقلیمی، به‌ویژه از مناطق جنوبی، جنوب‌شرقی و جنوب‌غربی ایران به مناطق نسبتا خوش آب‌وهوا مثل شمال و حتی تهران و کرج است. این امر موجب می‌شود حتی استان‌هایی که ما باید در آنها توزیع جمعیت همگن داشته باشیم، بسیاری از سکونتگاه‌ها خالی یا بسیار کم‌جمعیت شوند. در عوض، در مناطق خاصی مثل شمال کشور، تراکم جمعیت موجب ایجاد ناهنجاری‌های عدیده‌ای می‌شود که در ۱۰ یا ۲۰ سال آینده شاهد آن خواهیم بود.» او معتقد است که باید خیلی دوراندیشانه در این باره اقدام کرد. «اینکه ما یک خطه سرسبز داریم که در دامنه‌های جنوبی آن ویلاسازی داریم و مسابقه ویلاسازی راه انداخته‌ایم و در ساحل شمالی این خطه، در نوار ساحلی، مسابقه برج‌سازی راه بیندازیم، عرصه را بر طبیعت تنگ خواهیم کرد. آن هم در شرایطی که این مناطق، مناطقی با سوابق لرزه‌خیزی و سیل‌خیزی بالا و مخاطرات عدیده‌ای هستند و مدیریت کلان استانی در چنین شرایطی به مراتب مشکل خواهد بود. این موضوع بسیار مهمی است و باید تلاش کنیم که در تمامی استان‌ها مردم همان خطه‌ها و در سرزمین‌های آبا و اجدادی خودشان زندگی کنند.»
اما راه‌حل جلوگیری از گسترش سکونتگاه‌های خالی و افزایش تراکم در نقاطی دیگر چیست؟ به گفته او« امکانات باید عادلانه توزیع شود و حتی بیشتر به نقاطی که مهاجر فرستاده‌اند، رسیدگی کنیم، چون یکی از مشکلات عمده ما کانون‌های جمعیتی متمرکز هستند که روزبه‌روز بزرگ‌تر می‌شوند و مسائلی مثل فرونشست زمین، آلودگی‌های زیست‌محیطی و موارد متعدد دیگری را رقم می‌زنند.عواقب کار فقط ساختمان‌سازی و ایجاد اشتغال نیست؛ عواقب کار، مهاجرپذیری و جمعیت‌پذیری بیش از ظرفیت زیست‌محیطی ماست.»
فرونشست و عقب‌روی دریا
عقب‌روی دریا را هم باید به زلزله‌خیزی، سیل‌خیزی و کاهش ظرفیت زیست محیطی و شرایط اقلیمی کشور اضافه کرد. طبق بررسی‌های این مقام مسوول مثلا در ساحل فرح‌آباد لب دریا از خط ساحل قدیمی حدود ۲۰۰ متر عقب‌تر رفته است و این عقب‌روی در محدوده‌های ساحلی موجب افت سطح آب زیرزمینی خواهد شد که این امر پدیده فرونشست زمین را تشدید می‌کند.«با این تصویری از گستره استانی، تصور کنیم که در همین زون‌های بسیار حساس، برج‌های سر به فلک کشیده در سال‌های آتی مشاهده و ساخته خواهند شد و جمعیت فراوان نیز در آنها اسکان پیدا خواهد کرد. علاوه بر سنگینی وزن این سازه‌ها، نیاز آبی فراوانی نیز به دلیل تجمع جمعیت ایجاد خواهد شد و این نیاز آبی، فشار بر آبخوان‌ها را بیشتر می‌کند. بی‌دلیل نیست که چرا در استان سرسبز و نسبتا پرآب مازندران بیش از نصف این محدوده استانی دچار فرونشست شده است.» ماجرای بلندمرتبه‌سازی در مازندران از جایی بیشتر خطرناک‌تر می‌شود که بدانیم این استان هم در میان ۳۱ استانی است که فرونشست را تجربه کرده است و به گفته این کارشناس حوزه زمین‌شناسی در نیمه شرقی استان مازندران، از جلگه آمل به سمت گلوگاه و نیز در استان گلستان به‌طور گسترده توسعه یافته و اغلب محدوده‌های استانی را درنوردیده است.
«شما در چنین پهنه‌ای برج‌های بلندی می‌سازید. حالا نرخ فرونشست این استان در مقایسه با استان‌هایی مثل کرمان، فارس، اصفهان و تهران کمتر است، اما خیلی گسترش زیادی دارد و این امر با ادامه این روند مطمئنا تشدید خواهد شد. در نیمه غربی استان مازندران، به دلیل نزدیکی کوهستان به ساحل پدیده فرونشست مشاهده نمی‌شود، اما از آن طرف، شرایط توپوگرافی و ارتفاعی منطقه آنقدر تنگ و باریک می‌شود که جمعیت فراوان در یک نوار بسیار کم عرض ساکن می‌شوند که در معرض خطرات مختلفی قرار خواهند گرفت.»
پنج سال آینده؛ ترافیک تهران در مازندران
بر اساس آخرین برآورد آماری سایت ایران‌گاه، جمعیت استان مازندران در سال ۱۴۰۳ حدود ۳ میلیون و ۴۱۵ هزار نفر و در استان گیلان حدود ۲ میلیون و ۵۶۹ هزار نفر است در حالی که ظرفیت جمعیتی در گستره استانی به گفته بیت‌الهی حداکثر تا مرز ۳ تا ۴ میلیون نفر بیشتر نیست و فرقی هم نمی‌کند کدام استان باشد، اگرچه در استانهای گیلان و مازندران با توجه به وسعت جنگل‌ها، وسعت جلگه‌ها و امتداد خطوط ساحلی، یک کلانشهر مثل تهران را نمی‌توانید در یکی از این دو خطه جای بدهید.
«این روند را چون تدریجی است، الان حس نمی‌کنیم ولی ساختمانهای بلند انبوه، اگر زیاد شوند و هیچ کنترلی در تعداد ساختمان‌ها نباشد، موجب وجود خانه‌ها و واحدهای ساختمانی و مسکونی خالی خواهند شد و فکر مهاجرت به این مناطق را، نه‌تنها در استان‌هایی که خودشان همه ساکن هستند، بلکه از سایر مناطق کشور، بیشتر خواهد کرد.همین الان هم به استان مازندران اگر سفر کنید، می‌بینید که مردم از نقاط مختلف کشور، با لهجه‌ها و گویش‌های مختلف صحبت می‌کنند و مثلا محله‌ای به نام یک شهر دیگر تاسیس شده است. عجیب است که این روند دارد به صورت مسابقه درآمده و مردم هم در کلان مساله، به آینده درازمدت فکر نمی‌کنند. فکر می‌کنند که الان نیاز و مشکل فعلی‌شان حل شود. در حالی که با همین فکر تهران به این روز افتاد.»
رییس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز زلزله‌شناسی معتقد است که ادامه این روند تا چند سال دیگر وضعیت استانهای شمالی را مثل تهران غیرقابل کنترل می‌کند آن هم در حالی که منابع آبی ما در این دو استان به شدت محدود است؛ آلودگی‌های زیست‌محیطی در استان گیلان به شدت زیاد و کشت‌های پاییزه در استان برای برنج موجب افت سطح آب زیرزمینی شده و از دیگر سو ویلاسازی‌ها هم موجب قطع دامنه‌های تغذیه‌کننده سفره‌های آب زیرزمینی شده است.«همین الان هم در روزهای تعطیلات ترافیک به قدری آنجا زیاد است که واقعا مردم کلافه می‌شوند. الان هم دوستانی که از مازندران هستند آنچنان ناراضی‌اند که اساسا می‌گویند کاش هیچ توسعه‌ای در این استان صورت نمی‌گرفت. می‌گویند ما اول فکر کردیم این موجب درآمدزایی می‌شود، ولی الان متوجه می‌شویم که ما را با چه مشکلات عدیده‌ای مواجه کرده است. مردم عزیزی که آنجا ساکن هستند، در ظرف چند سال آتی خواهند دید که چقدر به ضررشان تمام شده است. اگر این روند که تشدیدکننده هم شده، با مجوز احداث برج‌ها ادامه پیدا کند، ظرف پنج سال آینده به شرایطی خواهیم رسید که انگار ترافیک تهران را در مازندران ایجاد کرده باشیم.»