سکونت نیمی از جمعیت ایران در محدوده فرونشست
رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفت: برآورد من این است که حدود نیمی از جمعیت ایران در پهنه‌های فرونشستی زندگی می‌کنند.
علی بیت‌اللهی با انتقاد از ضوابط و دستورالعمل‌های تدوین‌شده برای ساخت‌وساز در مناطق فرونشستی، نسبت به رویکردی که به‌جای کنترل و مهار این پدیده، امکان ساخت‌وساز در پهنه‌های فرونشستی را با تعیین ضوابطی خاص فراهم می‌کند، هشدار داد و گفت: چنین رویکردی به معنای کم‌اهمیت جلوه‌دادن پدیده فرونشست و نادیده‌گرفتن ابعاد و پیچیدگی‌های آن است.
وی اظهار داشت: پیش‌تر مصوبه‌ای از سوی شورای عالی شهرسازی و معماری درباره ممنوعیت انبوه‌سازی، اجرای طرح نهضت ملی مسکن و توسعه ساخت‌وساز در زون‌های فرونشستی وجود داشت، اما در ادامه، گروهی اقدام به تدوین دستورالعمل‌هایی برای تعیین روش‌های ساخت‌وساز در این پهنه‌ها کردند؛ اقدامی که از ابتدا با آن مخالف بودم و در جزئیات تدوین این دستورالعمل نیز به دلیل همین مخالفت، مشارکتی نداشتم.
بیت‌اللهی با تشریح دلایل مخالفت با این رویکرد افزود: تفاوت اساسی میان پدیده زلزله و فرونشست زمین وجود دارد. زلزله پدیده‌ای است که وقوع آن در اختیار ما نیست و به همین دلیل باید ساختمان‌ها را به‌گونه‌ای طراحی و احداث کنیم که در برابر آن مقاوم باشند؛ اما وقتی با پدیده فرونشست مواجه هستیم، نباید صرفاً به این موضوع بپردازیم که در این مناطق چه نوع ساختمانی و با چه تعداد طبقه‌ای ساخته شود. چنین نگاهی در واقع به معنای ساده‌انگاری و کم‌اهمیت تلقی‌کردن پدیده فرونشست است.
وی ادامه داد: وقتی به‌جای ممنوعیت یا محدودیت ساخت‌وساز در پهنه‌های فرونشستی، دستورالعملی تدوین می‌شود که مشخص کند در مناطق دارای فرونشست کم، متوسط یا شدید، با چه شرایطی می‌توان ساختمان احداث کرد، در عمل مسیر برای صدور مجوز ساخت‌وساز در این مناطق هموار می‌شود. ممکن است در برخی زون‌هایی که میزان فرونشست بسیار بالاست همچنان محدودیت‌هایی وجود داشته باشد، اما رویکرد کلی این دستورالعمل آن است که به‌جای کنترل پدیده، چگونگی ساخت‌وساز در پهنه‌های درگیر فرونشست تعیین شود.
رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با تأکید بر اینکه این رویکرد را برای کشور خطرناک می‌داند، تصریح کرد: فرونشست زمین پدیده‌ای دینامیک، متغیر و غیرثابت است. نمی‌توان وضعیت امروز یک منطقه را مبنای تصمیم‌گیری برای ساخت ساختمانی قرار داد که قرار است ۵۰ سال عمر کند. ممکن است در طول این مدت، نرخ و گستره فرونشست افزایش پیدا کند و شرایط منطقه به‌طور اساسی تغییر کند. بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر اساس وضعیت فعلی زمین، ضوابطی برای ساخت‌وساز تعیین کرد و آینده آن منطقه را نادیده گرفت.
دستور العمل ضوابط ساخت و ساز در مناطق فرونشستی ایرادات جدی دارد
بیت‌اللهی گفت: در حوزه شهرسازی ظرفیت‌ها و ابزارهای متعددی برای کنترل این پدیده داریم، اما بسیاری از این اقدامات را رها کرده‌ایم و در مقابل، تمرکز را بر این گذاشته‌ایم که در یک منطقه فرونشستی چه نوع ساختمانی و با چه تعداد طبقه‌ای ساخته شود. در حالی که مسئولیت اساسی ما باید کنترل فرونشست و جلوگیری از تشدید آن باشد، نه صرفاً تطبیق شیوه ساخت‌وساز با شرایط موجود.
وی افزود: محتوای فنی دستورالعمل نیز، تا آنجا که به‌صورت غیرمستقیم از آن اطلاع پیدا کرده‌ام، دارای ایرادات جدی است و به نظر می‌رسد تدوین‌کنندگان آن شناخت کافی از ماهیت، پیچیدگی‌ها و ابعاد مختلف پدیده فرونشست نداشته‌اند.
رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با بیان اینکه کنترل فرونشست صرفاً بر عهده وزارت نیرو نیست، اظهار داشت: یکی از برداشت‌های نادرست این است که تصور کنیم کنترل فرونشست فقط در حیطه وظایف وزارت نیرو قرار دارد و وظیفه بخش شهرسازی صرفاً این است که ساختمان‌ها را به شکلی طراحی کند که در برابر آسیب‌های ناشی از فرونشست مقاوم باشند. این نگاه اساساً نادرست است؛ زیرا تصمیمات شهرسازی، از جمله نحوه توسعه شهرها، میزان جمعیت‌پذیری و تأمین زیرساخت‌ها، مستقیماً بر تشدید یا کنترل فرونشست تأثیر می‌گذارد.
وی افزود: وقتی برای توسعه شهری و جمعیت‌پذیری شهرها محدودیت و سقف مشخصی در نظر گرفته نمی‌شود، تقاضا برای آب به‌شدت افزایش پیدا می‌کند و در نهایت فشار بر منابع آب زیرزمینی بیشتر می‌شود.
در چنین شرایطی، نمی‌توان مسئولیت تشدید فرونشست را صرفاً متوجه وزارت نیرو دانست؛ چراکه بخشی از مسئله به تصمیمات و سیاست‌های شهرسازی بازمی‌گردد.
بیت‌اللهی با اشاره به وضعیت تهران و افزایش جمعیت آن گفت: در شرایطی که ظرفیت جمعیتی تهران حدود دو میلیون نفر در نظر گرفته شده بود، جمعیت بسیار بیشتری در این شهر مستقر شد و طبیعتاً این جمعیت به آب نیاز دارد. وزارت نیرو نیز نمی‌تواند آب تولید کند و برای تأمین نیاز شهروندان ناچار است از منابع موجود استفاده کند؛ چه از طریق انتقال آب و احداث سد و چه از طریق حفر چاه. برای مثال، با احداث سد مملو در ورامین، فرونشست در آن منطقه رخ می‌دهد و با برداشت آب از چاه‌ها در منطقه ۱۸ تهران نیز نرخ فرونشست می‌تواند افزایش پیدا کند.
وی ادامه داد: وقتی جمعیت شهر بدون توجه به ظرفیت منابع آب افزایش پیدا می‌کند، دستگاه مسئول تأمین آب ناچار به استفاده از منابع زیرزمینی می‌شود و این مسئله به تشدید فرونشست می‌انجامد. بنابراین، یکی از وظایف مهم شهرسازی، کنترل توسعه شهر و جمعیت‌پذیری متناسب با ظرفیت‌های محیطی و منابع آب است؛ موضوعی که نباید از آن غفلت شود.
بیت‌الهی همچنین با اشاره به ضرورت توجه به زیرساخت‌های شهری برای کنترل فرونشست تصریح کرد: نفوذپذیر کردن شهرها، توسعه فضاهای سبز، الزام به استفاده از چاه‌های جذبی و تزریق آب‌های خاکستری به زمین از جمله اقداماتی است که می‌تواند در مدیریت منابع آب و کنترل فرونشست مؤثر باشد. با این حال، بسیاری از این وظایف و ظرفیت‌ها در حوزه شهرسازی مورد غفلت قرار گرفته‌اند؛ در حالی که این اقدامات ارتباطی با وظایف وزارت نیرو ندارند و مستقیماً باید از سوی مدیریت شهری و بخش شهرسازی دنبال شوند.
وی تأکید کرد: شهرسازی خود می‌تواند یکی از عوامل تشدید فرونشست باشد و در عین حال، با اتخاذ سیاست‌های درست، نقش مهمی در کنترل این پدیده ایفا کند. به همین دلیل، به‌جای آنکه صرفاً بگوییم در منطقه‌ای که فرونشست دارد با چه شرایطی ساختمان بسازیم، باید به دنبال کنترل عوامل ایجادکننده و تشدیدکننده فرونشست باشیم.
۴۸۰ شهر ایران در پهنه‌های فرونشستی قرار دارند
رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به گستردگی پدیده فرونشست در کشور گفت: بر اساس مطالعاتی که انجام داده‌ام، حدود ۴۸۰ شهر از شهرهای ایران در پهنه‌های فرونشستی قرار دارند. این آمار بر مبنای بررسی شهرهای کشور و با استناد به اطلاعات جمعیتی سال ۱۳۹۵ به دست آمده است. البته در برخی شهرها مانند تهران، فقط بخش‌هایی از شهر در معرض خطر قرار دارند؛ برای مثال مناطق جنوبی تهران، بخش‌هایی از شمال غرب مشهد و جنوب شرق شیراز درگیر این پدیده هستند، اما در برخی شهرها نیز گستره فرونشست بخش عمده یا تمام شهر را دربرمی‌گیرد.
وی افزود: اهمیت این موضوع فقط به تعداد شهرهای درگیر محدود نمی‌شود؛ مسئله مهم‌تر آن است که بخش قابل توجهی از این شهرها، شهرهای بزرگ و پرجمعیت کشور هستند. برآورد من این است که حدود نیمی از جمعیت ایران در پهنه‌های فرونشستی زندگی می‌کنند. بنابراین، وقتی از فرونشست صحبت می‌کنیم، با مسئله‌ای مواجه هستیم که بخش بزرگی از جمعیت کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
بیت‌اللهی با توضیح ارتباط میان تمرکز جمعیت و تشدید فرونشست اظهار داشت: شهرهای بزرگ به دلیل جمعیت بالا، نیاز آبی فراوانی دارند و این نیاز صرفاً به آب شرب و بهداشت محدود نمی‌شود. تأمین مواد غذایی، میوه، سبزیجات و نیازهای کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی کوچک و متوسط نیز به منابع آب وابسته است. از سوی دیگر، معمولاً ترجیح داده می‌شود بخش قابل توجهی از این محصولات در حاشیه کانون‌های جمعیتی بزرگ تولید شود؛ در نتیجه، فشار بر منابع آب زیرزمینی در این مناطق افزایش پیدا می‌کند و زمینه برای تشدید فرونشست فراهم می‌شود.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی، باید سیاست‌های تمرکززدایی و کنترل جمعیت‌پذیری را در تمام شهرهای بزرگ کشور دنبال کنیم. اگرچه در برخی مناطق مانند البرز و کرج مصوباتی برای تمرکززدایی وجود داشته، اما این رویکرد باید در سایر شهرهای بزرگ نیز مورد توجه قرار گیرد. در غیر این صورت، با افزایش جمعیت و توسعه ساخت‌وساز، نیاز به آب بیشتر می‌شود و این نیاز از طریق برداشت از منابع زیرزمینی تأمین خواهد شد.
نرخ فرونشست منطقه ١٨ تهران ٣ برابر شده‌است
بیت‌اللهی با انتقاد از اینکه در برخی تصمیم‌گیری‌ها، مسئله فرونشست صرفاً از منظر فنی ساختمان مورد توجه قرار می‌گیرد، گفت: آیا با طراحی ساختمان‌های یک یا دو طبقه در مناطق فرونشستی می‌توان این مشکل را حل کرد؟ آیا تعیین ضوابطی برای نوع ساخت‌وساز می‌تواند جایگزین سیاست‌های اساسی کنترل فرونشست شود؟ پاسخ این است که مسئله بسیار گسترده‌تر و پیچیده‌تر از آن است که با تغییر تعداد طبقات یا روش ساخت ساختمان‌ها حل شود.
وی با اشاره به تغییر نرخ فرونشست در منطقه ۱۸ تهران افزود: فرونشست در تهران از سال‌ها قبل آغاز شده است، اما در دو سال اخیر و به دلیل کمبود آب در منطقه ۱۸، نرخ فرونشست زمین در این محدوده سه برابر شده است. حال آنکه ساختمانی که امروز طراحی و ساخته می‌شود، قرار است برای حدود ۵۰ سال مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین، نمی‌توان وضعیت فعلی زمین را مبنای طراحی قرار داد و تغییرات احتمالی نرخ فرونشست در سال‌های آینده را نادیده گرفت.
رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در پایان تأکید کرد: وظیفه اصلی ما در مواجهه با فرونشست، کنترل این پدیده است. وقتی به‌جای کنترل عوامل ایجادکننده آن، به دنبال تعیین روش ساخت‌وساز در مناطق فرونشستی می‌رویم، در واقع مسئله را پذیرفته و از حساسیت آن می‌کاهیم. این در حالی است که محیط زیست، آثار تاریخی و آینده سرزمینی کشور در معرض تهدید قرار دارند و لازم است مدیران و تصمیم‌گیران با شناخت دقیق از ابعاد و پیچیدگی‌های این پدیده، سیاست‌های خود را بر مبنای پیشگیری و کنترل آن تنظیم کنند.