اصفهان - ایرنا - هنرهای سنتی اصفهان، حاصل سده‌ها ذوق، تجربه و مهارت استادکارانی است که دانش خود را نسل به نسل منتقل کرده‌اند؛ میراثی ارزشمند که تداوم آن امروز بیش از هر زمان دیگری به احیای نظام استاد و شاگردی، حمایت از هنرمندان پیشکسوت و فراهم‌کردن زمینه آموزش و اشتغال نسل جوان وابسته است.
به گزارش ایرنا، دیوارهای کارگاهش آراسته به طرح‌های اسلیمی و کاشی‌های معرق بود اما از همه زیباتر ظرافت در هم پیچیده رنگ‌ها بود که به چشم می‌آمد و در کنار رنگ سرد آبی لاجوردی و فیروزه‌ای، رنگ‌های گرم اخرایی، زرد و حنایی، چنان زیبا در کنار یکدیگر نشسته بودند که گویی هر قطعه از کارگاهش، روایتگر بخشی از روح هنر اصفهان بود.
اما در میان این همه رنگ و نقش، دیدن مستند زندگی پیشکسوت هنر کاشی و معرق کاری ایران در قالب تصاویری از کودکی تا کهولت مرا در گوشه ای از کارگاهش میخکوب کرد، اول خیره به قامت جوانی اش شدم و بعد نگاهی بر تن نحیف امروزش انداختم، استاد حسین مصدق‌زاده با قامت رنجور، بر ویلچر نشسته و در لایه‌لای تصاویر و لوح‌های تقدیر و آثار فاخرش، چه زیبا داشت قلم می‌زد.
آن روز، حال جسمانی‌اش چندان مساعد نبود اما ذوق و احساس هنر همچنان به انگشتانش انرژی می‌داد، قلم را برداشت و با تسلطی مثال‌زدنی طرح کشید؛ گویی بیماری و ناتوانی جسمی نتوانسته بود راهی به خلوت ذهن هنرمندش پیدا کند. با این حال، صدای لرزان و شرایط جسمی‌اش نه فقط برای من بلکه برای دوستداران هنر نگران‌کننده بود.
آن روز نه فقط به استاد مصدق زاده که به میراث هنری‌اش فکر کردم، اینکه چه کسی راهش را ادامه می‌دهد؟ حالا فرزندش محمد در همان کارگاه خانگی در کنار او مشغول کار است و معتقد است که هنر پدر را نه فقط با تماشای آثارش، بلکه از راه شاگردی، تمرین و تجربه آموخته و همین جمله، پیوند استاد و شاگردی را که سالهاست در خانواده‌های هنرمندان پیشکسوت اصفهان مرسوم است نشان می‌دهد، میراث رفتاری که به نقش‌ها و رنگ‌ها فرصت ماندگاری داد.
استاد مصدق‌زاده در قطعه نام آوران اصفهان به خواب ابدی رفته و هنرش در آثار و در دستانی که راهش را ادامه می‌دهند، همچنان زنده مانده است اما سوال اینجاست که برای استمرار این میراث کهن اصفهان، شهری که بخش مهمی از هویت تاریخی و فرهنگی‌اش با هنرهای سنتی گره خورده چه تدبیری اندیشیده شده است؟
بحران فروش، نظام استاد و شاگردی صنایع‌دستی اصفهان را تهدید می‌کند
رییس اتحادیه صنایع دستی اصفهان با بیان اینکه رکود فروش و دشواری‌های اقتصادی، انگیزه استادکاران و جوانان را برای فعالیت در حوزه صنایع دستی کاهش داده است، گفت: احیای نظام استاد و شاگردی بدون رونق بازار، تقویت صادرات و ایجاد چشم‌انداز اقتصادی برای هنرمندان امکان‌پذیر نیست.
مجدالدین تاج در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا افزود: آموزش استاد و شاگردی زمانی می‌تواند تداوم داشته باشد که استادکار از فعالیت حرفه‌ای خود درآمد مناسبی کسب کند و جوان نیز به آینده شغلی این حوزه امیدوار باشد اما در شرایط کنونی، مشکلات اقتصادی و پیامدهای جنگ، صنایع دستی را با دشواری‌های جدی در زمینه فروش و فعالیت اقتصادی مواجه کرده است.
وی تاکید کرد: وقتی فروش محصولات متوقف یا محدود باشد و هنرمند انگیزه اقتصادی کافی برای ادامه کار نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت که پذیرش شاگرد و انتقال مهارت به نسل بعد نیز با همان روند گذشته ادامه پیدا کند.
تاج با اشاره به اینکه فعالیت در این حوزه به علاقه، صبر و پشتکار نیاز دارد، گفت: نسل جوان امروز با شرایط و اقتضائات متفاوتی روبه‌روست و برای ورود به هنرهای سنتی باید انگیزه و علاقه کافی داشته باشد در حالی که مشکلات اقتصادی و نبود چشم‌انداز روشن شغلی، جذب جوانان به این حرفه‌ها را دشوار کرده است.
رییس اتحادیه صنایع دستی اصفهان با اشاره به شمار فعالان این حرفه در استان گفت: بیش از ۱۰۰ هزار نفر در حوزه صنایع دستی اصفهان فعالیت یا در این بخش ثبت شده‌اند اما شرایط موجود موجب شده شماری از هنرمندان فعالیت حرفه‌ای خود را کنار بگذارند.
وی با اشاره به اظهارات منتسب به معاونت صنایع دستی اداره کل میراث استان اصفهان درباره خروج حدود ۳۰ هزار نفر از این حوزه افزود: این آمار به نقل از ایشان که از مسوولان حوزه صنایع دستی است، مطرح شده و نشان می‌دهد مشکلات اقتصادی تا چه اندازه می‌تواند بر اشتغال هنرمندان اثر بگذارد.
تاج در پاسخ به پرسشی درباره ادامه آموزش سنتی هنر صنایع دستی در خانواده‌های اصفهانی نیز گفت: این شیوه همچنان در برخی خانواده‌ها ادامه دارد اما تغییر سبک زندگی و شرایط نسل جدید بر میزان استقبال از این حرفه‌ها تأثیر گذاشته است، جوانان امروز در کنار علاقه به فناوری و امکانات جدید برای ورود به هنرهای سنتی باید زمان و حوصله زیادی صرف کنند.
وی تأکید کرد: علاقه و عشق به هنر در کنار صبر و تمرین مستمر از الزامات یادگیری صنایع دستی است و نمی‌توان انتظار داشت هنرجو در مدت کوتاهی به مهارت یک استادکار باتجربه دست پیدا کند.
زنجیره تولید صنایع دستی مختل شده است
این فعال حوزه صنایع دستی با بیان اینکه مشکلات این حوزه تنها به کاهش فروش محدود نمی‌شود، توضیح داد: وقتی بازار فروش رونق داشته باشد، تأمین مواد اولیه و ادامه فعالیت کارگاه‌ها نیز آسان‌تر خواهد شد اما در شرایط رکود، افزایش هزینه‌ها و دشواری تأمین مواد اولیه، بخش‌های مختلف زنجیره تولید را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
تاج افزود: مشکلات فروش، هزینه مواد اولیه و کاهش قدرت اقتصادی هنرمندان به یکدیگر وابسته‌اند و نمی‌توان برای حل هر یک، بدون توجه به سایر بخش‌ها تصمیم گرفت.
رییس اتحادیه صنایع دستی اصفهان با اشاره به ضرورت حمایت از هنرمندان گفت: بخشی از مشکلات این حوزه به شرایط عمومی اقتصاد کشور بازمی‌گردد و حل آن از توان یک اتحادیه خارج است و برای بهبود وضعیت صنایع دستی باید مجموعه دستگاه‌های مسوول و نهادهای مرتبط در کنار تشکل‌های صنفی قرار گیرند.
رونق صادرات و بازار فروش؛ پیش‌شرط احیای استاد و شاگردی
وی بر ضرورت تقویت بازارهای داخلی و خارجی صنایع دستی تاکید و تصریح کرد: اگر بتوانیم زمینه فروش محصولات و صادرات را بهبود ببخشیم، کارگاه‌ها دوباره امکان فعالیت بیشتری پیدا می‌کنند و در چنین شرایطی استادکاران نیز برای پذیرش شاگرد و انتقال مهارت انگیزه خواهند داشت.
تاج افزود: احیای نظام استاد و شاگردی از رونق اقتصادی این حوزه جدا نیست و تا زمانی که فعالیت تولیدی و فروش در نقطه رکود باقی بماند، آموزش و تربیت شاگرد نیز با محدودیت مواجه خواهد بود.
وی گفت: برای اینکه هنرمندان بتوانند با اطمینان بیشتری به فعالیت خود ادامه دهند باید حمایت از تولیدکنندگان، تسهیل دسترسی به مواد اولیه، ایجاد فرصت‌های فروش و توسعه بازارهای صادراتی در کنار برنامه‌های آموزشی مورد توجه قرار گیرند.
رییس اتحادیه صنایع دستی اصفهان در پایان خاطرنشان کرد: استاد و شاگردی تنها یک روش آموزشی نیست، بلکه بخشی از سازوکار حفظ و انتقال میراث هنری کشور است؛ بنابراین اگر قرار است این سنت تداوم یابد، باید ابتدا شرایط فعالیت اقتصادی استادکاران و هنرمندان بهبود پیدا کند.
اما ضرورت احیای نظام استاد و شاگردی تنها به فعالان صنایع دستی محدود نیست و در سطح سیاست‌گذاری فرهنگی و آموزشی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
روزهای گذشته و در نشستی که با حضور عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در هنرستان هنرهای زیبای اصفهان برگزار شد، موضوع احیای الگوی استاد و شاگردی و استفاده از ظرفیت استادان برای آموزش نسل جوان مورد تبادل نظر قرار گرفت.
احیای نظام استاد و شاگردی با حضور پیشکسوتان در هنرستان‌ها ضروری است
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در نشست با مسوولان فرهنگی و آموزشی استان اصفهان با تأکید بر ضرورت انتقال تجربه هنرمندان پیشکسوت به نسل جوان گفت: حضور استادکاران برجسته در هنرستان‌ها و بهره‌گیری از مهارت و دانش عملی آنان، یکی از راهکارهای مؤثر برای احیای نظام استاد و شاگردی و حفظ رشته‌های هنری سنتی است.
وی با اشاره به چالش‌های هنرستان‌ها و کاهش گرایش به برخی رشته‌های سنتی بر ضرورت بازنگری در شیوه‌های آموزش هنر و پیوند دادن میراث هنری با نیازهای نسل جدید تأکید کرد.
خسروپناه بهترین راه تکریم یک استاد را تربیت شاگرد دانست و گفت: باید زمینه حضور هنرمندان پیشکسوت در هنرستان‌ها فراهم شود تا تجربه و تخصص آنان بدون محدودیت‌های مدرک‌محور به نسل جوان منتقل شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به اهمیت پیوند عاطفی و اجتماعی با هنرمندان پیشکسوت، انتقال مهارت‌های عملی و تجربه زیسته استادکاران را ضرورتی برای استمرار هنرهای اصیل دانست.
وی در پاسخ به دغدغه‌های مطرح شده درباره کاهش استقبال از رشته‌هایی مانند نگارگری و معرق و گرایش بیشتر دانش‌آموزان به هنرهای دیجیتال، گفت: تغییر علایق و نیازهای نسل جدید نباید به بهای از دست رفتن اصالت هنرهای ایرانی تمام شود.
خسرو پناه آموزش پودمانی و صدور گواهینامه‌های صلاحیت حرفه‌ای در کنار مدارک رسمی را از جمله ظرفیت‌هایی دانست که می‌تواند به پیوند آموزش هنرهای سنتی با نیازهای بازار کار کمک کند.
وی همچنین با تأکید بر ضرورت حضور مبانی فکری و فرهنگی ایران در عرصه‌های نوین هنری، تصریح کرد: دانشجویان و هنرجویان رشته‌هایی مانند انیمیشن و گرافیک باید با مفهوم حکمت ایرانی آشنا شوند تا بتوانند در عرصه جهانی آثاری اثرگذار و برخوردار از هویت فرهنگی تولید کنند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ظرفیت‌های حکمت ایرانی در حوزه‌های مختلف، بر ضرورت گسترش این رویکرد از فلسفه و معماری به عرصه‌هایی همچون هوش مصنوعی، هنر دیجیتال و صنایع خلاق تأکید کرد.
در این نشست چالش‌های پیش روی هنرستان‌های هنری از جمله ضرورت حمایت از پیشکسوتان و راهکارهای احیای رشته‌های سنتی در قالب صنایع خلاق بررسی و بر ضرورت فراهم کردن زیرساخت‌های آموزشی و اجرایی برای تقویت هنرستان‌ها و ایجاد زمینه انتقال مهارت‌های استادکاران به نسل جوان تأکید کردند.