جنگ علیه ایران نشان داد معادلات امنیتی جهان دیگر صرفاً براساس اراده واشنگتن تعیین نمی‌شود و رقابت قدرت‌های بزرگ، می‌تواند محاسبات نظامی و سیاسی آمریکا را با چالش‌های جدی مواجه کند.
همشهری آنلاین – گروه سیاسی: در شرایطی که آمریکا به‌دنبال تحمیل اهداف و اراده خود بر تهران است، همکاری‌های راهبردی ایران با روسیه و چین به عاملی اثرگذار در تغییر موازنه قدرت تبدیل شده‌است؛ موضوعی که به محور تازه‌ترین ارزیابی تحلیلی اندیشکده آمریکایی «سوفان» تبدیل شده‌است.
رقابت قدرت‌های بزرگ و جنگ ایران
- رقابت راهبردی میان آمریکا، روسیه و چین به یکی از عوامل تأثیرگذار بر روند جنگ ایران تبدیل شده‌است.
- روسیه و چین با برخورداری از فناوری‌های پیشرفته نظامی، از طریق ارائه اطلاعات، تجهیزات و پشتیبانی فنی، توان دفاعی ایران را تقویت کرده‌اند.
- این حمایت‌ها، حتی درصورت محدود بودن، می‌تواند عملیات نظامی آمریکا و متحدانش را پیچیده‌تر کند، هزینه‌های جنگ را افزایش دهند و احتمال گسترش درگیری را بالا ببرد.
- از دیدگاه مسکو و پکن، ایران شریکی مهم در مقابله با نفوذ جهانی آمریکا محسوب می‌شود.
- در مقابل، تهران نیز می‌تواند از روابط خود با این دو قدرت برای تقویت موقعیت نظامی و سیاسی‌اش بهره ببرد.
اهداف راهبردی روسیه و چین در حمایت از ایران
اهداف روسیه
- دلایل حمایت روسیه از ایران باید در چارچوب مجموعه‌ای از منافع نظامی و ژئوپلیتیکی مورد بررسی قرار گیرد:
- کاهش فشار آمریکا: مسکو امیدوار است با استفاده از اهرم همکاری با ایران، زمینه کاهش تحریم‌های آمریکا و محدود شدن حمایت نظامی واشنگتن از اوکراین را فراهم کند.
- جبران همکاری‌های نظامی گذشته: فروش پهپادهای رزمی شاهد ازسوی ایران به روسیه در مقاطع حساس جنگ اوکراین، زمینه‌ای برای همکاری متقابل ایجاد کرده‌است.
- تقویت توان پهپادی: تولید داخلی پهپادهای طراحی‌شده در ایران به روسیه کمک کرده تا شکاف فناوری پهپادی خود با اوکراین را کاهش دهد.
اهداف چین
- پکن نیز حمایت از ایران را در چارچوب رقابت گسترده‌تر خود با آمریکا دنبال می‌کند. چین امیدوار است از این رابطه برای افزایش قدرت چانه‌زنی در موضوع تایوان، به‌ویژه محدود کردن فروش تسلیحات آمریکایی به این جزیره، استفاده کند.
چارچوب همکاری‌های دوجانبه
- روسیه و ایران پیمان مشارکت راهبردی جامعی امضا کردند که حوزه‌های نظامی، تجاری، علمی، فرهنگی و آموزشی را دربر می‌گیرد.
- چین نیز برنامه همکاری ۲۵ساله‌ای با ایران امضا کرد که عمدتاً بر اقتصاد و انرژی متمرکز است.
- این توافق‌ها نشان‌دهنده گسترش روابط تهران با دو قدرت بزرگ است، هرچند سطح و ماهیت همکاری‌های نظامی آنها یکسان نیست.
محدودیت‌های مسکو و پکن
- با وجود منافع مشترک، روسیه و چین نمی‌خواهند حمایت از ایران به روابط شان با آمریکا و کشورهای عربی خلیج‌فارس آسیب جدی وارد کند.
- ملاحظات روسیه: مشارکت گسترده در جنگ ایران ممکن است تلاش‌های مسکو برای کاهش تحریم‌ها و دستیابی به توافق مطلوب در جنگ اوکراین را دشوار کند.
- ملاحظات چین: پکن علاوه بر روابط خود با ایران، به مناسبات اقتصادی گسترده با کشورهای عربی و حفظ ثبات منطقه‌ای اهمیت می‌دهد.
- نگرانی مشترک: هر دو کشور باید میان حمایت از تهران و حفظ منافع اقتصادی و دیپلماتیک خود در سایر مناطق تعادل برقرار کنند.
بهره‌برداری سیاسی ایران از حمایت خارجی
- ایران از همکاری با روسیه و چین برای تقویت جایگاه بین‌المللی خود استفاده می‌کند.
- مقام‌ها و برخی رسانه‌های ایرانی در هفته‌های اخیر آشکارتر درباره کمک‌های روسیه سخن گفته‌اند.
- حمایت سیاسی چین و مخالفت پکن با آغاز جنگ ازسوی آمریکا، به تهران امکان داده بر وجود اختلاف‌نظر میان قدرت‌های بزرگ تأکید کند.
- ایران با اشاره به محاصره بنادر خود ازسوی آمریکا، استدلال می‌کند این اقدام عرضه نفت به چین را محدود و هزینه واردات انرژی آن را افزایش می‌دهد؛ موضوعی مهم، چراکه چین پیش از جنگ تقریباً تمام نفت خام صادراتی ایران را خریداری می‌کرد.
- در مقابل، مسکو و پکن تلاش کرده‌اند نقش خود را در جنگ کم‌اهمیت جلوه دهند و همزمان خود را میانجی‌های بالقوه معرفی کنند.
تأثیر کمک‌های نظامی بر توان عملیاتی ایران
- کارشناسان درباره میزان تأثیر حمایت روسیه و چین اختلاف‌نظر دارند. برخی معتقدند این کمک‌ها می‌توانند ایران را به دستیابی به اهداف راهبردی خود، ازجمله وادار کردن آمریکا به عقب‌نشینی و جلوگیری از حملات آینده، نزدیک کند. درمقابل، گروهی دیگر بر برتری فناوری نظامی آمریکا تأکید دارند و اثر این کمک‌ها را محدود ارزیابی می‌کنند.
- مهم‌ترین نمونه‌های حمایت نظامی گزارش‌شده:
کمک‌های روسیه
۱- اطلاعات شناسایی و هدف‌گیری: گزارش‌ها حاکی است روسیه اطلاعات ماهواره‌ای و اطلاعات دقیق هدف‌گیری را در اختیار ایران قرار داده‌است.
۲- حمله به تأسیسات راهبردی: این اطلاعات ظاهراً به حمله ایران به تأسیسات راداری و نظارتی پایگاه‌های تحت مدیریت آمریکا در منطقه کمک کرده‌است.
۳- انهدام سامانه راداری: براساس گزارش‌ها، اطلاعات ماهواره‌ای روسیه در حمله به پایگاه هوایی شاهزاده سلطان در عربستان و انهدام یک سامانه راداری هشدار زودهنگام به ارزش حدود ۵۰۰میلیون دلار نقش داشته است.
۴- تأمین و توسعه موشکی: گزارش‌هایی درباره تأمین موشک و انتقال فناوری ساخت موشک‌های کروز مافوق صوت ازسوی روسیه منتشر شده‌است. این فناوری‌ها می‌توانند تهدیدی برای ناوهای هواپیمابر و دیگر شناورهای آمریکایی باشند.
کمک‌های چین
- تصاویر ماهواره‌ای: گزارش‌هایی از ارائه تصاویر ماهواره‌ای با وضوح بالا پیش از حمله موشکی ایران به یک پایگاه آمریکایی در اردن منتشر شده؛ حمله‌ای که به کشته شدن سه نظامی آمریکایی انجامید.
- مواد اولیه موشکی: چین مواد شیمیایی موردنیاز برای تولید سوخت جامد موشک‌های بالستیک را در اختیار ایران قرار داده؛ هرچند ممکن است این جریان درپی محاصره دریایی متوقف شده باشد.
- سامانه‌های پدافندی: گزارش‌هایی درباره تلاش یک شرکت چینی برای تأمین صدها سامانه قابل‌حمل پدافند هوایی برای ایران وجود دارد؛ تحویلی که ظاهراً با مداخله آمریکا انجام نشد.
- تولید داخلی موشک: ایران با تولید داخلی برخی موشک‌های ضدکشتی مبتنی بر فناوری‌های چینی، بخشی از ظرفیت نظامی خود را حفظ کرده‌است.