شیراز-ایرنا- در شرایطی که ایران اسلامی با تکیه بر اقتدار و ایستادگی مردم خود در برابر زیاده‌خواهی دشمنان ایستاده است، نشست علمی «کوروش در فرهنگ و دیدگاه ملت‌ها» در دانشگاه شیراز برگزار شد، نشستی که در آن باستان‌شناسان و تاریخدانان با تاکید بر ضرورت شناخت علمی کوروش، از او به‌عنوان نماد خرد، مدارا و هویت مشترک ایرانیان یاد کردند.
به گزارش خبرنگار ایرنا، کوروش هخامنشی، در میان مردمان ایران‌زمین، چهره‌ای محترم و مایه مباهات و برای جهانیان، صاحب‌فکری الهام‌بخش است، اما ابعاد گوناگون اندیشه و عملکرد وی نیازمند شناخت علمی و معرفی دقیق است تا مانع از نشستن غبار اظهارات نادرست بر این شخصیت بزرگ تاریخی شود.
در حوالی سالروز تصویب جهانی منشور کوروش هخامنشی در یونسکو به عنوان میراثی الهام‌بخش، دانشگاه شیراز در مسیر ایفای نقش علمی خود، میزبان نشست علمی «کوروش در فرهنگ و دیدگاه ملت‌ها» بود.
نشستی که با حضور باستان‌شناسان و تاریخدانان دانشگاهی و با هدف بررسی جایگاه این شخصیت تاریخی در فرهنگ و اندیشه ملت‌های مختلف و بازخوانی ابعاد تاریخی و فرهنگی شخصیت وی برگزار شد.
رئیس دانشکده ادبیات و زبان فارسی دانشگاه شیراز که آغازگر این نشست علمی بود، گفت: شخصیت کوروش همواره مورد توجه و برداشت‌های گوناگون بوده است و افراد مختلف، از منظر و ظن خود به طرح موضوعات و مسائلی درباره وی پرداخته‌اند که برای افکار عمومی نیز جذابیت داشته است.
سعید حسام پور اظهار کرد: لازم بود با برگزاری نشست‌های علمی، سره از ناسره این اظهارات تفکیک شود.
او ادامه داد: برگزاری نشست‌های علمی به رفع ابهام‌ها، روشن‌شدن ابعاد کمتر شناخته‌شده شخصیت کوروش و زدودن غبار برخی برداشت‌ها و روایت‌های غیرمستند از چهره این شخصیت تاریخی کمک کند.
این نشست با مسئولیت علمی دکتر عبدالرسول خیراندیش، از تاریخدانان برجسته کشور و استادتمام تاریخ دانشگاه شیراز برگزار شد.
او گفت: «شناخت علمی» فایده بسیار دارد و دانش، همواره راهنمای انسان است؛ ما نیز با امید به شناخت علمی کوروش این نشست را برگزار کرده و به تداوم این بحث، امید داریم.
این تاریخدان ایرانی اظهار کرد: جهانیان به کوروش هخامنشی توجه دارند و توجه ما باید بیشتر باشد، چرا که اینجا خاستگاه ذاتی او است.
خیراندیش اضافه کرد: در استان فارس یک نهاد علمی پر سابقه چون دانشگاه شیراز، باید در خط مقدم شناخت علمی کوروش بایستند و اساتید رشته‌های گوناگون نیز مسئولیت خاصی در این خصوص دارند که جای خالی هر یک، نقصی بزرگ خواهد بود.
او با اشاره به ظرفیت‌های موجود برای پیشرفت این مسیر، برای تداوم این نشست‌های علمی ابراز امیدواری کرد.
استادانی از بخش‌های تاریخ، باستان‌شناسی و زبان و ادبیات فارسی دانشگاه‌های شیراز، چمران اهواز و خلیج فارس بوشهر در ۲ پنل علمی به گفت‌وگو پیرامون کوروش پرداختند؛ یکی از تربیت پارسی کوروش گفت، یکی نگاهی تطبیقی به کوروش هخامنشی و کیخسرو شاهنامه داشت، یکی از نژاد او گفت، یکی نگاه یونانیان به این پادشاه پارسی و دیگری ابعاد سیاسی و زندگی وی را بازخوانی کردند.
مهدی پارسایی معاون گردشگری و امور زیارت استاندار فارس نیز از ریشه‌های منشور کوروش در فرهنگ و خرد ایرانی سخن گفت.
او گفت: منشور کوروش بزرگ هخامنشی یکی از مصادیق برجسته و تداوم خرد و فرهنگ ایرانی است که طی قرون متمادی باستانی و پس از اسلام نیز نمود یافته است.
پارسایی ادامه داد: این میراث الهام‌بخش جهانی، ریشه در موقعیت جغرافیایی این سرزمین دارد، چرا که فلات ایران در میانه جهان قرار گرفته است و تمدن‌های شرق و غرب برای برقراری ارتباط و پیوند با یکدیگر ناگزیر از گذر از این جغرافیا هستند.
او افزود: سرزمین ایران در شکل‌گیری ارتباط، گفت‌وگو و پیوند میان حوزه‌های تمدنی شرق و غرب نقشی کلیدی داشته است.
پارسایی ادامه داد: وقتی به آنچه از این منشور به دست ما رسیده نگاه می‌کنیم، درمی‌یابیم که اصل کرامت انسانی و مدارا از مهم‌ترین مفاهیم مورد تاکید آن است و به همین دلیل نیز تا امروز به عنوان میراثی الهام‌بخش مورد توجه جهانیان قرار گرفته است.
به گفته او، این اندیشه که ریشه در فرهنگ صلح و مدارای ایرانی دارد، در طی هزاره‌های بعد نیز تداوم یافته و در سخت شاهان ادب پارسای از جمله سعدی و حافظ نیز نمود پیدا کرده است.
کوروش هخامنشی، نمود هویت مشترک ایرانی
حمیدرضا پیغمبری، استاد باستان‌شناسی دانشگاه خلیج فارس، در این نشست علمی به خاستگاه قومی و سرزمینی کوروش پرداخت و دیدگاه‌های مطرح را بیان کرد.
او عنوان کرد: بر اساس منابع یونانی، کوروش شخصیتی پارسی و متعلق به طایفه پاسارگاد بود، اما برخی پژوهشگران با استناد به شواهد تاریخی و زبان‌شناختی نام وی، احتمال عیلامی بودن او را نیز مطرح کرده‌اند.
این باستان‌شناس افزود: زنده‌یاد اسماعیل یغمایی، باستان‌شناس برجسته ایرانی، نیز با توجه به وجود آثار معماری هخامنشی در منطقه دشتستان استان بوشهر، این احتمال را مطرح کرده بود که خاستگاه کوروش به این منطقه مربوط باشد؛ وجود آثاری مانند کاخ چرخک برازجان، بردک سیاه و سنگ سیاه از جمله شواهد مورد توجه در این زمینه است.
این استاد دانشگاه گفت: دیدگاه‌های مختلف باستان‌شناسان، زبان‌شناسان و مورخان حتما با یکدیگر در تضاد نیستند، چرا که فرهنگ ایرانی از گذشته تاکنون فرهنگی آمیخته و حاصل هم‌زیستی اقوام مختلف بوده است، چنانکه بسیاری از فارس زبان‌ها آشنایی با عربی دارند یا ترک زبان‌ها اسامی اصیل شاهنامه را برای فرزندان خود برگزیده‌اند.
پیغمبری یادآور شد: نباید اصالت ایرانی را به نژاد، زبان یا قومیت خاصی محدود کرد، چنانکه بسیاری از نام‌های جغرافیایی استان فارس، از جمله نام شیراز، نیز می‌توانند ریشه‌های عیلامی داشته باشند و این موضوع نشان‌دهنده پیوندهای تاریخی و فرهنگی اقوام مختلف در این سرزمین است.
جمع‌بندی این باستان‌شناس، کاملا بر وجوه اشتراکی فرهنگ ایرانی متمرکز بود؛ پیغمبری گفت: فرهنگ ایرانی، فرهنگی بالنده است که در طول هزاران سال از گردهم آمدن مردمان گوناگون شکل گرفته و زبان فارسی نیز نقش مهمی در پیوند این اقوام داشته است، بنابراین، انتساب کوروش به یک قومیت خاص نباید به موضوع اختلاف تبدیل شود.
او اظهار کرد: آنچه اهمیت دارد، جایگاه کوروش به‌عنوان شخصیتی ایرانی و بنیانگذار یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های جهان باستان و میراث ارزشمندی است که از خود برای بشریت به یادگار گذاشتند.
به گفته این استاد دانشگاه، تنوع قومی، زبانی و فرهنگی ایرانیان در طول تاریخ، نه یک عامل اختلاف، بلکه سرمایه‌ای ارزشمند برای شکل‌گیری هویت مشترک ایرانی است.
کوروش هخامنشی، پادشاه آرمانی ایران شهر
محمود رضایی دشت‌ارژنی استاد ادبیات دانشگاه شیراز، به این نشست رنگ و بویی ادبی بخشید و پای شاهنامه فردوسی را برای یک بررسی تطبیقی پیرامون کوروش هخامنشی به میان کشید.
او با بیان نمونه‌های تاریخی از زندگی کوروش و ابیاتی درباره کیخسرو کیانی، این ۲ چهره تاریخی و اسطوره‌ای را با یکدیگر تطبیق داد.
این استاد ادبیات گفت: کیخسرو از نگاه فردوسی آرمانی‌ترین پادشاه است و چهار ویژگی هنر، نژاد، گوهر و خرد است که از او الگویی برجسته ساخته است.
به گفته رضایی دشت‌ارژنی شباهت‌های قابل تاملی میان روایت‌های پیشگویی تولد، تلاش پدربزرگ برای از میان برداشتن نوه ای که تعبیر خواب‌ها می‌گفت که صاحب تاج و تخت خواهد شد، نجات یافتن کودک، رسیدن او به پادشاهی، شیوه مواجهه با دشمنان و حتی چگونگی پایان زندگی، این دو شخصیت وجود دارد.
رضایی دشت ارژنی اظهار کرد: اگر چه نمی‌توان کیخسرو را از نظر تاریخی همان کوروش دانست، اما از نظر ویژگی‌های شخصیتی و شیوه حکمرانی، کیخسرو نزدیک‌ترین شخصیت شاهنامه به کوروش است.
او همچنین مدارا و پرهیز از خشونت با مردم و غیرنظامیان را از مهم‌ترین وجوه مشترک این دو شخصیت برشمرد.
استاد ادبیات دانشگاه شیراز گفت: همان‌گونه که در منشور کوروش بر مدارا و رفتار مسالمت‌آمیز با مردم تاکید شده، کیخسرو نیز در شاهنامه به سپاهیان خود سفارش می‌کند که به کشاورزان و مردم عادی آسیبی نرسانند و پس از پیروزی، به دشمنان شکست‌خورده نیز حق انتخاب و بازگشت به سرزمینشان را می‌دهد.
او کناره‌گیری کیخسرو از قدرت و اندرزهای پایانی او را از دیگر وجوه قابل مقایسه با زندگی کوروش دانست و بیان کرد: هر دو شخصیت با وجود دستیابی به قدرت و موفقیت، نسبت به غرور، عاقبت حکمرانی و مسئولیت خود در برابر مردم و خداوند دغدغه داشتند.
آموزش عدالت و شناخت حدود قدرت، محور تربیت پارسی کوروش بود
مهسا فیضی باستان‌شناس شیرازی در این نشست از شیوه تربیت و پرورش کوروش در روایت‌های باستانی سخن گفت.
به گفته او، اطلاعات مستقیمی از منابع همزمان با زندگی کوروش درباره دوران کودکی و آموزش او در دست نیست و بخش عمده روایت‌های موجود از نوشته‌های هرودوت و گزنفون یونانی به دست آمده است.
وی با اشاره به کتاب «کوروش‌نامه» گزنفون (سردار، جنگاور و تاریخ نویس یونانی)، افزود: این اثر بیش از آنکه یک روایت تاریخی صرف باشد، با هدف معرفی ویژگی‌های فرمانروای مطلوب و چگونگی پرورش یک شهریار شایسته نوشته شده است؛ با این حال، انتخاب شخصیت واقعی کوروش برای این روایت نشان می‌دهد که او در نگاه نویسنده، ظرفیت تبدیل شدن به الگویی از فرمانروایی مطلوب را داشته است.
این باستان‌شناس عنوان کرد: بر اساس نوشته‌های هرودوت، کودکان پارسی از پنج تا ۲۰ سالگی سه مهارت اصلی اسب‌سواری، تیراندازی و راستگویی را می‌آموختند و در روایت گزنفون نیز آموزش انضباط، خویشتن‌داری، رفتار اجتماعی و عدالت از ارکان تربیت آنان به شمار می‌رفت.
به گفته فیضی، آموزش عدالت از مهم‌ترین بخش‌های نظام تربیتی پارسیان است و در این رویکرد، عدالت به معنای تناسب شایستگی‌ها و قرار گرفتن هر فرد در جایگاه مناسب خود است.
او یادآور شد: گزنفون برای توضیح این موضوع، داستان دو کودک و اختلاف بر سر لباس را نقل می‌کند؛ جایی که کوروش در مقام داوری، به تناسب لباس با اندازه افراد توجه می‌کند، اما آموزگارش به او یادآوری می‌کند که مسئله اصلی، رعایت حق مالکیت و جلوگیری از تصاحب مال دیگری است.
او به نقش ماندانا، مادر کوروش نیز در شکل‌گیری نگاه وی به عدالت و قدرت اشاره کرد و افزود: در روایت گزنفون، ماندانا هنگام حضور پسرش در دربار آستیاگ، پدربزرگ مادری‌اش، درباره چگونگی ادامه آموزش عدالت به او هشدار می‌دهد.
به اعتقاد وی، دغدغه ماندانا تنها یادگیری عدالت نیست، بلکه شناخت تفاوت نظام‌های سیاسی ماد و پارس، رعایت قوانین و توجه به حقوق مردم را نیز دربرمی‌گیرد؛ او به کوروش یادآوری می‌کند که شیوه فرمانروایی باید با قوانین و ساختار جامعه‌ای که قرار است بر آن حکومت کند، متناسب باشد.
این باستان‌شناس ادامه داد: در کنار نقش تربیتی ماندانا، آستیاگ نیز با فراهم کردن فرصت‌هایی برای شکار و تمرین‌های نظامی، در پرورش برخی ویژگی‌های شخصیتی کوروش از جمله شجاعت و توانایی‌های عملی او تاثیر داشت.
فیضی اضافه کرد: گزنفون همچنین از ویژگی‌هایی مانند سخاوت، خیرخواهی و توانایی جلب وفاداری اطرافیان در شخصیت کوروش یاد می‌کند و شکل‌گیری این ویژگی‌ها را فرایندی تدریجی و متاثر از تجربه‌های زندگی او می‌داند.
این باستان‌شناس در نهایت گفت: هرچند روایت گزنفون درباره تربیت و پرورش کوروش را نمی‌توان به‌طور کامل با واقعیت تاریخی زندگی او یکسان دانست، اما «کوروش‌نامه» منبعی مهم برای شناخت نگاه یونانیان به فرمانروای مطلوب است.
کوروش رهبری سیاسی و معنوی؛ تفسیر سنگ نگاره انسان بالدار
علیرضا عسکری چاروردی، استاد باستان‌شناسی دانشگاه شیراز، نیز جایگاه امپراتوری هخامنشی در جهان باستان را بررسی و جایگاه معنوی کوروش هخامنشی و نقش انسان بالدار را تفسیر کرد.
او با اشاره به گستردگی قلمرو هخامنشیان و شکل‌گیری یک نظام حکومتی بزرگ و چندفرهنگی افزود: هخامنشیان توانستند سرزمین‌ها و اقوام گوناگون را در چارچوب یک سازمان سیاسی گسترده گرد هم آورند و مدیریت کنند؛ دستاوردی که با توجه به گستردگی جغرافیایی و تنوع فرهنگی این قلمرو، اهمیت ویژه‌ای دارد و حتی با امکانات امروز هم دشوار است.
این باستان‌شناس گفت: کوروش در منطقه‌ای که سال‌ها با جنگ و خشونت میان اقوام عیلامی، آشور، اورارتو، ماد و بابل روبه‌رو بود، ظهور کرد و توانست نظامی سیاسی ایجاد کند که اقوام و سرزمین‌های مختلف را در کنار یکدیگر قرار دهد.
عسکری چاوردی ادامه داد: کوروش شخصیتی اصلاحگر بود و اندیشه‌های انسانی، اخلاقی و صلح‌جویانه او در شکل‌گیری این نظام نقشی مهم داشتند.
استاد باستان‌شناسی دانشگاه شیراز، با اشاره به بازتاب جایگاه کوروش در متون دینی و تاریخی، از جمله کتاب‌های اشعیا، عزرا و متون یهودی و نیز استوانه کوروش، بر جایگاه معنوی او تاکید کرد.
عسکری چاوردی در ادامه نقش برجسته انسان بالدار در پاسارگاد را تحلیل کرد و گفت: این سنگ نگاره اثری مهم برای شناخت جهان‌بینی هخامنشی است.
او عنوان کرد: در این نقش نشانه‌هایی از سنت‌های هنری تمدن‌های مختلف، از جمله مصر، آشور و عیلام دیده می‌شود، اما در واقع بیانگر مفاهیم و باورهای ایرانی دوره هخامنشی است.
وی با اشاره به دیدگاه برخی پژوهشگران درباره ارتباط این نقش با مفهوم «فَرّ» و روح ماندگار کوروش افزود: این اثر را می‌توان نمادی از پیوند میان پادشاه، نیاکان، باورهای دینی و هویت فرهنگی ایرانیان دانست؛ نقشی که در دوره‌های بعد نیز در هنر و آیین‌های سلطنتی هخامنشی تداوم یافته است.
به گفته این باستان‌شناس، برخی معتقدند که این نقش درواقع همزاد معنوی کوروش است و برخی دیگر بر این عقیده‌اند که این اثر نمادی از آرمان‌های او است.
عسکری چاوردی بیان کرد: آثار باستانی ایران حامل مفاهیم عمیق فرهنگی، سیاسی و دینی هستند و بازخوانی و تحلیل دقیق آن‌ها از سوی پژوهشگران ایرانی می‌تواند شناخت جامع‌تری از جایگاه کوروش و میراث تمدنی ایران در تاریخ جهان ارائه دهد.
او این نکته تلخ را هم مطرح کرد که با وجود برخورداری کشور از اسناد و آثار ارزشمندی همچون آرامگاه کوروش، پاسارگاد و تخت جمشید، بخش عمده تفسیر و تحلیل این میراث به پژوهشگران دیگر کشورها واگذار شده است و لازم است پژوهشگران ایرانی نیز در معرفی و تبیین این آثار نقش پررنگ‌تری داشته باشند.
کوروش هخامنشی، فرمانروایی خوشنام، صلح‌جو و دادگر در اسناد بابلی
شهرام جلیلیان، استاد باستان‌شناسی دانشگاه شهید چمران اهواز نیز کوروش را از دید تاریخی اسناد میان‌رودانی و بابلی نگریست.
او گفت: منابع بابلی از جمله سالنامه نبونید، گزارش‌های مربوط به فتح بابل و استوانه کوروش، اسنادی معتبر و نزدیک به زمان زندگی کوروش هخامنشی هستند که می‌توانند تصویری روشن‌تر از شخصیت و شیوه فرمانروایی او ارائه دهند.
این باستان‌شناس عنوان کرد: سالنامه نبونید از رویارویی کوروش با پادشاه ماد، پیروزی او و تصرف هگمتانه خبر می‌دهد و در بخش‌های بعدی نیز به لشکرکشی کوروش به بابل و ورود سپاهیان او به این شهر اشاره می‌کند.
به گفته جلالیان، اهمیت این گزارش‌ها در آن است که برخلاف برخی روایت‌های متاخر، در چارچوب سنت سالنامه‌نویسی بابلی و ثبت رویدادهای سالانه نوشته شده‌اند.
این استاد دانشگاه بیان کرد: بر اساس این اسناد، سپاهیان کوروش بدون ایجاد آشوب وارد شهر شدند و نظم و آرامش برقرار شد، معابد حفظ شدند، آیین‌های مذهبی بدون وقفه ادامه یافتند و پیکره خدایانی که پیش‌تر از شهرهای مختلف به بابل منتقل شده بودند، به شهرهای خود بازگردانده شدند.
جلیلیان ادامه داد: بازگرداندن پیکره خدایان برای مردم و کاهنان شهرها اهمیت مذهبی و اجتماعی فراوانی داشت و نشان می‌دهد کوروش در اداره سرزمین‌های فتح‌شده، به باورها و سنت‌های دینی مردم توجه می‌کرد.
وی همچنین با اشاره به خواب‌نامه نبونید و دیگر اسناد بابلی، افزود: در برخی از این متون، کوروش به‌عنوان پادشاهی برگزیده از سوی مردوک معرفی شده که ماموریت برقراری نظم و سامان‌بخشی به امور سرزمین‌ها را بر عهده دارد، چنانکه در استوانه کوروش نیز بر انتخاب او از سوی مردوک، برقراری صلح و آرامش در بابل و بازگرداندن خدایان به جایگاه اصلی‌شان تاکید شده است.
به گفته این باستان‌شناس، اسناد بابلی تصویری از فرمانروایی ارائه می‌کنند که با وجود بیگانه بودن در بابل، توانست در چارچوب سنت‌های بومی آن سرزمین رفتار کند و مورد ستایش قرار گیرد.
جلیلیان سخنان خود را اینگونه جمع‌بندی کرد که اسناد میان‌رودانی و بابلی از منابع مهم و معتبر برای شناخت کوروش هستند و بر پایه آن‌ها می‌توان او را فرمانروایی دانست که در کنار فتوحات نظامی، بر صلح، آرامش، احترام به آیین‌های دینی و بازگرداندن دارایی‌های مذهبی شهرها تاکید داشت.
پایان‌بخش این نشست تخصصی، سخنرانی عبدالرسول خیراندیش، تاریخدان برجسته کشور بود که درباره نظام الهیاتی هخامنشیان سخن گفت.
او شکل‌گیری این نظام فکری را یکی از عوامل مهم در ایجاد و اداره امپراتوری گسترده هخامنشی دانست و گفت: پیش از این دوره، بسیاری از حکومت‌ها بر محور یک شهر، معبد و خدای حامی آن شکل گرفته بودند و به همین دلیل، تخریب معابد و به اسارت بردن پیکره خدایان شهرهای مغلوب، از رفتارهای رایج در جنگ‌ها به شمار می‌رفت.
استاد دانشگاه شیراز ادامه داد: کوروش رویکردی متفاوت در برخورد با باورهای دینی سرزمین‌های فتح‌شده داشت و برخلاف بسیاری از فرمانروایان پیشین، پس از فتح بابل، معابد و آیین‌های دینی مردم را از میان نبرد و به حفظ و بازسازی اماکن مذهبی و احترام به باورهای اقوام تابع توجه کرد.
او یادآور شد: این رویکرد در منشور کوروش نیز بازتاب پیدا کرده است.
به گفته این تاریخدان ایرانی، در نظام الهیاتی هخامنشیان، اهورامزدا در جایگاهی فراتر از خدایان محلی و قومی قرار داشت و به‌عنوان آفریدگار جهان و انسان معرفی می‌شد. به باور وی، این نظام فکری با تأکید بر یکتاپرستی، مفاهیم انتزاعی و پرهیز از تجسم و تجسد خداوند، از سطح باورهای محدود به یک شهر یا قوم فراتر رفته بود.
خیراندیش، این جهان‌بینی را متناسب با گستردگی و تنوع امپراتوری هخامنشی دانست و گفت: اداره سرزمینی متشکل از اقوام، فرهنگ‌ها و ادیان گوناگون، به نظامی فکری و مدیریتی نیاز داشت که بتواند این تنوع را در چارچوب نظمی مشترک گرد هم آورد.
او اضافه کرد: مفهوم عدالت و نظم حکمرانی هخامنشی، در دوره‌های بعد نیز استمرار یافت و در متون تاریخی ایران بازتاب پیدا کرد.
خیراندیش سخنان خود را اینگونه پایان داد که نظام الهیاتی و جهان‌شناختی هخامنشیان، با عبور از نگرش‌های محدود محلی و قومی، زمینه فکری لازم را برای شکل‌گیری نظمی فراگیر فراهم کرد؛ نظمی که توانست اقوام و سرزمین‌های گوناگون را در چارچوب یک امپراتوری واحد گردهم آورد.