خط سلامت: وقتی از پیشگیری از دمانس و بیماری آلزایمر صحبت می کنیم، معمولا کنترل فشار خون و قند خون، فعالیت بدنی و تغذیه سالم به ذهن می رسد. اما عامل دیگری هم در سلامت شناختی اهمیت دارد که کمتر درباره آن صحبت می شود: اختلال بینایی درمان نشده.
به گزارش خط سلامت، کمیسیون لنست در گزارش سال ۲۰۲۴، اختلال بینایی درمان نشده را در شمار عوامل خطر قابل تغییر دمانس قرار داد. این موضوع به معنای آن نیست که هر فرد کم بینا به آلزایمر مبتلا می شود یا کم بینایی به تنهایی علت بیماری است. آنچه پژوهش ها تا امروز نشان داده اند، وجود ارتباطی میان اختلال بینایی و افزایش احتمال دمانس است؛ رابطه ای که ممکن است از چند مسیر مختلف شکل بگیرد و هنوز برای اثبات رابطه علت و معلولی به پژوهش های بیشتری نیاز دارد.
وقتی چشم کمتر می بیند، مغز چه می کند؟
دیدن فقط کار چشم نیست. چشم نور و تصویر را دریافت می کند، اما مغز این اطلاعات را پردازش می کند و به آنها معنا می دهد. اطلاعات بینایی از شبکیه و عصب بینایی به مغز می رسند و در آنجا برای تشخیص چهره ها، خواندن، پیدا کردن اشیا و جهت یابی به کار می روند.
وقتی بینایی ضعیف می شود، دریافت و تفسیر اطلاعات تصویری می تواند دشوارتر شود. فرد ممکن است برای خواندن نوشته ها، تشخیص چهره ها یا حرکت در محیط به تلاش بیشتری نیاز داشته باشد. پژوهشگران بررسی می کنند که آیا کاهش دریافت اطلاعات حسی و افزایش تلاش ذهنی می تواند در بلند مدت بر توانایی شناختی اثر بگذارد. این توضیح یک فرضیه علمی است؛ سازوکار دقیق ارتباط میان بینایی و دمانس هنوز به طور کامل روشن نشده است.
شواهد درباره ارتباط بینایی و دمانس چه می گویند؟
یک فراتحلیل در نشریه JAMA Ophthalmology، نتایج ۱۴ مطالعه آینده نگر با بیش از ۶.۲ میلیون شرکت کننده را بررسی کرد. در این تحلیل، اختلال بینایی با حدود ۴۷ درصد افزایش نسبی خطر دمانس همراه بود. این عدد به معنای آن نیست که ۴۷ درصد افراد کم بینا دچار دمانس می شوند؛ بلکه نشان می دهد خطر مشاهده شده در گروه دارای اختلال بینایی، در مقایسه با گروه دیگر، بیشتر بوده است.
بخش مهمی از این شواهد از مطالعات مشاهده ای به دست آمده است. در چنین مطالعاتی پژوهشگران وضعیت افراد را در گذر زمان دنبال می کنند، اما افراد را به شکل تصادفی در گروه درمان و بدون درمان قرار نمی دهند. بنابراین ممکن است عواملی مانند سن، بیماری های هم زمان، وضعیت اقتصادی، میزان مراجعه به پزشک یا سطح فعالیت اجتماعی هم بر نتایج اثر بگذارند.
به همین دلیل، بیان دقیق علمی این است: اختلال بینایی با افزایش خطر دمانس ارتباط دارد و ممکن است یکی از عوامل قابل تغییر در برنامه های کاهش خطر باشد. شواهد فعلی ثابت نمی کند که کم بینایی مستقیما باعث آلزایمر می شود.
این ارتباط از چه مسیرهایی ممکن است شکل بگیرد؟
دانشمندان هنوز به یک پاسخ قطعی نرسیده اند. احتمال دارد چند مسیر هم زمان نقش داشته باشند. نخست، اختلال بینایی ممکن است بخشی از تعامل فرد با محیط را محدود کند. خواندن، مشاهده جزئیات، تشخیص چهره ها و پیدا کردن مسیر، فعالیت هایی هستند که مغز را درگیر می کنند. اگر انجام این کارها دشوار شود، فرد ممکن است بعضی از آنها را کمتر انجام دهد.
دوم، فعالیت های روزمره ممکن است به تلاش ذهنی بیشتری نیاز پیدا کنند. برای نمونه، خواندن نوشته های تار یا تشخیص چهره ها در محیط شلوغ، توجه بیشتری می طلبد. این افزایش تلاش را می توان با مفهوم بار شناختی توضیح داد؛ یعنی مقدار منابع ذهنی که برای انجام یک کار مصرف می شود.
سوم، کاهش بینایی می تواند بر تحرک و ارتباط اجتماعی اثر بگذارد. فردی که در حرکت کردن یا تشخیص محیط مشکل دارد، ممکن است کمتر از خانه بیرون برود، کمتر در جمع شرکت کند یا به دلیل نگرانی از زمین خوردن فعالیت هایش را محدود کند. در این شرایط، زنجیره ای احتمالی شکل می گیرد: دشواری بینایی، محدود شدن فعالیت های روزمره، کاهش مشارکت اجتماعی و کم شدن فرصت های تعامل ذهنی. این مسیر می تواند یکی از توضیح های احتمالی ارتباط میان اختلال بینایی و سلامت شناختی باشد، اما به تنهایی رابطه علت و معلولی را ثابت نمی کند.
همه مشکلات بینایی یکسان نیستند
کم بینایی یک بیماری مشخص نیست و می تواند علت های مختلفی داشته باشد؛ از جمله آب مروارید، دژنراسیون وابسته به سن لکه زرد، آب سیاه، رتینوپاتی دیابتی یا عیوب انکساری مانند نزدیک بینی، دوربینی و آستیگماتیسم.
این بیماری ها ساختارهای متفاوتی از چشم را درگیر می کنند و درمان آنها نیز یکسان نیست. بنابراین نمی توان گفت همه انواع اختلال بینایی به یک اندازه با خطر دمانس ارتباط دارند. نوع بیماری، شدت مشکل، زمان تشخیص و امکان درمان یا اصلاح بینایی در تفسیر شواهد اهمیت دارند.
جراحی آب مروارید چه چیزی را نشان می دهد؟
یکی از پژوهش های قابل توجه درباره این موضوع، مطالعه ای در JAMA Internal Medicine است که بیش از ۳۰۰۰ فرد ۶۵ ساله و بالاتر را بررسی کرد. شرکت کنندگان آب مروارید داشتند و پژوهشگران در طول زمان وضعیت آنها را از نظر ابتلا به دمانس دنبال کردند.
در این مطالعه، افرادی که جراحی آب مروارید انجام داده بودند، در مقایسه با افرادی که جراحی نکرده بودند، خطر کمتری برای ابتلا به دمانس داشتند. نسبت خطر گزارش شده ۰.۷۱ بود؛ یعنی جراحی در این گروه با کاهش نسبی ۲۹ درصدی خطر همراه بود. این نتیجه یک ارتباط آماری است و نباید آن را به معنای پیشگیری قطعی از دمانس دانست.
این پژوهش از نوع مطالعه کوهورت بود، نه کارآزمایی تصادفی شده. پژوهشگران برای شماری از عوامل زمینه ای تلاش کردند و در تحلیل های خود بعضی از تفاوت های سلامت عمومی، فعالیت بدنی و عوامل دیگر را نیز در نظر گرفتند. با این حال، در مطالعه مشاهده ای نمی توان همه تفاوت های احتمالی میان افرادی را که جراحی می کنند و افرادی را که جراحی نمی کنند، به طور کامل حذف کرد.
بنابراین نتیجه دقیق این است: در یک مطالعه طولی، جراحی آب مروارید با خطر کمتر دمانس ارتباط داشت؛ این یافته احتمال نقش بهبود بینایی را مطرح می کند، اما ثابت نمی کند که جراحی از آلزایمر یا دمانس پیشگیری می کند.
پژوهشگران در همان مطالعه، جراحی آب سیاه را هم بررسی کردند. جراحی آب سیاه با کاهش معنی دار خطر دمانس همراه نبود. این تفاوت ممکن است با این واقعیت مرتبط باشد که جراحی آب مروارید معمولا وضوح دید را بهتر می کند، در حالی که جراحی آب سیاه لزوما بهبود بینایی را به همان شکل ایجاد نمی کند. با این حال، این نتیجه نیز به تنهایی نشان نمی دهد که بهبود دید علت کاهش خطر دمانس بوده است.
بررسی های تصویربرداری مغز چه می گویند؟
مطالعات دیگری با استفاده از داده های بانک زیستی بریتانیا، ارتباط بعضی مشکلات چشم را با دمانس و برخی ویژگی های ساختاری مغز بررسی کرده اند. یکی از این پژوهش ها آب مروارید را با افزایش خطر دمانس، به ویژه دمانس عروقی، و کاهش حجم کلی مغز مرتبط دانست. در این مطالعه، تصویربرداری مغزی فقط برای بخشی از شرکت کنندگان انجام شده بود؛ بنابراین نباید آن را پژوهشی تصویربرداری روی بیش از ۳۰۰ هزار نفر توصیف کرد. همچنین ارتباط مشاهده شده به تنهایی ثابت نمی کند که آب مروارید علت تغییرات مغزی یا دمانس است.
آیا عینک زدن از آلزایمر پیشگیری می کند؟
تا امروز چنین چیزی ثابت نشده است. اگر فردی به نزدیک بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم مبتلا باشد، اصلاح مناسب بینایی برای خواندن، حرکت کردن و انجام فعالیت های روزمره اهمیت دارد. اما شواهد فعلی برای این ادعا کافی نیست که عینک زدن به تنهایی از آلزایمر یا دمانس پیشگیری می کند.
ارتباط دیابت، چشم و مغز
دیابت می تواند به عروق شبکیه آسیب بزند و باعث رتینوپاتی دیابتی شود. به همین دلیل، کنترل قند خون فقط برای سلامت قلب و عروق اهمیت ندارد و در مراقبت از چشم هم نقش دارد. بیماری های زمینه ای می توانند بیش از یک عضو را تحت تاثیر قرار دهند؛ دیابت نمونه ای از همین ارتباط میان سلامت عمومی، عروق و بینایی است.
اگر بینایی تغییر کرده است، چه باید کرد؟
تغییر بینایی را صرفا به بالا رفتن سن نسبت ندهید. معاینه چشم می تواند علت مشکل را مشخص کند و نشان دهد آیا درمان یا اصلاح بینایی لازم است. اگر به عینک نیاز دارید، استفاده از نسخه مناسب را جدی بگیرید. اگر آب مروارید یا بیماری چشمی دیگری تشخیص داده شده است، درباره گزینه های درمان با چشم پزشک گفت و گو کنید. افراد مبتلا به دیابت نیز باید کنترل قند خون و معاینه منظم چشم را پیگیری کنند.
رسیدگی به بینایی می تواند به خواندن راحت تر، تحرک ایمن تر، حفظ استقلال و ادامه ارتباط های اجتماعی کمک کند. این مزایا حتی بدون آنکه پیشگیری از دمانس ثابت شده باشد، برای سلامت و کیفیت زندگی اهمیت دارند. در کنار مراقبت از چشم، مدیریت دیگر عوامل خطر شناخته شده نیز مهم است.
چشم و مغز در پردازش اطلاعات با یکدیگر ارتباط دارند؛ با این حال، جمله کم بینایی باعث آلزایمر می شود از نظر علمی دقیق نیست. شواهد فعلی نشان می دهد اختلال بینایی با افزایش خطر دمانس ارتباط دارد و درمان برخی علت های قابل اصلاح، مانند آب مروارید، ممکن است با پیامدهای شناختی بهتری همراه باشد. این احتمال ارزش پیگیری پزشکی و پژوهشی دارد، اما هنوز پیشگیری قطعی از آلزایمر با درمان بینایی اثبات نشده است.