بیرجند - ایرنا - پوکی استخوان بیماری خاموشی است که بدون علائم آشکار، استحکام استخوان‌ها را کاهش می‌دهد و گاه نخستین نشانه آن شکستگی بر اثر ضربه‌ای خفیف است؛ پیشگیری از ابتلا به این بیماری به گفته فوق تخصص روماتولوژی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، باید از دوران جوانی آغاز شود.
به گزارش ایرنا، پوکی استخوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه سلامت، به‌ویژه در جمعیت سالمند است که با کاهش تراکم و استحکام استخوان‌ها، خطر شکستگی و عوارض ناشی از آن را افزایش می‌دهد. این بیماری به دلیل نداشتن علائم آشکار در مراحل اولیه، اغلب تا زمان بروز شکستگی تشخیص داده نمی‌شود. از همین رو، پیشگیری، غربالگری و تشخیص به‌موقع آن از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
در همین زمینه، خبرنگار ایرنا روز سه‌شنبه در گفت‌وگویی تفصیلی با دکتر اعظم رضایی، فوق تخصص روماتولوژی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، ابعاد مختلف بیماری پوکی استخوان، عوامل خطر، گروه‌های نیازمند غربالگری، راهکارهای پیشگیری، روش‌های تشخیص و تازه‌ترین روش‌های درمانی را مورد بررسی قرار داده است.
وی با اشاره به اهمیت پوکی استخوان و ضرورت افزایش آگاهی عمومی درباره این بیماری اظهار کرد: بسیاری از مبتلایان تا زمان بروز شکستگی هیچ علامت بالینی مشخصی ندارند و به همین دلیل ممکن است از ابتلای خود به بیماری آگاه نباشند.
این متخصص روماتولوژی افزود: برخی افراد تصور می‌کنند تا زمانی که درد استخوانی نداشته باشند، نیازی به بررسی وضعیت تراکم استخوان ندارند؛ در حالی که غالب بیماران مبتلا به پوکی استخوان در مراحل اولیه بدون درد و علامت هستند و گاهی نخستین نشانه بیماری، شکستگی استخوان بر اثر یک ضربه خفیف یا حتی فعالیت‌های روزمره است.
روند کاهش تراکم استخوان با افزایش سن
وی با تشریح ماهیت بیماری پوکی استخوان بیان کرد: استخوان‌ها بافت‌های زنده‌ای هستند که در تمام طول زندگی دستخوش تغییر می‌شوند؛ بخشی از بافت استخوانی از بین می‌رود و بافت جدید جایگزین آن می‌شود، اما زمانی که سرعت تخریب بافت استخوانی از سرعت ساخته شدن آن بیشتر باشد، استخوان‌ها به‌تدریج ضعیف و شکننده می‌شوند.
دکتر رضایی ادامه داد: از دوران کودکی، کلسیم، ویتامین D و سایر مواد معدنی در استخوان‌ها رسوب می‌کنند و موجب افزایش استحکام آنها می‌شوند و بیشترین افزایش تراکم و استحکام استخوانی در سه دهه نخست زندگی اتفاق می‌افتد و اوج تراکم استخوان معمولا در حدود ۲۲ سالگی است؛ بنابراین این دوران برای دستیابی به حداکثر توده استخوانی اهمیت ویژه‌ای دارد.
وی با تاکید بر ضرورت توجه به سلامت استخوان‌ها از دوران کودکی و نوجوانی گفت: تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، دریافت کافی مواد معدنی و ویتامین D و برخورداری از تماس متعادل با نور خورشید از عوامل مؤثر در افزایش توده استخوانی و دستیابی به استخوان‌های سالم‌تر و قوی‌تر هستند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند اضافه کرد: با افزایش سن، به‌تدریج توده استخوانی کاهش می‌یابد و ساختار استخوان‌ها حالت متخلخل‌تری پیدا می‌کند؛ به همین دلیل استخوانی که در گذشته استحکام زیادی داشته است، در صورت ابتلا به پوکی استخوان ممکن است با یک ضربه خفیف نیز دچار شکستگی شود.
عوامل خطر ابتلا به پوکی استخوان
وی افزایش سن را مهم‌ترین عامل خطر ابتلا به پوکی استخوان دانست و گفت: جنسیت زن نیز از عوامل مهم محسوب می‌شود؛ زیرا پس از یائسگی، به دلیل کاهش سطح هورمون استروژن، احتمال کاهش تراکم استخوان و ابتلا به پوکی استخوان افزایش می‌یابد.
دکتر رضایی افزود: زنانی که در سنین پایین‌تر دچار یائسگی زودرس یا نارسایی زودرس تخمدان می‌شوند، بیشتر در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند و ممکن است در مقایسه با سایر افراد در سنین پایین‌تری به پوکی استخوان مبتلا شوند.
این فوق تخصص روماتولوژی سابقه خانوادگی را از دیگر عوامل مؤثر بر خطر ابتلا عنوان کرد و گفت: افرادی که در خانواده خود سابقه پوکی استخوان دارند، به‌ویژه کسانی که مادر یا مادربزرگ آنها به این بیماری مبتلا بوده‌اند یا سابقه شکستگی لگن در پدر و مادر خود دارند، باید توجه بیشتری به سلامت استخوان‌های خود داشته باشند.
وی با اشاره به سایر عوامل خطر اظهار کرد: مصرف دخانیات، نوشیدنی‌های الکلی، رژیم غذایی نامناسب، مصرف زیاد نوشابه‌های گازدار، کم‌تحرکی و برخی بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایش دهند.
دکتر رضایی همچنین بیماری‌های خودایمنی، سوءتغذیه، بیماری سلیاک و برخی اختلالات گوارشی را از جمله شرایطی دانست که ممکن است جذب کلسیم و ویتامین D را مختل کنند و زمینه کاهش تراکم استخوان را فراهم آورند.
وی ادامه داد: برخی داروها نیز می‌توانند بر سلامت استخوان‌ها اثر منفی داشته باشند که کورتیکواستروئیدها یا همان داروهای کورتونی از جمله این داروها هستند و به‌ویژه در ۶ ماه نخست مصرف، احتمال کاهش تراکم استخوان اهمیت بیشتری دارد.
شکستگی؛ نشانه پنهان پوکی استخوان
وی با رد این تصور که هر درد استخوانی نشانه پوکی استخوان است، گفت: بسیاری از مبتلایان به پوکی استخوان درد ندارند و از طرف دیگر، هر دردی نیز به معنای ابتلا به این بیماری نیست.
دکتر رضایی افزود: گاهی شکستگی مهره‌های ستون فقرات به‌صورت مزمن اتفاق می‌افتد و بیمار حتی متوجه زمان وقوع آن نمی‌شود و در صورت تکرار شکستگی مهره‌ها، ممکن است قد فرد چند سانتی‌متر کاهش یابد یا انحنای ستون فقرات در ناحیه قفسه سینه افزایش پیدا کند و حالت قوز ایجاد شود.
وی ادامه داد: شکستگی مچ دست، لگن و مهره‌های ستون فقرات از مواردی هستند که ممکن است در افراد مبتلا به پوکی استخوان رخ دهند و گاهی فرد پس از زمین خوردن از ارتفاع بسیار کم یا حتی بر اثر یک ضربه خفیف دچار شکستگی می‌شود؛ در چنین شرایطی باید احتمال وجود پوکی استخوان بررسی شود.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند با اشاره به نمونه‌هایی از شکستگی‌های ناشی از ضربات خفیف اظهار کرد: ممکن است فرد سالمندی هنگام عبور از یک سرعت‌گیر دچار شکستگی لگن شود یا بیماری پس از سرفه‌های طولانی‌مدت و شدید، با درد در ناحیه مهره‌ها و دنده‌ها مراجعه کند و بررسی‌های تصویربرداری وجود شکستگی را نشان دهد که این موارد می‌توانند زنگ خطری برای احتمال ابتلا به پوکی استخوان باشند.
غربالگری و تشخیص زودهنگام
دکتر رضایی با تاکید بر اهمیت غربالگری در تشخیص زودهنگام پوکی استخوان اظهار کرد: از آنجا که این بیماری در مراحل اولیه معمولا علامت مشخصی ندارد، غربالگری در گروه‌های سنی و افراد دارای عوامل خطر اهمیت زیادی دارد.
وی افزود: سنجش تراکم استخوان به‌طور معمول برای زنان بالای ۶۵ سال و مردان بالای ۷۵ سال توصیه می‌شود، اما زنان مبتلا به یائسگی زودرس یا نارسایی زودرس تخمدان، افرادی که بیش از سه ماه داروهای کورتونی مصرف می‌کنند، بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن، سوءتغذیه و بیماری‌های گوارشی، کبدی و ریوی و همچنین مصرف‌کنندگان داروهای مؤثر بر کاهش تراکم استخوان باید در سنین پایین‌تر نیز بررسی شوند.
این فوق تخصص روماتولوژی بیماران مبتلا به صرع را نیز از گروه‌های نیازمند توجه ویژه دانست و گفت: برخی داروهای ضدتشنج می‌توانند بر سلامت استخوان‌ها اثر منفی بگذارند و وضعیت این بیماران باید از نظر خطر ابتلا به پوکی استخوان بررسی شود.
وی با اشاره به روش تشخیص بیماری بیان کرد: سنجش تراکم استخوان از روش‌های اصلی بررسی وضعیت استخوان‌هاست و نتایج آن بر اساس شاخص T-score تفسیر می‌شود؛ به‌طوری که عدد بین منفی یک تا منفی ۲.۵ نشان‌دهنده کاهش تراکم استخوان یا استئوپنی و عدد منفی ۲.۵ یا کمتر بیانگر پوکی استخوان است که با توجه به شرایط بیمار و خطر شکستگی، نیاز به درمان اختصاصی دارد.
دکتر رضایی با تاکید بر اینکه کلسیم و ویتامین D به‌تنهایی درمان پوکی استخوان محسوب نمی‌شوند، گفت: این ترکیبات نقش مکمل و حمایتی دارند و در صورت تشخیص بیماری باید درمان‌های اختصاصی آغاز شود.
وی ادامه داد: داروهای درمان پوکی استخوان از گروه‌های مختلفی هستند که به شکل خوراکی یا تزریقی، شامل تزریق وریدی و زیرجلدی، تجویز می‌شوند و هدف آنها کاهش روند تخریب استخوان و پایین آوردن خطر شکستگی مهره‌ها، لگن و مچ دست است. انتخاب نوع دارو و شیوه درمان نیز به شدت بیماری، وضعیت بیمار و میزان خطر شکستگی بستگی دارد و باید توسط پزشک انجام شود.
تغذیه و مکمل‌ها در سلامت استخوان
دکتر رضایی با اشاره به نقش تغذیه در پیشگیری از پوکی استخوان اظهار کرد: لبنیات از منابع مهم تأمین کلسیم هستند، اما مصرف آنها به‌تنهایی برای پیشگیری از پوکی استخوان کافی نیست و باید در کنار سایر عوامل مؤثر بر سلامت استخوان‌ها مورد توجه قرار گیرند.
وی افزود: علاوه بر شیر، ماست و پنیر، سبزیجات برگ سبز مانند کلم بروکلی، کرفس و اسفناج، مغزیجات، حبوبات، تخم‌مرغ و ماهی نیز در تأمین مواد مغذی مورد نیاز بدن نقش دارند. ماهی منبع مناسبی از پروتئین و ویتامین D است و پروتئین نیز با تقویت عضلات به حفظ تعادل و کاهش خطر زمین خوردن و شکستگی کمک می‌کند. همچنین زرده تخم‌مرغ حاوی ویتامین D و سفیده آن سرشار از پروتئین است.
این فوق تخصص روماتولوژی درباره میزان نیاز روزانه به کلسیم گفت: نوجوانان روزانه به حدود یک‌هزار و ۳۰۰ میلی‌گرم کلسیم و بیشتر بزرگسالان به حدود یک‌هزار میلی‌گرم نیاز دارند که این میزان در زنان بالای ۵۰ سال و برخی گروه‌ها به یک‌هزار و ۲۰۰ میلی‌گرم می‌رسد.
وی تأکید کرد: تأمین کلسیم در وهله نخست باید از طریق رژیم غذایی انجام شود و مصرف مکمل برای همه افراد به‌صورت روتین ضرورت ندارد. افرادی که به دلیل مشکلات گوارشی نمی‌توانند لبنیات مصرف کنند یا دریافت کلسیم کافی از طریق غذا ندارند، همچنین زنان باردار، زنان در سنین یائسگی و افراد دچار شکستگی ممکن است با نظر پزشک به مکمل نیاز داشته باشند.
دکتر رضایی با اشاره به شیوع کمبود ویتامین D در مراجعان اظهار کرد: سطح بالاتر از ۳۲ نانوگرم در میلی‌لیتر در برخی راهنماهای مورد اشاره، به‌عنوان مقدار مطلوب مطرح شده است و در صورت کمبود، درمان مکمل باید با نظر پزشک انجام شود.
وی نسبت به مصرف خودسرانه ویتامین D هشدار داد و گفت: این ویتامین محلول در چربی است و ممکن است در بدن تجمع پیدا کند و مصرف بیش از اندازه آن عوارض سمی به دنبال داشته باشد.
این متخصص روماتولوژی درباره مکمل‌های کلسیم نیز توضیح داد: این مکمل‌ها معمولا به دو شکل کربنات و سیترات عرضه می‌شوند که کلسیم کربنات بهتر است همراه غذا و کلسیم سیترات با محدودیت کمتری از نظر زمان مصرف نسبت به وعده غذایی استفاده شود.
سبک زندگی سالم؛ راه پیشگیری از پوکی استخوان
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند با تاکید بر ضرورت اصلاح رژیم غذایی گفت: مصرف زیاد نوشابه‌های گازدار، دخانیات و نوشیدنی‌های الکلی از عواملی است که می‌تواند به سلامت استخوان‌ها آسیب برساند و باید تا حد امکان از آنها پرهیز شود.
وی درباره مصرف قهوه نیز اظهار کرد: قهوه به دلیل داشتن ترکیبات آنتی‌اکسیدانی می‌تواند فوایدی برای سلامت عمومی داشته باشد، اما به افراد مستعد پوکی استخوان توصیه می‌شود مصرف آن را به بیش از دو فنجان در روز افزایش ندهند و در مصرف آن تعادل را رعایت کنند.
دکتر رضایی با تشریح اثرات سیگار بر استخوان‌ها عنوان کرد: ترکیبات موجود در دخانیات می‌توانند فعالیت سلول‌های استخوان‌خوار را افزایش دهند؛ این سلول‌ها در روند طبیعی بازسازی استخوان نقش دارند، اما افزایش فعالیت آنها موجب تسریع برداشت مواد معدنی از بافت استخوانی می‌شود.
وی ادامه داد: افراد سیگاری ممکن است اشتهای کمتری داشته باشند، مواد غذایی حاوی کلسیم و ویتامین D را کمتر مصرف کنند و با کاهش جذب گوارشی برخی مواد مغذی مواجه شوند؛ مجموعه این عوامل خطر ابتلا به پوکی استخوان را افزایش می‌دهد.
ضرورت مراقبت از سالمندان و پیشگیری از شکستگی
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند، فعالیت بدنی منظم را از ارکان اصلی حفظ سلامت استخوان‌ها دانست و گفت: ورزش‌های مقاومتی، قدرتی و تعادلی در کنار پیاده‌روی به تقویت عضلات، حفظ استحکام استخوان‌ها و کاهش احتمال زمین خوردن کمک می‌کنند.
وی افزود: پیاده‌روی سریع روی سطح صاف با کفش مناسب، روزانه حدود ۳۰ دقیقه و در مجموع ۱۵۰ دقیقه در هفته، از فعالیت‌های مفید برای سلامت استخوان‌هاست. همچنین تقویت عضلات چهارسر ران و راه رفتن در استخر می‌تواند به بهبود عملکرد حرکتی کمک کند.
دکتر رضایی با اشاره به اهمیت تمرین‌های تعادلی به‌ویژه در سالمندان اظهار کرد: اختلال تعادل و کاهش بینایی از عوامل افزایش‌دهنده احتمال زمین خوردن هستند و تمرین‌هایی مانند ایستادن روی پنجه پا با تکیه بر سطحی ثابت و انجام حرکات متناسب با توان جسمی می‌تواند به تقویت عضلات و حفظ تعادل کمک کند.
این فوق تخصص روماتولوژی، خواب منظم و کاهش استرس را نیز از عوامل مؤثر بر سلامت عمومی دانست و گفت: استرس مزمن از طریق تأثیر بر ترشح هورمون‌هایی مانند کورتیزول می‌تواند بر سلامت بدن اثر منفی بگذارد.
وی با تأکید بر نقش خانواده‌ها در پیشگیری از شکستگی سالمندان افزود: خانواده‌ها باید در پیگیری مراقبت‌های پزشکی و غربالگری سالمندان مشارکت داشته باشند و با مناسب‌سازی محیط خانه، نصب دستگیره در حمام و سرویس بهداشتی، استفاده از تجهیزات ضدلغزش و حذف موانع مسیر رفت‌وآمد، احتمال زمین خوردن و شکستگی را کاهش دهند.
شیوع بالای پوکی استخوان در زنان و مردان بالای ۵۰ سال
دکتر رضایی با اشاره به آمار مطالعات انجام‌شده در کشور اظهار کرد: بر اساس مطالعات انجام‌شده در سال ۲۰۲۴، حدود ۳۸ درصد زنان بالای ۵۰ سال و ۲۵ درصد مردان بالای ۵۰ سال در ایران به پوکی استخوان مبتلا هستند.
وی افزود: بر اساس داده‌های این مطالعات، شیوع گزارش‌شده در برخی مناطق شمالی کشور و استان‌هایی مانند کردستان و تهران بیشتر بوده است؛ البته باید توجه داشت که میزان و کیفیت جمع‌آوری اطلاعات در همه استان‌ها یکسان نبوده و برای ارزیابی دقیق‌تر به داده‌های کامل‌تر نیاز است.
این فوق تخصص روماتولوژی با تاکید بر اهمیت پیشگیری گفت: با توجه به شیوع قابل توجه این بیماری، لازم است توجه به سلامت استخوان‌ها از سنین پایین آغاز شود و افراد در گروه‌های پرخطر نیز غربالگری را جدی بگیرند.