شست احتمالی ترامپ، شی و پوتین میتواند ضمن شکستن یخ روابط سه قدرت، زمینه همکاری برای مهار بحرانهای اوکراین، ایران و کره شمالی و جلوگیری از تکرار تجربه یالتا را فراهم کند.
به گزارش تجارت نیوز، چارلز کاپچان استاد روابط بینالملل دانشگاه جورجتاون و پژوهشگر ارشد شورای روابط خارجی آمریکا با انتشار یادداشتی در فارن افرز نوشت: دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، شی جینپینگ، رهبر چین و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، ممکن است ظرف چند روز آینده و در حاشیه نشست هفته آینده مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شهر شنژن چین، نشستی سهجانبه برگزار کنند. به گزارش والاستریت ژورنال، پوتین ماه گذشته پیشنهاد گفتوگوی سهجانبه را با هدف بررسی راههای پایان دادن به جنگ اوکراین مطرح کرده است. هنوز هیچ برنامه قطعی اعلام نشده، اما حتی احتمال برگزاری چنین نشستی نیز نگرانیهای گستردهای برانگیخته است.
رادوسواف سیکورسکی، وزیر خارجه لهستان، نسبت به تکرار کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ هشدار داده؛ نشستی که در جریان آن فرانکلین روزولت، رئیسجمهور وقت آمریکا و وینستون چرچیل، نخستوزیر بریتانیا، در برابر خواسته ژوزف استالین، رهبر شوروی، برای تسلط اتحاد جماهیر شوروی بر اروپای شرقی عقبنشینی کردند. کریس کونز، سناتور آمریکایی نیز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «هیچ گفتوگویی درباره آینده اوکراین نباید بدون حضور اوکراین انجام شود و تا زمانی که ترامپ در هر فرصتی ضعف و تبعیت خود از شی و پوتین را به نمایش میگذارد، مذاکره واقعی ممکن نخواهد بود».
یخ روابط ابرقدرتها میشکند؟
این نگرانیها بهجاست. ترامپ سابقه نزدیکی به رهبران اقتدارگرا و پشت کردن به متحدان دموکراتیک آمریکا را دارد. اگر او پای میز مذاکره با شی و پوتین بنشیند، باید از معامله بر سر منافع شرکای اروپایی و آسیایی واشنگتن که در این نشست حضور نخواهند داشت، خودداری کند. افزون بر این، با توجه به شخصیتهای سرسخت سه رهبر و تضاد منافع ملی آنها ــ بهویژه تقابل منافع آمریکا با آنچه شی از آن بهعنوان مشارکت «بدون محدودیت» چین و روسیه یاد میکند ــ این نشست ممکن است در نهایت دستاورد چندانی در مسائل مهم نداشته باشد.
با این همه، ترامپ برای شرکت در نشستی با حضور شی و پوتین تصمیم درستی خواهد گرفت. هیچ رئیسجمهور آمریکایی تاکنون نشست سهجانبهای با رهبران چین و روسیه برگزار نکرده و گفتوگوهای پیشنهادی میتواند یخ روابط را بشکند و زمینه را برای عادیسازی گفتوگویی ضروری فراهم کند.
اقتدارگرایی از میان نخواهد رفت؛ بنابراین، نظامهای اقتدارگرا و دموکراتیک نهتنها باید بیاموزند چگونه در کنار یکدیگر همزیستی مسالمتآمیز داشته باشند، بلکه باید برای مهار رقابتهای ژئوپلیتیکی و مقابله با چالشهای جهانی در دنیایی بههمپیوسته نیز همکاری کنند.
برای آمریکاییها کنار آمدن با کشورهایی مانند روسیه و چین آسان نخواهد بود؛ کشورهایی که نظامهای سیاسیشان با تعهد واشنگتن به گسترش دموکراسی در تضاد است. با این حال، تعامل ترامپ با رهبران دو قدرت اصلی اقتدارگرای جهان، گامی جسورانه در مسیری درست به شمار میرود.
اگر ترامپ با شی و پوتین دیدار کند، باید انتظارات را محدود نگه دارد و بر دستیابی به پیشرفتهایی معنادار، هرچند محدود، در چند موضوع اصلی متمرکز شود؛ مسائلی که گفتوگوی سهجانبه میتواند در آنها ثمربخش باشد: مراد نقاط بحرانی شبهجزیره کره، اوکراین و ایران، همچنین کنترل تسلیحات و ثبات راهبردی.
حتی اگر این نشست به نتیجه ملموسی منجر نشود، باز هم ارزشمند خواهد بود. ترامپ، شی و پوتین با این دیدار راه را برای جانشینان خود هموار میکنند تا همکاری قدرتهای بزرگ را فراتر از مرزبندیهای ایدئولوژیک پیش ببرند و به ثبات جهانی آشفته و چندپاره کمک کنند.
تلاشی هماهنگ
من پیشتر، از جمله در مقالهای مشترک با ریچارد هاس در نشریه فارن افرز در سال ۲۰۲۱، استدلال کردهام که شکلگیری نوعی «کنسرت جهانی» ــ گروهی غیررسمی از قدرتهای بزرگ با الگوبرداری از کنسرت اروپا در قرن نوزدهم ــ بهترین امید برای مهار رقابتهای ژئوپلیتیکی و فراهم کردن زمینه اقدام جمعی در جهانی چندقطبی است. چنین سازوکاری علاوه بر آمریکا، چین و روسیه، باید هند، ژاپن، اتحادیه اروپا و نمایندگانی از آفریقا، آمریکای لاتین، خاورمیانه و جنوب شرق آسیا را نیز دربر بگیرد.
در الگوی کنسرت، کارآمدی بر نمایندگی فراگیر اولویت دارد و تنها کشورهایی که به دلیل نفوذ ژئوپلیتیکی حضورشان در میز مذاکره ضروری است، امکان مشارکت پیدا میکنند. این سازوکار اختلافات ایدئولوژیک را کنار میگذارد و دموکراسیها و نظامهای اقتدارگرا را برای تمرکز بر همکاریهای بینالمللی گرد هم میآورد.
از آنجا که کنسرتها بهجای رویههای الزامآور و قابل اجرا، بر ایجاد اجماع غیررسمی تکیه دارند، میتوانند در شرایطی موفق عمل کنند که نهادهای رسمی، مانند شورای امنیت سازمان ملل، فلج شدهاند یا آمریکا در تعهد خود به چندجانبهگرایی مبتنی بر قواعد تردید دارد.
با این حال، هنوز زمان تشکیل یک کنسرت جهانی فرا نرسیده است. چنین سازوکاری تنها زمانی میتواند بهدرستی عمل کند که اعضای آن به حفظ وضع موجود سرزمینی متعهد باشند، خویشتنداری راهبردی را بپذیرند، در پی منافع مشترک باشند و آمادگی حلوفصل دیپلماتیک اختلافات را داشته باشند.
حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ و تصمیم شی برای حمایت از مسکو، فعلا امیدها به عادیسازی خویشتنداری و حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات میان قدرتهای بزرگ را از بین برده است. در همین حال، رویکرد «اول آمریکا»ی ترامپ نیز بهجای اقدام مشترک و منافع متقابل، یکجانبهگرایی را دنبال میکند.
با این وجود، هرچند ترامپ، شی و پوتین در زمان و شرایط مناسبی برای تشکیل یک گروه هدایتکننده قدرتهای بزرگ ــ که بعدها دیگر بازیگران اصلی نیز به آن بپیوندند ــ قرار ندارند، دیپلماسی نامتعارف ترامپ میتواند الگویی مفید ایجاد کند. نشست سال گذشته او با پوتین در آلاسکا و دو دیدارش با شی در سال جاری، بیتردید بیشتر بر تشریفات و نمایش سیاسی متمرکز بود تا محتوای واقعی.
اما ترامپ با برداشتن گام بحثبرانگیز گفتوگوی مشترک با این دو رهبر، دامنه آنچه از نظر سیاسی قابل طرح و پیگیری است را گسترش داده است. جلوگیری از درگیری میان قدرتهای بزرگ و مهار آشفتگی فزاینده جهان، مستلزم آن است که آمریکا روابطی سازنده با هر دو کشور چین و روسیه برقرار کند. ترامپ شایسته تقدیر است که آغازگر گفتوگویی سهجانبه شده که جانشینانش میتوانند آن را ادامه دهند.
جنگ و صلح
اگر ترامپ، شی و پوتین در شنژن دیدار کنند، باید بر کاهش تنشها در نقاط بحرانی ژئوپلیتیکی متمرکز شوند. شبهجزیره کره بهترین فرصت برای همکاری سه رهبر را فراهم میکند.
لی جائهمیونگ، رئیسجمهور کره جنوبی، در نشست مجمع عمومی سازمان ملل در ماه سپتامبر، طرحی بلندپروازانه برای عادیسازی روابط با پیونگیانگ ارائه کرد. این طرح شامل پیشنهادی برای جایگزینی آتشبس سال ۱۹۵۳ در شبهجزیره کره با یک «نظام صلح» است؛ سازوکاری که بر «احترام متقابل به نظامهای یکدیگر و پذیرش تفاوتها» تاکید دارد. لی در چارچوب این طرح، از رویکردی مرحلهای برای خلع سلاح هستهای کره شمالی حمایت کرده؛ رویکردی که با توقف اولیه توسعه تسلیحات آغاز میشود و سپس به کاهش تدریجی زرادخانه هستهای و موشکهای بالستیک پیونگیانگ میانجامد تا در نهایت شبهجزیره کره عاری از سلاح هستهای شود.
پیشنهاد جسورانه لی میتواند منافع آمریکا، چین و روسیه را در یک مسیر مشترک قرار دهد. ترامپ آشکارا اعلام کرده که خواهان کاهش تنشها در شبهجزیره کره است و در حال حاضر نیز به دنبال دیدار با کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی، است. پکن و مسکو برای نفوذ بر کیم با یکدیگر رقابت میکنند، اما هر دو خواهان روابطی باثبات میان کره شمالی و جنوبی هستند. از همین رو، ممکن است حاضر باشند برای پیشبرد پیشنهادهایی با هدف توقف تولید تسلیحات هستهای و تشویق گفتوگو میان پیونگیانگ و سئول همکاری کنند. ترامپ، شی و پوتین باید تلاش کنند با برنامهای برای پیشبرد دستورکار صلح لی از این نشست خارج شوند. حمایت مشترک از توقف توسعه تسلیحات هستهای کره شمالی میتواند نقطه شروع مناسبی باشد.
چشمانداز پیشرفت در مسیر پایان دادن به جنگ اوکراین بسیار تیره و تار است، اما ناامیدکننده نیست. ترامپ باید در پی تضعیف توانایی روسیه برای ادامه جنگ باشد، اما مدتهاست در برابر تشدید تحریمها علیه مسکو مقاومت میکند. او از فرصتهای تجاری بالقوه با روسیه سخن میگوید و حتی در هفتههای اخیر با پوتین به توافقی برای افزایش عرضه گازوئیل روسیه به بازارهای جهانی دست یافته و دور جدید تحریمهای کنگره علیه مسکو را نیز لغو کرده است. ظاهرا ترامپ کاهش قیمت سوخت را مهمتر از محدود کردن توانایی روسیه برای تامین مالی جنگ علیه اوکراین میداند.
فرصتی برای ترامپ
نشست سهجانبه فرصتی در اختیار ترامپ قرار میدهد تا مسیر خود را تغییر دهد و شی را به مهار پوتین متقاعد کند. ترامپ وعده داده به جنگ اوکراین پایان دهد و رهبر چین میتواند در تحقق این هدف به او کمک کند. شی نفوذ قابلتوجهی بر پوتین دارد: چین از کرملین در عرصه دیپلماتیک حمایت میکند، بزرگترین خریدار نفت و گاز روسیه است و اصلیترین تامین کننده اقلام دوکاربردی، مانند نیمهرساناها و ماشینآلات صنعتی، به شمار میرود؛ اقلامی که برای تولید تسلیحات روسیه حیاتی هستند.
شی تاکنون با جنگ پوتین علیه اوکراین همراهی کرده؛ احتمالا به این دلیل که این درگیری توجه و منابع آمریکا را از آسیا منحرف میکند، ناتو را دچار شکاف میسازد و به شی و پوتین امکان میدهد خود را رهبران مقاومت جهانی در برابر هژمونی غرب معرفی کنند. با این حال، زمانی که شی و ترامپ در ماه مه دیدار کردند، دو رهبر توافق کردند برای ایجاد «روابطی سازنده و مبتنی بر ثبات راهبردی» میان چین و آمریکا تلاش کنند؛ هدفی که شی میتواند با اعمال فشار بر پوتین برای کاهش تنشها به پیش ببرد.
با افزایش آثار و تبعات جنگ بر زندگی روسها، ممکن است کرملین بیش از گذشته در برابر چنین فشاری انعطاف نشان دهد. حملات پهپادی اوکراین خسارات چشمگیری به بخش نفت و شبکههای لجستیکی روسیه وارد کرده و در نتیجه، شهروندان روس با کمبود فزاینده سوخت و کالاهای اساسی روبهرو شدهاند. همزمان، ماهانه حدود ۳۵ هزار سرباز روس در شرق اوکراین کشته یا بهشدت مجروح میشوند؛ وضعیتی که پوتین را ناگزیر میکند احتمال اجرای تصمیم نامحبوب افزایش بسیج نظامی را در نظر بگیرد. در شرایطی که پیروزی در میدان نبرد دور از دسترس به نظر میرسد، پوتین دلایلی برای بررسی یک مسیر خروج دیپلماتیک از جنگ دارد.
ترامپ و شی میتوانند پوتین را برای پذیرش مجموعهای از اقدامات محدود اما تاثیرگذار با هدف کاهش تنشها تحت فشار قرار دهند. این اقدامات میتواند شامل توافقی میان روسیه و اوکراین، با میانجیگری و نظارت واشنگتن و پکن، برای توقف حملات به تاسیسات و زیرساختهای انرژی، اهداف غیرنظامی و کشتیهای تجاری باشد.
ترامپ و شی همچنین میتوانند مشترکاً از پوتین بخواهند از اقداماتی که ممکن است دامنه جنگ را گسترش دهد، خودداری کند؛ اقداماتی مانند ورود پهپادهای روسی به حریم هوایی ناتو، خرابکاری در زیرساختهای اروپا و تهدید به استفاده از سلاحهای هستهای. این فشارها، در کنار جذابیت بهبود روابط دیپلماتیک و تجاری با آمریکا، ممکن است پوتین را به عقبنشینی در دستکم برخی از این موارد وادار کند.
سخنی صریح درباره تنگهها
ترامپ همچنین میتواند از نشست سهجانبه برای جلب کمک بهمنظور خارج کردن آمریکا از جنگ با ایران استفاده کند؛ جنگی که به بحرانی فرسایشی تبدیل شده، آشفتگی منطقهای به همراه داشته و قیمت نفت را بهشدت افزایش داده است. در شرایطی که تهران همچنان بر خواستههای حداکثری خود پافشاری میکند و جنگ، کشتیرانی در تنگههای هرمز و بابالمندب را مختل کرده، ترامپ به راهی برای خروج از این وضعیت نیاز دارد.
نه شی و نه پوتین تاکنون تمایلی به کمک در این زمینه نشان ندادهاند. چین همچنان نفت ایران را خریداری میکند و اطلاعات نظامی و اقلام دوکاربردی در اختیار تهران قرار میدهد؛ اقلامی که در پهپادها و موشکهای ایرانی به کار میروند. روسیه نیز دادههای ماهوارهای برای هدفگیری، مهمات، فناوری پیشرفته پهپادی و پشتیبانی لجستیکی در اختیار ایران میگذارد. پکن و مسکو هر دو از گرفتار ماندن آمریکا در جنگی که شکافهای داخلی در جامعه آمریکا را تشدید و ناتو را متفرق میکند، خشنود هستند.
روسیه بهعنوان یکی از صادرکنندگان بزرگ انرژی، از افزایش قیمت نفت در پی این درگیری سود میبرد؛ بنابراین، تلاش برای وادار کردن پوتین به توقف حمایت از ایران احتمالا بینتیجه خواهد بود. اما چین بزرگترین واردکننده نفت جهان است و ثبات صادرات انرژی از خاورمیانه و کاهش قیمتها، برای این بازیگر بسیار با منفعت است. هرچند ذخایر عظیم نفتی چین تاکنون اقتصاد این کشور را در برابر افزایش قیمت نفت تا حدی محافظت کرده، این ذخایر بهطور قابلتوجهی کاهش یافتهاند.
واردات نفت خام چین بار دیگر رو به افزایش گذاشته و همین مساله در صورت تداوم درگیری، اقتصاد این کشور را در برابر قیمتهای بالای انرژی آسیبپذیر میکند. افزون بر این، چین بهعنوان بزرگترین صادرکننده کالا در جهان، از تاثیر منفی قیمت بالای انرژی بر رشد اقتصاد جهانی متضرر میشود.
از این رو، ممکن است شی برای کمک به ترامپ در پایان دادن به جنگ آمادگی داشته باشد. به ادعای نویسنده ترامپ باید از شی بخواهد جریان ارسال اقلام دوکاربردی چین به ایران را متوقف یا دستکم کاهش دهد.
شی همچنین میتواند با ایران برای اعمال انعطاف درباره پایان جنگ رایزنی داشته باشند؛ بالاخص درباره مسائلی چون خروج نیروهای آمریکایی از خلیج فارس، آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران و لغو تحریمهای اقتصادی. واشنگتن ممکن است با ارائه امتیازهای اقتصادی موافقت کند، اما تنها در چارچوب مذاکرات پس از جنگ و در ازای دستیابی به توافقی که برنامه هستهای ایران را ناوقف کند. شی میتواند با ترغیب ایران به پذیرش شروطی معتبر برای پایان دادن به درگیری کنونی، مسیر آغاز چنین مذاکراتی را هموار سازد.
آغازی تازه
ترامپ علاوه بر تلاش برای حلوفصل درگیریهای کنونی، باید با پیگیری مذاکرات کنترل تسلیحات با شی و پوتین، ثبات راهبردی آینده را نیز تقویت کند. تمامی توافقهای منعقد شده برای کنترل تسلیحات منقضی شدهاند و آخرین پیمان هستهای، یعنی پیمان «استارت جدید»، در ماه فوریه به پایان رسید. در حال حاضر هیچ محدودیتی بر زرادخانههای راهبردی آمریکا و روسیه اعمال نمیشود و بازرسیهای منظم، تبادل دادهها یا اطلاعرسانی درباره رزمایشهای هستهای نیز وجود ندارد. این وضعیت در حوزه تسلیحات هستهای، بهویژه با توجه به تهدیدهای هستهای روسیه در جریان جنگ اوکراین و تمایل کرملین به اقدامات تحریکآمیزی مانند ارسال پهپادهای حامل مواد منفجره به حریم هوایی ناتو، بسیار خطرناک است.
ترامپ در ماه اکتبر بهدرستی پیشنهاد کرد که کنترل تسلیحات هستهای در دستورکار نشست سهجانبه قرار گیرد. چین مدتهاست از مشارکت در مذاکرات کنترل تسلیحات خودداری میکند و استدلالش این است که تا زمانی که زرادخانه هستهایاش بسیار کوچکتر از زرادخانههای آمریکا و روسیه است، نباید برنامه هستهای خود را محدود کند. با این حال، پکن بهسرعت در حال گسترش و نوسازی زرادخانه هستهای خود است.
پنتاگون پیشبینی کرده که چین تا سال ۲۰۳۰ بیش از هزار کلاهک هستهای عملیاتی در اختیار خواهد داشت و از این نظر تقریبا در جایگاهی مشابه آمریکا و روسیه قرار میگیرد که هر یک حدود هزار و ۸۰۰ کلاهک عملیاتی دارند. با توجه به مسیر نامطمئن روابط آمریکا و چین، بیثباتی در شبهجزیره کره و تنشهای پکن با تایوان که خطر درگیری در شرق آسیا را افزایش میدهد، حضور چین در مذاکرات سطح بالای کنترل تسلیحات هستهای ضروری است.
در واقعبینانهترین حالت، ترامپ نمیتواند کاری فراتر از آغاز این گفتوگو و دعوت از شی و پوتین برای ادامه آن در مذاکرات سهجانبه آینده، با هدایت تیمهایی از دیپلماتها و کارشناسان کنترل تسلیحات، انجام دهد. در مذاکرات آتی، سه کشور باید علاوه بر تعیین سقف برای ذخایر تسلیحات هستهای، موضوعاتی مانند ارتباطات نظامی میان نیروهای مسلح، سازوکارهای مدیریت بحران، اطلاعرسانی درباره رزمایشهای نظامی، جلوگیری از اشاعه تسلیحات و سایر اقداماتی را بررسی کنند که میتوانند به ثبات راهبردی کمک کنند.
حفظ موضع
ترامپ میتواند موضوعات دیگری مانند تجارت، امنیت انرژی و تنظیم مقررات هوش مصنوعی را نیز به دستورکار نشست اضافه کند، اما باید از تبدیل آن به گفتوگویی گسترده و بینتیجه پرهیز کند. با این حال، او میتواند با پیشنهاد یک ابتکار سهجانبه در حوزهای که همکاری در آن نسبتا ساده است، به دستاوردی سریع برسد؛ برای مثال، انجام ماموریت پزشکی مشترک در جمهوری دموکراتیک کنگو برای مقابله با شیوع ابولا یا اجرای عملیات مشترک کمکرسانی برای ارسال کمکهای بشردوستانه به غزه یا یمن. اقدامی ملموس و علنی از این دست نشان خواهد داد که گفتوگوی سهجانبه میتواند به همکاری عملی و ثمربخش منجر شود.
با این حال، ترامپ باید مراقب باشد که اشتیاق بیش از حد برای کسب یک دستاورد، زمینه سوءاستفاده شی و پوتین از او را فراهم نکند. نشست مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه تنها دو هفته پس از آن برگزار میشود که رایدهندگان آمریکایی در انتخابات میاندورهای، ضربهای تاریخی به ترامپ و حزب او وارد کردند. رئیسجمهور آمریکا که بهشدت نسبت به انتقادها حساس است، ممکن است برای ثبت یک موفقیت در سیاست خارجی به دادن امتیازهایی به پکن و مسکو وسوسه شود. او باید از هرگونه توافق پشت درهای بسته بر سر اوکراین که سپس بخواهد آن را به کییف و متحدان اروپاییاش تحمیل کند، خودداری کند. همچنین، حتی در شرایطی که برای جلب کمک شی در پروندههای کره شمالی، اوکراین و ایران تلاش میکند، باید در موضوع تایوان بر موضع خود پافشاری کند. در غیر این صورت، ترامپ از نشست سهجانبه با تایید بدترین نگرانیهای کسانی خارج خواهد شد که از شکلگیری یالتایی جدید بیم داشتند. تسلیم شدن در برابر شی و پوتین، متحدان واشنگتن را از آمریکا دور میکند، ضعف این کشور را به نمایش میگذارد و بازدارندگی جهانی را تضعیف خواهد کرد.
از همین رو نشست پیش رو بهسرعت عصر تازهای از همکاری قدرتهای بزرگ را رقم نخواهد زد و حتی ممکن است دستاورد مشخصی نیز نداشته باشد. با این حال، برگزاری آن الگویی ارزشمند ترسیم می کند. ترامپ صرفا با نشستن پای میز مذاکره با شی و پوتین، گفتوگویی سهجانبه و ضروری را آغاز خواهد کرد.
