زنانی که در عراق علیه آزار و خشونت جنسی سکوت نمی‌کنند، گاهی با تهدید به قتل، حمله اسیدی و بی‌توجهی دستگاه قضایی روبه‌رو می‌شوند؛ جامعه‌ای که قربانی را سرزنش می‌کند و قوانینی که هنوز حمایت کافی از زنان فراهم نمی‌کنند.

به گزارش دیروزبان، سارا جاسم، فعال حقوق زنان در عراق، با انتشار ویدئوهایی از آزارهای خیابانی در شبکه‌های اجتماعی تلاش می‌کند صدای زنانی باشد که از خشونت جنسی شکایت دارند. او معتقد است دوربین تلفن همراه می‌تواند به ابزاری برای ثبت شواهد و پیگیری قضایی تبدیل شود.

جاسم می‌گوید: دوربین شما سلاح شماست. به گفته او، یکی از ویدئوهایی که منتشر کرده بود، به بازداشت مردی انجامید که متهم بود دختران دانش‌آموز را آزار داده است.

با این حال، فعالیت در این حوزه برای او هزینه سنگینی داشته است. جاسم می‌گوید بارها به مرگ تهدید شده و حتی تهدید به حمله با اسید دریافت کرده است. او همچنین متهم شده که با تشویق زنان به صحبت درباره آزار جنسی، به بی‌عفتی عمومی دامن می‌زند.

این فعال حقوق زنان اکنون برای حفظ امنیتش به‌ندرت از خانه خارج می‌شود. او خواستار تصویب قوانین سخت‌گیرانه‌تری است که آزار جنسی و خشونت مبتنی بر جنسیت را به‌صراحت جرم‌انگاری کنند؛ مفاهیمی که به گفته او، در قانون مجازات عراق جایگاه روشنی ندارند.

پنج سال مبارزه برای عدالت

روایت زنان عراقی نشان می‌دهد که شکایت از خشونت جنسی، به‌ویژه زمانی که عامل آن یکی از اعضای خانواده باشد، می‌تواند به مسیری طولانی و فرساینده تبدیل شود. پیچیدگی روند قضایی، هزینه وکالت، انگ اجتماعی و ترس از واکنش خانواده‌ها، بسیاری از قربانیان را از پیگیری حقوقی منصرف می‌کند.

یکی از این زنان که نام مستعار آمال برای او انتخاب شده، حدود پنج سال است درگیر پرونده‌ای علیه همسر سابق خود است. او مدعی است مردی که پدر دخترش بوده، زمانی که دختر زیر ۱۸ سال داشته، بارها با تهدید اسلحه به او تجاوز کرده است.

آمال می‌گوید دخترش از تهدیدهای پدرش به قتل و خشونتی که هنگام تعرض متحمل شده، سخن گفته است. او همچنین اسناد پزشکی و شواهد دی‌ان‌ای را به خبرنگار بی‌بی‌سی نشان داده که به گفته او، از روایتش حمایت می‌کنند.

با وجود این، پرونده همچنان باز است و آمال می‌گوید همسر سابقش متواری است. او که توان پرداخت هزینه وکیل را نداشته و از حمایت خانواده نیز برخوردار نبوده، می‌گوید دیگر امید چندانی به صدور حکم عادلانه ندارد.

گزارش کمیته سازمان ملل متحد در زمینه رفع تبعیض علیه زنان که در ماه مه منتشر شد، خشونت علیه زنان و دختران در عراق را گسترده اما کمتر گزارش‌شده توصیف کرده است. این کمیته خواستار لغو قوانینی شد که در شرایطی با ازدواج متجاوز با قربانی، امکان معافیت او از مجازات را فراهم می‌کنند یا برای قتل‌های موسوم به ناموسی تخفیف در نظر می‌گیرند.

قتل فعال حقوق زنان و کمبود پناهگاه

مشکل تنها به ضعف پیگیری قضایی محدود نیست. بسیاری از زنانی که از خشونت خانگی گریخته‌اند، درآمد مستقل یا مکانی امن برای زندگی ندارند. عراق نیز با کمبود جدی پناهگاه برای زنان آسیب‌دیده روبه‌روست.

یانار محمد، فعال شناخته‌شده حقوق زنان که در تأسیس برخی پناهگاه‌های زنان نقش داشت، مارس گذشته در مقابل خانه‌اش در بغداد به دست افراد مسلح کشته شد. عاملان این قتل هنوز شناسایی نشده‌اند.

کارشناسان شورای حقوق بشر سازمان ملل در آوریل اعلام کردند محمد سال‌ها با تهدید به مرگ و آزار اینترنتی مواجه بوده است؛ تهدیدهایی که گمان می‌رود از سوی گروه‌های شبه‌نظامی افراطی مذهبی صورت گرفته باشند.

هانا ادوار، دیگر فعال برجسته حقوق زنان در عراق، می‌گوید تنها دو روز پیش از قتل محمد او را دیده بود. ادوار نیز از دریافت تهدید خبر داده و وضعیت حقوق زنان در کشورش را نگران‌کننده توصیف کرده است.

وقتی پلیس هم پناهگاه امنی نیست

سمیرا، نام مستعار زنی دیگر که با بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده، می‌گوید در وسایل حمل‌ونقل عمومی و خیابان بارها مورد آزار قرار گرفته است. او حتی تجربه تعقیب‌شدن با خودرو را داشته؛ اما به گفته خودش، مأموران پلیسی که به آنها مراجعه کرده، اعلام کرده‌اند اختیار مداخله ندارند.

سخنگوی وزارت کشور عراق، مقداد میری، می‌گوید موارد آزار جنسی از سوی مأموران پلیس وجود دارد، اما اندک است و مجازات آن می‌تواند تا ۱۰ سال زندان و اخراج از خدمت باشد. او همچنین پذیرفته است که بسیاری از موارد خشونت جنسی به دلیل عرف و سنت‌های اجتماعی هرگز گزارش نمی‌شوند.

مصطفی سعدون، رئیس دیده‌بان حقوق بشر عراق، مسئله اصلی را نه سکوت زنان، بلکه ناتوانی ساختارهای موجود در شنیدن صدای آنها می‌داند. به گفته او، زنان برای ثبت شکایت باید از موانع خانوادگی، پلیسی و قضایی عبور کنند؛ موانعی که در هر مرحله ممکن است آنها را به سکوت وادار کند.

هانا ادوار با اشاره به گذشت ۲۳ سال از سقوط حکومت صدام حسین، می‌گوید وضعیت حقوق زنان در عراق به‌جای پیشرفت، رو به عقب‌گرد گذاشته است. با این حال، سارا جاسم همچنان بر ادامه مبارزه تأکید می‌کند: اگر همه ما بترسیم، هیچ‌چیز تغییر نخواهد کرد.