درحالی‌که تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران ادامه دارد، اصرار واشنگتن بر محدودسازی برنامه هسته‌ای تهران و دریافت امتیازات یکجانبه، بار دیگر مذاکرات را با بن‌بست مواجه کرده‌است.
همشهری آنلاین – گروه سیاسی: خبرگزاری قطری «الجزیره» روز چهارشنبه در به بررسی آخرین وضعیت تحولات منطقه و تنش‌های موجود میان تهران و واشنگتن پرداخت و تاکید کرد تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ آمریکا و رژیم‌صهیونیستی علیه ایران با موانع جدی روبه‌رو شده‌است.
براساس این گزارش، برنامه هسته‌ای ایران، که از دلایل اعلام‌شده برای آغاز جنگ در فوریه ۲۰۲۶ (اسفندماه ۱۴۰۴) بود، بار دیگر به یکی از اصلی‌ترین نقاط اختلاف در مذاکرات آتش‌بس تبدیل شده‌است. مهم‌ترین محورهای این گزارش را در ادامه می‌خوانید:
بن‌بست دیپلماتیک کجاست؟
- حدود ۸ ماه پس از آغاز حمله به ایران، جنگ علاوه بر ایجاد بحران جهانی انرژی، به یک منازعه منطقه‌ای گسترش یافته و یمن نیز به یکی از عرصه‌های جدید آن تبدیل شده است. در تفاهم‌نامه‌ای که ۱۷ ژوئن (۲۷ خرداد) میان ایران و آمریکا امضا شد، بازگشایی تنگه‌هرمز، از مهم‌ترین گذرگاه‌های انتقال نفت جهان، در کانون توافق قرار داشت.
- این سند همچنین بر تعهد ایران به دستیابی نیافتن به سلاح هسته‌ای تأکید می‌کرد. با این وجود، طرفین نتوانستند طی مهلت ۶۰روزه، توافقی جامع درباره موضوع هسته‌ای و سایر اختلاف‌ها به دست آورند. اختلاف در تفسیر مفاد تفاهم‌نامه نیز به فروپاشی آن کمک کرد.
- اکنون تهران غنی‌سازی اورانیوم را حقی تضمین‌شده در چارچوب پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) می‌داند، درحالی‌که ترامپ خواهان توقف کامل غنی‌سازی است. بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، نیز بار دیگر بر هدف خود برای سرنگونی حکومت ایران تأکید کرده و آن را عاملی ضروری برای جلوگیری از دستیابی تهران به سلاح هسته‌ای دانسته است.
موضع ایران چیست؟
- عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و یکی از چهره‌های مهم میانجی‌گری، در جریان سفر خود به تهران با محسن رضایی، مقام امنیتی ایران، دیدار کرد. رضایی اعلام کرد حتی یک ذره اورانیوم غنی‌شده نیز از ایران خارج نخواهد شد. به‌گفته او، این مواد سرمایه‌ای ملی هستند و باید برای مصارف داخلی در کشور باقی بمانند.
- این موضع در واکنش به گزارش‌هایی مطرح شد که براساس آنها، واشنگتن خواهان انتقال بخشی از ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران به خارج از کشور است. رضایی همچنین تأکید کرد مذاکرات با آمریکا تا زمانی که واشنگتن اقدام‌های اعتمادساز موردنظر تهران را اجرا نکند، آغاز نخواهد شد.
- ایران برای پایان جنگ، خواهان رفع محاصره دریایی بنادر خود، لغو تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده‌اش است. تهران در مقابل، بازگشایی تنگه هرمز را وعده داده است.
موضع آمریکا و اختلاف اصلی
- ترامپ مدعی شده حملات آمریکا تأسیسات هسته‌ای ایران را نابود کرده و اجازه بازسازی آنها را نخواهد داد. ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا نیز گفته واشنگتن درپی دستیابی به تعهدی بلندمدت و قابل راستی‌آزمایی ازسوی ایران است تا این کشور برنامه هسته‌ای خود را احیا نکند.
- مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا نیز تأکید کرده واشنگتن از هیچ توافقی که مسیر دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را هموار کند، حمایت نخواهد کرد.
- اختلاف اصلی برسر سطح و ظرفیت غنی‌سازی است. ونس پیش‌تر گفته بود ایران برای اثبات تعهد خود به تولید نکردن سلاح هسته‌ای باید کاهش معناداری در ظرفیت غنی‌سازی ایجاد کند. او به‌صورت مشخص، غنی‌سازی اورانیوم تا سطح ۶۰درصد را زیرسؤال برده و آن را با ادعای نداشتن قصد ساخت سلاح هسته‌ای ناسازگار دانسته است.
مفاد تفاهم‌نامه و سرنوشت ذخایر اورانیوم
- تفاهم‌نامه ۱۷ ژوئن (۲۷ خرداد)، تصمیم‌گیری درباره آینده ذخایر اورانیوم غنی‌شده ایران را به مذاکرات بعدی موکول کرده بود. با این وجود، حداقل راهکار پیشنهادی آن، کاهش سطح غنی‌سازی تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بود.
- در فرایند کاهش غلظت، اورانیوم با غنای بالا با مواد دارای غنای پایین‌تر مخلوط می‌شود تا قابلیت استفاده سریع آن برای تولید مواد با درجه تسلیحاتی کاهش یابد. این تفاهم‌نامه امکان اجرای این فرایند در داخل ایران را نیز منتفی نمی‌کرد. بنابراین، لزوماً به معنای واگذاری ذخایر ایران نبود.
- با این حال، سند درباره میزان اورانیوم موردنظر، سطح نهایی غنی‌سازی و جدول زمانی اجرای تعهدات جزئیات روشنی ارائه نمی‌داد. از آنجا که توافق نهایی تا پایان مهلت تفاهم‌نامه در اواسط اوت حاصل نشد، اختلاف‌ها حل‌نشده باقی ماندند.
چشم‌انداز مذاکرات و اختلاف بر سر امتیازات
- دولت ترامپ تهدید قریب‌الوقوع دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را از دلایل آغاز جنگ در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفندماه ۱۴۰۴) اعلام کرده بود. ترامپ بارها مدعی شده ایران در آستانه دستیابی به سلاح هسته‌ای قرار داشته و ذخایر اورانیوم غنی‌شده آن باید کشف و نابود شوند. با گذشت زمان، بازگشایی تنگه‌هرمز نیز به یکی از اولویت‌های اصلی واشنگتن تبدیل شد.
- گفته می‌شود آمریکا با وجود اصرار بر دریافت امتیازات ملموس هسته‌ای، حاضر نیست امتیازات مهمی مانند لغو تحریم‌ها ارائه کند. واشنگتن می‌خواهد در ازای رفع محاصره دریایی و آزادسازی بخشی از دارایی‌های ایران، امتیازات گسترده‌ای به‌دست آورد؛ امتیازاتی که تهران دیگر آنها را کافی نمی‌داند.
- درمجموع، اختلاف بر سر سرنوشت اورانیوم غنی‌شده، میزان مجاز غنی‌سازی و توازن امتیازات متقابل، همچنان از مهم‌ترین موانع دستیابی به آتش‌بس پایدار است.
- موفقیت میانجی‌گری پاکستان و قطر به این بستگی دارد که آیا دوطرف می‌توانند میان مطالبات امنیتی آمریکا و حقوق هسته‌ای مورد تأکید ایران، چارچوبی قابل قبول و قابل راستی‌آزمایی ایجاد کنند یا خیر.