شهرکرد- تعدادی از کارشناسان فرهنگی و دانشگاهی چهارمحال و بختیاری به این پرسش پاسخ دادند که نوجوانان چرا در جستجوی الگویند و تا چه میزان در ارائه الگوهای ایرانی اسلامی به آنان موفق بوده‌ایم.
خبرگزاری مهر- گروه استان‌ها: نوجوانی دورانی پرتلاطم، بی‌ثبات و بسیار حساس مابین دوران بی‌خبری کودکی و دوران پر از مسئولیت بزرگسالی است که زیربناهای شخصیت انسان در آن شکل می‌گیرد و فرد آماده ورود به جامعه و مرحله جوانی می‌شود. هویت‌یابی ویژگی متمایز و بسیار مهم این مرحله از زندگی انسان است که درواقع نوجوان در این سن در جستجوی شخصیت و الگویی است تا هویت آن را در آن بازیابد و بر اساس آن الگوها به ثبات شخصیت در آینده برسد.
کارشناسان قائلند که الگوگیری در دوره نوجوانی مبتنی بر احساسات بوده و نوجوان بر حسب مقتضیات سنی شاید قادر نباشد بر حسب عقلانیت راه خیر و صلاح را برگزیند و الگوی مناسبی را برای خود انتخاب کند و اینجاست که تعریف و در دسترس قرار دادن الگوهای مناسب مبتنی بر هویت بومی و ملی موضوعیت پیدا می‌کند و همگان اعم از خانواده، مدرسه، نهادهای متناظر فرهنگی و اجتماعی وظیفه دارند این شرایط را فراهم کنند.
با وجود این ضرورت اما به نظر می‌رسد در کمک به نوجوانان برای الگویابی و الگوپذیری و بازنمایی الگوهای عملی پرشمار در فرهنگ ایرانی اسلامی به نوجوانان کوتاهی شده است. کافیست گذری به بازار کتاب، اسباب‌بازی‌ها، بازی‌های رایانه‌ای، پوشاک یا اقلام فرهنگی و سرگرمی و تفریحی داشته باشیم تا مظاهر و مصادیق فرهنگ غیرایرانی و برجسته‌سازی شخصیت‌های بیگانه را مشاهده کنیم.
هشتم آبان‌ماه مصادف با روز نوجوان بهانه‌ای بود تا در گفتگو با تعدادی از کارشناسان فرهنگی و دانشگاهی استان چهارمحال و بختیاری ابتدا این پرسش را مطرح کنیم که نوجوانان چرا در جستجوی الگو هستند و آیا در ارائه الگوهای فاخر ایرانی اسلامی به این قشر موفق بوده‌ایم؟
الگوپردازی برای نوجوان امروز بدون توجه به ذائقه امکان‌پذیر نیست
مهدی طهماسبی، رئیس گروه فرهنگی رسانه‌ای اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان چهارمحال و بختیاری در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اینکه نوجوانی حساس‌ترین و پیچیده‌ترین دوران زندگی انسان است، اظهار کرد: در این دوران انسان از فضای نازپروردگی کودکی عبور کرده و به دنیای جدیدی با باورها و نگرش‌های تازه قدم می‌گذارد.
طهماسبی با ذکر اینکه نوجوان به اقتضای این سن همواره در جستجوی الگوها است، ادامه داد: کمک به نوجوان برای الگوگیری کمک بزرگی در رشد، هویت‌یابی و شکل‌گیری شخصیت آنها است لذا باید در الگوسازی برای نوجوانان دقت نظر شود.
این نویسنده و پژوهشگر با تأکید بر اینکه اساساً جامعه بی‌نیاز از اسوه و الگوی نیست، گفت: نسل امروز ما در عصر مبتنی بر فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی و ابزارهای ارتباطی پیشرفته قرار دارد لذا ذائقه‌ها و خواسته‌های متفاوتی دارد و در مقوله الگوسازی و الگوپرداری این نکته باید مورد توجه قرار گیرد همچنان که امیرالمومنین (ع) فرمودند کودکانتان را برای عصر خودتان تربیت کنید.
طهماسبی با بیان اینکه کودکان و نوجوانان امروز با انبوهی از اطلاعات و دریافت‌های متنوع مواجه‌اند، افزود: نسل فعلی نسبت به نسل‌های قبلی ذهنی فعال‌تر و با داشته‌های بیشتر دارد و نسلی مطالبه‌گر و پویا است. نسل امروز ما می‌پرسد، جستجو می‌کند، می‌یابد و دریافت می‌کند لذا الگوهایی باید برای این نوجوان تعریف کنیم که تمام این اقتضائات را پوشش دهد.
وی با استناد به معارف قرآنی و روایی مبنی بر اهمیت نوجوانی، گفت: وجود نوجوان همچون کشتزار حاصلخیزی است که هر دانه‌ای در آن نشانده شود، می‌پذیرد و دریافت می‌کند. امروز متأسفانه شبیخون گسترده فرهنگ و اندیشه بیگانه را علیه قلوب و اذهان پاک نوجوانان و جوانان مشاهده می‌کنیم که به واسطه نقش‌برجسته‌های جامعه منتقل می‌شود.
داشته‌های بسیاری برای الگوسازی و عرضه به نوجوان داریم
طهماسبی با تأکید بر اینکه ایران اسلامی داشته‌های بسیاری برای الگوسازی و عرضه به نوجوانان دارد که مغفول مانده است، ادامه داد: کدام کشور را سراغ دارید که انباشتی از سرمایه‌های ادبی تاریخ بشریت همچون حافظ، سعدی، مولانا، عطار و نظامی داشته باشد که خدایان حوزه شعر و ادب و داستان هستند. ما صدها و هزاران عالم در تاریخ غنی ایرانی اسلامی داریم که از همین‌ها می‌توان برای نسل امروز الگوپردازی کرد.
وی با اشاره به اینکه نوجوانان امروز دو جنگ تحمیلی را تجربه کردند که عزت و اقتدار ایران اسلامی را به نمایش گذاشت، بیان کرد: پرسش اینجاست که آیا برای نسل جوان ما دستاوردهای این نبرد و جایگاه و عظمت فرماندهان و دانشمندان شهید و در رأس همه شهدا، قائد شهید امت بازگویی شده است؟ هر یک از شهدای والامقام این جنگ‌ها حقیقتاً سرمایه و الگویی بی‌بدیل بودند که متأسفانه از دست دادیم.
نوجوان امروز مستقیم‌گویی را نمی‌پذیرد
طهماسبی با تأکید بر اینکه نوجوان امروز مستقیم‌گویی را نمی‌پذیرد بر اهمیت ذائقه‌سازی برای این قشر منطبق بر فرهنگ ایرانی اسلامی تأکید کرد و گفت: متأسفانه کم‌کاری کردیم چرا که باید نوجوان را بشناسیم و بدانیم که در سایه این غفلت، ذائقه او بر اثر انواع رسانه‌های در دسترس و فضای مجازی تغییر یافته و آسیب دیده است.
این فعال فرهنگی و رسانه‌ای استان با اشاره به تأکیدات مقام معظم رهبری شهید ناظر بر بهره‌گیری از زبان و بیان هنرمندانه برای انتقال مفاهیم به نسل جدید، افزود: فرهنگ و ادبیات ما بالغ بر ۱۰۰ هزار قصه دارد که در بازنمایی هنرمندانه این گنجینه ارزشمند به کودکان و نوجوانان دقت نکردیم.
طهماسبی با یادآوری اینکه نهادهای مختلفی همچون آموزش و پرورش، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و بسیاری دیگر از نهادها به صورت مستقیم و غیرمستقیم با نوجوانان مرتبط‌اند و رسالت دارند، گفت: فضا برای ورود افکار و ابتکارات جدید به این نهادها و افزایش همکاری‌ها برای اجرای برنامه‌های مشترک و پویا باید افزایش یابد.
رییس گروه فرهنگی رسانه‌ای اداره کل فرهنگ وارشاد اسلامی استان با تأکید بر غفلت از ظرفیت‌ها، گفت: باوجود ۱۰۰ هزار قصه و حکایت که قابلیت تبدیل شدن به پویانمایی جذاب و دیدنی و آموزنده اما در این زمینه کار چندان درخشانی انجام نشده است.
در تولید محتوا مبتنی بر داشته‌های فرهنگی دچار مشکلیم
طهماسبی گفت: در حوزه تولید محتوا مبتنی بر داشته‌های فرهنگی و اصیل خودمان دچار مشکلیم و حرف هنرمندانه، خلاقانه و قابل پذیرش برای کودک و نوجوان که آینده‌سازان فردا هستند، نداشتیم.
این نویسنده و پژوهشگر اظهار کرد: آموزش و پرورش مأموریت و مسئولیت سنگینی در بالندگی نوجوانان دارد و معلمان و دبیران قطعاً در اعتلای سواد فرزندان و تقویت هویت بومی و ملی دانش‌آموزان نقش محوری دارند.
طهماسبی نقش کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در آموزش‌های غیررسمی به نوجوانان را بسیار مهم ارزیابی و بیان کرد: آموزش‌های غیررسمی در وقت فراغت دانش‌آموزان باعث اعتلا و بالندگی می‌شود که متأسفانه نقشه راه و ریل‌گذاری این نهاد کمتر به این سمت معطوف بوده است.
وی با یادآوری اینکه نسل نوجوان امروز روشن‌ضمیر، خوش‌فکر، حق‌دوست و مطالبه‌گر و پویا است، گفت: باید تلاشمان را مضاعف کنیم و از روزمرگی دست بکشیم؛ فرهنگ و ارشاد اسلامی از نگاه پژوهشگرانه و مبتنی بر مبانی علمی برای طراحی و اجرای برنامه‌های نوجوانانه استقبال می‌کند.
جایگاه مهم «الگو» در روانشناسی تعلیم و تربیت
در ادامه، سیده فاطمه حسینی، روانشناس و مشاور خانواده با اشاره به اینکه «الگو» در روانشناسی تعلیم و تربیت، یک ابزار بسیار مهم برای جهت دادن به نوجوان است، گفت: اگر بخواهیم جوان و نوجوان ما به‌عنوان سرمایه ارزشمند جامعه در مسیر صحیح زندگی قرار بگیرد و رشد و بالندگی و تعالی را تجربه کند، باید از این ابزار راهبردی و تسهیل‌گر به درستی استفاده کنیم.
حسینی با ذکر اینکه الگوپردازی و الگوگیری نه فقط در ساحت فردی بلکه در بستر خانواده و اجتماع نیز بسیار مهم است، ادامه داد: فرهنگ غنی ایرانی و اسلامی ما سرشار از الگوهای عملی پرشمار است که باید زیباترین واژگان و قوی‌ترین آثار هنری برای توصیف و ارائه به خانواده‌ها و نوجوانان آنها به خدمت گرفته شوند.
وی با تصریح اینکه مقوله الگوگیری در معارف قرآنی و روایی ما بسیار مورد تأکید واقع شده و خدای سبحان رسولش را «اسوه حسنه» برای انسان‌ها قرار داد: گفت: در روانشناسی غربی نیز بر اهمیت الگوپردازی و الگوگیری خاصه برای کودکان و نوجوانان تأکید می‌شود از جمله می‌توان به تئوری روانشناختی «یادگیری مشاهده‌ای» آلبرت بندورا اشاره داشت که در مطالعاتش ثابت می‌کند زندگی اگر بدون تقلید باشد، تبدیل به فاجعه خواهد شد.
حسینی تصریح کرد: فردی که هیچگاه سوار خودرو نشده باشد و بخواهد رانندگی یاد بگیرد، در مقایسه با فرد دیگری که همیشه سوار خودرو شده و رانندگی دیگران را به چشم دیده است کار دشوارتری در پیش دارد چراکه ذهنیت روشنی از رانندگی ندارد.
فرهنگ ملی و دینی ما مملو از الگوهای قابل تقلید است
این مشاور و روانشناس گفت: علم روانشناسی می‌گوید انسان می‌تواند از طریق مشاهده مدل‌ها و الگوها یاد بگیرد و الگوها باعث می‌شوند که یادگیری آسان شود. فرهنگ ملی و دینی ما مملو از این الگوهای قابل تقلید است که می‌توانیم با الگوبرداری از آنان، زندگی خود را بر مدار راستی و درستی و سعادت دنیوی و اخروی قرار دهیم.
حسینی با یادآوری اینکه ابزار الگو ممکن است برای منحرف کردن نسل نوجوان و جوان نیز به کار گرفته شود، اظهار کرد: بدخواهانی که افکار و اهداف ضدبشری دارند و به جان بشریت افتادند، از همین ابزارها برای نابودی افکار و اندیشه‌های پاک قشر نوجوان و جوان استفاده می‌کنند. در سایه غفلت ما از الگوهای نابی که در اختیار داریم، نوجوانان ما به الگوهای غربی شرقی پناه بردند و از شخصیت‌های بیگانه در ذهن خود قهرمان‌سازی کردند.
وی با تأکید بر اینکه ما اسطوره‌هایی داریم که عالم در حسرت آنهاست و اهل بیت عصمت و طهارت در رأس همه الگوها قرار دارند، گفت: سیره رفتاری و عملی این بزرگواران میراث بسیار ارزشمندی است که با بازروایی و ارائه قابل پذیرش به فرزندانمان می‌توانیم تربیت صحیح دینی را داشته باشیم و نسل جدید را به راه روشن کمال و سعادت هدایت کنیم.
حسینی با بیان اینکه در عصر معاصر نیز الگوهای در دسترس نسل نوجوان و جوان کم نیستند، تصریح کرد: نوجوان و جوان ما به خوبی زندگی این اسطوره‌ها را لمس کرده و ارتباط برقرار می‌کنند که از این دست الگوهای بزرگ در کشور کم نیستند.
وی گفت: ما شخصیت‌های بزرگی اعم از دانشمندان و پژوهشگران، ورزشکاران، هنرمندان و البته شهدای والامقام در کشورمان داریم که در الگوپردازی و ارائه و معرفی این الگوها غفلت کردیم.
الگوگیری یکی از روش‌های پویای یادگیری در نوجوانان است
پروین فرج‌زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه فرهنگیان در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به اینکه بر طبق تصور عمومی یادگیری رفتارها بیشتر از طریق پیامدهای محیطی رفتارها و تربیت و تعلیم اتفاق می‌افتد، اظهار کرد: روانشناسان اما قائلند که فرایندهای ذهنی نیز در یادگیری رفتار خاصه در دوران نوجوانی مؤثر است.
فرج‌زاده با ذکر اینکه در این راستا نظریه «یادگیری اجتماعی» موضوعیت پیدا می‌کند، ادامه داد: یادگیری رفتار از طریق محیط، شناخت و نیز مشاهده به صورت توأمان اتفاق می‌افتد و انسان با تقلید از الگوها می‌تواند رفتاری را بیاموزد و در وجودش نهادینه سازد. این نظریه در ساحت‌های گوناگون اخلاقی و رفتاری کاربرد دارد و الگوها از طرق مختلف همچون فیلم و تبلیغات بصری به مقلدان منتقل می‌شود.
وی با تأکید بر ضرورت الگوسازی و الگوپردازی برای نسل نوجوان و جوان امروز، گفت: متأسفانه باید گفت که دشمنان در آماج قرار دادن و تضعیف ریشه‌های اخلاقی و دینی ما موفق عمل کرده‌اند و لذا می‌بینیم که گاه الگوها و ارزش‌ها برای نسل جدید جذابیتی ندارد؛ تلاش ما برای ارائه الگوهای دینی و ملی به کودکان و نوجوانان باید در قالب کاری قوی‌تر و افقی مشخص‌تر صورت پذیرد.
فرج‌زاده با اشاره به تقلید کورکورانه نسل جدید از الگوهای بیگانه، اضافه کرد: این آسیب در سایه غفلت ما اتفاق افتاده و فرزندان ما الگوهای شرقی و غربی را جایگزین هویت اصیل ایرانی اسلامی خود کرده‌اند؛ دشمن اما بر خلاف ما در این میدان بسیار خوب کار کرده و موفق شده است که الگوهای پوچ و مخرب خود را روانه صحنه سازد و در دسترس نسل جوان و نوجوان قرار دهد، نسلی که تشنه هویت‌یابی و شناخت خویشتن و پیرامون خود است.
این مدرس دانشگاه بیان کرد: مزین کردن نام و محتوای رویدادها، جشنواره و مسابقات متنوع و متکثر دانش‌آموزی به نام بزرگان و چهره‌های شاخص گذشته و کنونی کشورمان یکی از راهکارهای دم دستی برای شناساندن الگوهای ملی و بومی به نسل جدید است.
فرج‌زاده ادامه داد: ساخت آثار هنرمندانه و خلاقانه با بهره‌گیری از ابزارهای نوین برای بازنمایی و معرفی داشته‌های فرهنگی و ملی از دیگر راهکارها برای آشنایی فرزندان این مرز و بوم با بزرگان است. اگر این شناخت صورت گیرد، قطعاً زمینه برای الگوگیری نیز فراهم خواهد شد.