اقتصادنیوز: استیون والت با اشاره به پیامدهای جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، نوشت: این جنگ نقطه عطفی در پایان بیش از یک قرن مداخله قدرتهای خارجی در خاورمیانه است و کشورهای منطقه بیش از گذشته ناگزیر خواهند بود امنیت و سرنوشت خود را بر پایه توان داخلی و همکاریهای منطقهای تعیین کنند.
به گزارش اقتصادنیوز به نقل از ایرنا، استیون ام. والت، استاد روابط بینالملل دانشگاه هاروارد و ستوننویس فارن پالیسی در تازهترین نوشتار تفصیلی برای این نشریه نوشت: به گفته استیو سایمون، رؤیای واشنگتن برای «دگرگون کردن» خاورمیانه در گذشته شکست خورده، امروز نیز در حال شکست خوردن است و اگر این رویکرد ادامه یابد، در آینده نیز ناکام خواهد ماند. او درست میگوید، اما من معتقدم که آمریکا دیگر این تلاشها را ادامه نخواهد داد و هیچ قدرت دیگری نیز چنین نخواهد کرد. برعکس، به پایان دورهای بیش از یک قرن نزدیک میشویم که در آن قدرتهای خارجی، حتی زمانی که نمیتوانستند به اهداف اصلی خود دست یابند، تحولات منطقه را هدایت میکردند.
کشورهای خاورمیانه بیش از پیش ناگزیر از اتکا به خود خواهند بود
برای نخستین بار از سال ۱۹۱۹، آنچه در خاورمیانه رخ میدهد، عمدتاً به دست بازیگران محلی تعیین خواهد شد. جنگ شکستخورده آمریکا و اسرائیل علیه ایران، نقطه عطفی در این روند است اما در واقع صرفا تحولاتی را سرعت بخشیده که نشانههای آن از مدتی پیش آشکار شده بود. کشورهای خاورمیانه بیش از پیش ناگزیر خواهند بود به خود متکی باشند.
به پایان دورهای بیش از یک قرن نزدیک میشویم که در آن قدرتهای خارجی، حتی زمانی که نمیتوانستند به اهداف اصلی خود دست یابند، تحولات منطقه را هدایت میکردند.
خاورمیانه مدرن بهشدت تحت تأثیر قدرتهای بزرگ خارجی شکل گرفته است. کشورهای پیروز در جنگ جهانی اول، در کنفرانس صلح پاریس در سال ۱۹۱۹، از دل امپراتوری عثمانیِ در حال فروپاشی، کشورهای جدیدی ایجاد کردند؛ آن هم پس از آنکه در جریان جنگ، وعدههای متناقضی به طرفهای مختلف داده بودند.
بریتانیا و فرانسه در بیشتر سالهای میان دو جنگ جهانی، تحت قیمومت جامعه ملل، بر مناطقی حکومت کردند که امروزه لبنان، عراق، اسرائیل، سوریه و اردن را تشکیل میدهند. با این حال، ساکنان این مناطق حتی پیش از آغاز جنگ جهانی دوم، بهتدریج در برابر این وضعیت مقاومت میکردند؛ جنگی که ادامه سلطه قدرتهای اروپایی بر این مناطق را ناممکن ساخت.
عربستان سعودی بهطور مستقل به استقلال دست یافت، در حالی که بریتانیا تأمین امنیت کشورهای کوچکتر حاشیه خلیج فارس را بر عهده داشت. حمایت فعال قدرتهای خارجی، بهویژه ایالات متحده، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری اسرائیل در سال ۱۹۴۸ ایفا کرد. بریتانیا و آمریکا در سال ۱۹۵۳ برای سرنگونی دولت دموکراتیک ایران توطئه کردند. همچنین، تصمیم اتحاد جماهیر شوروی برای ارسال تسلیحات به مصر و سوریه در میانه دهه ۱۹۵۰، به شکلگیری بحران سوئز در سال ۱۹۵۶ کمک کرد و خاورمیانه را به یکی از عرصههای اصلی جنگ سرد تبدیل ساخت.
در ۳۵ سال بعد، ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی به تسلیح متحدان خود پرداختند، حکومتهایی را که خصمانه میپنداشتند سرنگون کردند یا برای سرنگونی آنها تلاش کردند و گاهی نیز، هرچند عمدتاً در مقیاسی محدود و برای دورههایی کوتاه، مستقیماً مداخله کردند.
آمریکا و شوروی همچنین برای برقراری آتشبس و پایان دادن به جنگهای مکرر میان اسرائیل و همسایگانش با یکدیگر همکاری کردند اما تلاشهای مشترک برای شکل دادن به صلحی گستردهتر در منطقه، پیوسته قربانی رقابت قدرتهای بزرگ شد.
پایان جنگ سرد به مداخلات قدرتهای بزرگ خاتمه نداد اما از آن پس آمریکا بهتنهایی این نقش را بر عهده گرفت. دولت نخست جورج بوش ائتلافی را برای بیرون راندن عراق از کویت در سال ۱۹۹۱ سازماندهی کرد، نشست مادرید در همان سال را برگزار کرد، مدیریت روند صلح اسلو را بر عهده گرفت و آن را بهدرستی پیش نبرد، راهبرد مهار دوگانه را در پیش گرفت که به هموار شدن مسیر حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر کمک کرد و سپس در سال ۲۰۰۳ با سرنگونی صدام حسین تلاش کرد کل منطقه را دگرگون کند.
هزینه مداخله نظامی در خاورمیانه برای آمریکا به سطح بیسابقهای رسید
همه میدانیم که سرانجام آن ماجراجویی نسنجیده چه شد. جنگ کنونی دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، علیه ایران را میتوان آخرین تلاش این رویکرد بلندپروازانه و خودبزرگبینانه دانست؛ تلاشی که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، مشوق آن بوده است؛ نقشی که او نخستین بار در سال ۲۰۰۲ بر عهده گرفت. (متأسفانه، پیشبینیهای او در آن زمان نیز بهتر از پیشبینیهایش در سال ۲۰۲۶ نبود.)
جنگ علیه ایران، همچون درخششی ناگهانی از آذرخش، چشمانداز راهبردی جدید منطقه را روشن کرده است. مداخلات نظامی ناموفق آمریکا در عراق و لیبی، در کنار ناتوانی روسیه در جلوگیری از سرنگونی نهایی بشار اسد، رهبر سوریه، محدودیتهای قدرت نظامی خارجی را در دستیابی به اهدافش آشکار میکند.
مداخلات نظامی ناموفق آمریکا در عراق و لیبی، در کنار ناتوانی روسیه در جلوگیری از سرنگونی نهایی بشار اسد، رهبر سوریه، محدودیتهای قدرت نظامی خارجی را در دستیابی به اهدافش آشکار میکند.
به همین ترتیب، توانایی ایران برای مقاومت در برابر دههها فشار آمریکا و دستیابی به زرادخانهای بزرگ از موشکها و پهپادها، در کنار تسلط بر چرخه سوخت هستهای، بیش از پیش از کاهش اثربخشی مداخلات خارجی حکایت دارد.
عربستان سعودی با وجود هزینههای هنگفت نظامی نتوانست از طریق بمباران به پیروزی در برابر حوثیها در یمن دست یابد. حملات مکرر و هرچه شدیدتر اسرائیل علیه گروههای مخالف این رژیم نیز نتوانست مانع از آن شود که حماس در اکتبر ۲۰۲۳ حملهای گسترده انجام دهد یا این جنبش و حزبالله بهطور کامل از میان بروند. به بیان دیگر، حتی پیش از جنگ علیه ایران نیز محدودیتهای قدرت نظامی، بهویژه هنگامی که از سوی کشورهای خارج از منطقه به کار گرفته میشود، آشکار شده بود.
امروزه ترکیب پهپادهای ارزانقیمت اما مرگبار با موشکهای بالستیک پیشرفتهتر، هزینه مداخله نظامی خارجی را به سطوح بیسابقهای افزایش داده است. حملات هوایی سنگین و چند هفتهای نهتنها نتوانست حکومت ایران را سرنگون کند بلکه آمریکا نیز نتوانست از پایگاههای خود در منطقه در برابر حملات تلافیجویانه ایران محافظت کند.
خسارات واردشده به این تأسیسات، تداوم عملیات نظامی در منطقه را دشوارتر و پرهزینهتر کرده است. برای مثال، ناوهای هواپیمابر آمریکا دیگر نمیتوانند با امنیت در نزدیکی ایران فعالیت کنند؛ موضوعی که مدت زمان حضور هواپیماهای تهاجمی بر فراز منطقه و میزان تسلیحاتی را که میتوانند حمل کنند، کاهش میدهد.
آمریکا همچنین نمیتواند از متحدان محلی خود در برابر حملات محافظت کند، مگر با استفاده گسترده از موشکهای رهگیر گرانقیمت، مانند موشکهای پاتریوت؛ تسلیحاتی که هزینه آنها بهمراتب بیشتر از موشکها و پهپادهایی است که هدف قرار میدهند و ذخایر آنها نیز بهتدریج در حال کاهش است. افزون بر این، سامانههای پاتریوت یا سامانههایی مانند گنبد آهنین اسرائیل نیز نفوذناپذیر نیستند؛ بهویژه زمانی که طرف مقابل بتواند تعداد زیادی پهپاد یا موشک را بهطور همزمان شلیک کند.
محدودیتهای قدرت هوایی مدتهاست آشکار شده است، هرچند رهبران سیاسی که مشتاق «اقدام کردن» هستند، اغلب این واقعیت را نادیده میگیرند. با این حال، فناوریهای جدید، حملات زمینی و اشغال نظامی کشورها را نیز به گزینههایی هرچه نامطلوبتر تبدیل کردهاند.
همانطور که در اوکراین شاهد بودهایم، گردآوری یگانهای بزرگ زمینی، آنها را در معرض حملات مرگبار پهپادی و موشکی قرار میدهد. به همین دلیل، اظهارات غیرمسئولانه درباره حمله زمینی آمریکا به ایران را نباید جدی گرفت.
تجربه اشغال عراق و افغانستان باید تاکنون به آمریکاییها آموخته باشد که تلاش برای حمله به ایران؛ کشوری با ۸۰ میلیون نفر جمعیت و کنترل آن، تصمیمی بسیار اشتباه است. خلاصه اینکه دوران مداخله تقریباً بدون هزینه قدرتهای بزرگ در خاورمیانه، آنگونه که آمریکا در عملیات طوفان صحرا در سال ۱۹۹۱ انجام داد، به سر آمده است.

انرژی خاورمیانه اندک اندک اهمیت خود را از دست خواهد داد
روند دومی که این تحول را تقویت خواهد کرد، کاهش اهمیت انرژی خاورمیانه است. این گزاره ممکن است در شرایط کنونی و با توجه به افزایش شدید قیمت سوخت در پی جنگ، عجیب به نظر برسد اما بخش عمده افزایش قیمتها ناشی از محدودیت ظرفیت پالایش نفت است؛ مشکلی که جنگ علیه ایران و جنگ علیه اوکراین آن را تشدید کردهاند، نه کمبود عرضه نفت خام.
نیاز به مداخله در منطقه برای حفاظت از صادرات انرژی رو به کاهش است، در حالی که هزینه چنین مداخلاتی افزایش مییابد.
اهمیت نسبی انرژی خاورمیانه از سال ۱۹۷۳ تاکنون بهطور چشمگیری کاهش یافته است؛ سالی که تحریم نفتی به رهبری عربستان سعودی، قیمتها را بهشدت افزایش داد و به شکلگیری صفهای طولانی خودروها در جایگاههای سوخت آمریکا منجر شد. از آن زمان، رونق تولید نفت شیل در آمریکا و تلاشهای گستردهتر جهانی برای مقابله با تغییرات اقلیمی از طریق کاهش مصرف سوختهای فسیلی، اهمیت نفت خاورمیانه را در مقایسه با گذشته کاهش داده است.
به همین دلیل است که کشورهای خاورمیانه، از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی، در تلاش هستند اقتصادهای خود را متنوع کنند. آنها میدانند دورانی که صادرات نفت و گاز میتوانست تمام هزینههای کشور را تأمین کند، بهسرعت رو به پایان است.
البته منظور این نیست که عرضه انرژی و کود شیمیایی از خاورمیانه در آینده بیاهمیت خواهد شد؛ بلکه اهمیت این منابع در مقایسه با گذشته بهمراتب کمتر خواهد بود. به بیان خلاصه، نیاز به مداخله در منطقه برای حفاظت از صادرات انرژی رو به کاهش است، در حالی که هزینه چنین مداخلاتی افزایش مییابد. ترکیب این دو روند، مشارکت نظامی مستقیم قدرتهای خارجی در خاورمیانه را به گزینهای بسیار نامطلوبتر تبدیل میکند.
شاهد بازگشت سیاست سنتی موازنه قوا خواهیم بود
برای نخستین بار در بیش از یک قرن گذشته، میتوان خاورمیانهای را تصور کرد که سرنوشت آن را عمدتاً مردم و کشورهای همین منطقه تعیین میکنند، نه قدرتهای خارجی. قدرتهای بزرگ و دوردست همچنان با کشورهای مختلف خاورمیانه تعامل خواهند داشت؛ از جمله از طریق فروش تسلیحات، سرمایهگذاری و توافقهای تجاری، اما ابتکار عمل در دست دولتهای منطقه خواهد بود. در چنین شرایطی، باید انتظار چه تحولاتی را داشت؟
اگر قدرتهای خارجی دیگر تمایلی به تأمین امنیت کشورهای منطقه نداشته باشند یا از انجام آن ناتوان شوند، کشورهای بیشتری در خاورمیانه به دستیابی به بازدارندگی هستهای ترغیب خواهند شد.
نخستین انتظار من، بازگشت سیاست سنتی موازنه قواست؛ وضعیتی که در آن ایدئولوژیها و اختلافات فرقهای اهمیت چندانی ندارند و ضرورت مهار قدرتمندترین بازیگران، به شکلگیری ائتلافهای منطقهای متغیر و دائماً در حال تغییر منجر میشود. در عین حال، چنین الگویی مانع از تلاشهای دوباره برای کاهش تنش میان ایران، عربستان سعودی، کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر کشورها نخواهد شد. حتی ممکن است این کشورها برای مذاکره درباره شکلگیری یک ساختار امنیتی فراگیرتر در منطقه تلاش کنند؛ ساختاری که به حمایت قدرتهای بزرگ وابسته نباشد.
آمریکا به نقش پیشین خود بهعنوان «موازنهگر دور از منطقه» بازخواهد گشت، حضور نظامیاش را در خاورمیانه کاهش خواهد داد و بهجای حفظ «روابط ویژه» با شمار محدودی از کشورها، روابطی عملگرایانهتر و مبتنی بر منافع تجاری با همه کشورهای منطقه دنبال خواهد کرد. به عبارت دیگر، آمریکا رفتاری شبیه چین در پیش خواهد گرفت.
همچنین، اگر قدرتهای خارجی دیگر تمایلی به تأمین امنیت کشورهای منطقه نداشته باشند یا از انجام آن ناتوان شوند، کشورهای بیشتری در خاورمیانه به دستیابی به بازدارندگی هستهای ترغیب خواهند شد. در چنین شرایطی، احتمال وقوع جنگهای پیشگیرانه برای جلوگیری از دستیابی این کشورها به چنین قابلیتی نیز افزایش مییابد.
میتوان درباره تأثیر این تحولات بر سیاست داخلی برخی کشورهای منطقه نیز گمانهزنی کرد. اگر کشورهای خاورمیانه ناگزیر باشند برای تأمین امنیت و دفاع خود عمدتا به منابع و راهبردهای داخلیشان تکیه کنند، باید در زمینه بسیج و ایجاد قدرت نظامی واقعی توانمندتر شوند، نه اینکه صرفاً تجهیزات گرانقیمت و پرزرقوبرق را از شرکتهای خارجی تولیدکننده تسلیحات خریداری کنند.
اما همانطور که ملک فاروق در مصر یا ملک فیصل دوم در عراق میتوانستند شهادت دهند، ایجاد نیروهای نظامی قدرتمندتر در جوامعی که از بالا اداره میشوند و نخبگان برخوردار از امتیازات ویژه بر آنها حکومت میکنند، خطرناک است؛ زیرا نیروهایی که وظیفه حفاظت از قدرت این نخبگان را بر عهده دارند، ممکن است خواهان سهم بیشتری در اداره امور کشور شوند.
از همین رو، ظهور خاورمیانهای مستقلتر میتواند آغازگر دوره جدیدی از آشفتگیهای سیاسی داخلی نیز باشد. شاید به پایان تلاشهای قدرتهای خارجی برای بازسازی و دگرگون کردن خاورمیانه نزدیک شده باشیم اما نباید انتظار داشت که این منطقه از این پس به صحنهای آرام و عاری از تحولات تبدیل شود.
