حمله دیشب آمریکا به اهدافی در جنوب ایران، شنیده شدن صدای انفجار در سیریک و پاسخ متقابل سپاه، این پرسش را مطرح کرده که آیا توافقی که قرار بود مقدمه مذاکرات جامعتر میان تهران و واشنگتن باشد، در نخستین آزمون جدی خود شکست خورده است؟
رویداد۲۴| پس از هفتهها جنگ، آتشبس و مذاکرات فشرده، خلیج فارس بار دیگر شاهد تبادل آتش میان ایران و آمریکا شد؛ رخدادی که میتواند آینده تفاهمنامه و مذاکرات میان دو کشور را با ابهام جدی روبهرو کند.
ماجرا از شنیده شدن صدای چند انفجار در منطقه طاهرویه شهرستان سیریک در استان هرمزگان آغاز شد. ساعاتی بعد، فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) مسئولیت حمله را برعهده گرفت و اعلام کرد جنگندههای آمریکایی به انبارهای موشکی و پهپادی و همچنین سایتهای راداری ساحلی ایران حمله کردهاند. واشنگتن مدعی است این اقدام در پاسخ به حمله پهپادی ایران به کشتی تجاری «اور لاولی» (Ever Lovely) در تنگه هرمز انجام شده است.
نخستین بحران بزرگ پس از تفاهم سوئیس
تنش جدید در حالی رخ میدهد که تنها چند روز از امضای تفاهمنامه میان ایران و آمریکا میگذرد؛ توافقی که پس از حدود ۴۰ روز جنگ مستقیم و غیرمستقیم میان دو طرف و سپس نزدیک به دو ماه آتشبس شکننده حاصل شد. این تفاهمنامه که بهعنوان یک چارچوب اولیه برای توقف درگیریها و آغاز مذاکرات سیاسی معرفی شد، بر توقف عملیات نظامی، بازگشایی مسیرهای کشتیرانی و حرکت به سمت گفتوگوهای گستردهتر تأکید داشت.
بر اساس روایتهای منتشرشده از متن تفاهم، دو طرف متعهد شده بودند از هرگونه اقدام نظامی جدید خودداری کنند و اختلافات را از مسیر مذاکره پیگیری کنند. با این حال، از همان ابتدا گزارشهایی از درگیریهای پراکنده و اختلاف بر سر نحوه اجرای برخی بندهای توافق منتشر میشد.
کشتیای که جرقه بحران شد
آمریکا میگوید روز ۲۵ ژوئن یک پهپاد ایرانی به کشتی باری سنگاپوری «اور لاولی» هنگام عبور از تنگه هرمز حمله کرده است. به گفته سنتکام، این حمله نقض آشکار آتشبس و تهدیدی علیه آزادی کشتیرانی در یکی از مهمترین آبراههای جهان بوده است. واشنگتن در واکنش، مجموعهای از اهداف نظامی ایران در سواحل جنوبی را هدف قرار داد.
دونالد ترامپ نیز ساعاتی پیش از حمله گفته بود از اقدام ایران «اصلاً راضی نیست» و هشدار داده بود که تهران بهزودی پیامدهای این اقدام را خواهد دید. او مدعی شد ایران چهار پهپاد شلیک کرده که سه فروند آن رهگیری شده است.
روایت تهران؛ آمریکا توافق را شکست
در مقابل، سپاه پاسداران روایت کاملاً متفاوتی ارائه میدهد. در بیانیه رسمی سپاه آمده است که آمریکا با حمله به سواحل ایران، تعهدات خود در چارچوب تفاهم را نقض کرده و نیروی دریایی سپاه نیز در پاسخ، مواضع نیروهای آمریکایی در منطقه را هدف قرار داده است.
سپاه همچنین تأکید کرده که بر اساس یکی از بندهای تفاهم، مدیریت ترتیبات عبور و مرور در تنگه هرمز باید با هماهنگی ایران انجام شود و آمریکا با نادیده گرفتن این سازوکار، زمینه تنش جدید را فراهم کرده است.
چرا تنگه هرمز دوباره به نقطه اختلاف تبدیل شد؟
بخش مهمی از اختلافات اخیر به موضوع کنترل و امنیت تنگه هرمز بازمیگردد. پس از امضای تفاهمنامه، بحث بر سر نحوه عبور کشتیهای تجاری، نقش ایران در تأمین امنیت آبراه و مسیرهای جدید کشتیرانی به یکی از موضوعات اصلی اختلاف میان تهران و واشنگتن تبدیل شده بود. برخی گزارشها حاکی از آن است که حتی در روزهای گذشته نیز تنشهایی بر سر نحوه اجرای این بندها وجود داشته است.
تنگه هرمز نهتنها برای ایران و آمریکا، بلکه برای بازار جهانی انرژی نیز اهمیت حیاتی دارد. به همین دلیل هرگونه درگیری در این منطقه میتواند بلافاصله بر بازارهای جهانی و امنیت کشتیرانی تأثیر بگذارد. گزارشها نشان میدهد پس از حمله اخیر، نگرانیها درباره امنیت تردد کشتیها افزایش یافته و قیمت نفت نیز واکنش نشان داده است.
تفاهم پابرجاست یا دوباره جنگ میشود؟
نکته قابل توجه این است که با وجود تبادل آتش، هیچیک از طرفین هنوز رسماً پایان تفاهم را اعلام نکردهاند. مقامات آمریکایی همچنان از واژه «نقض آتشبس» استفاده میکنند، نه «پایان آتشبس»، و بر اجرای توافق تأکید دارند. در سوی دیگر نیز تهران اگرچه آمریکا را به نقض تعهدات متهم میکند، اما هنوز از خروج رسمی از چارچوب توافق سخنی نگفته است.
همین مسئله نشان میدهد دو طرف، دستکم در شرایط فعلی، هنوز تمایلی به بازگشت کامل به جنگ گسترده ندارند؛ هرچند حوادث اخیر ثابت کرده که آتشبس موجود بسیار شکنندهتر از آن چیزی است که هنگام امضای تفاهمنامه تصور میشد.
آزمون دشوار مذاکرات تهران و واشنگتن
تحولات سیریک و تنگه هرمز را میتوان نخستین آزمون جدی تفاهمی دانست که قرار بود زمینهساز مذاکرات جامعتر میان ایران و آمریکا شود. توافق اخیر که به امضای ترامپ و پزشکیان رسید بیش از آنکه یک توافق نهایی باشد، چارچوبی اولیه برای مدیریت بحران بود و اکنون مشخص شده که اختلافهای اساسی دو طرف، بهویژه درباره امنیت منطقه و تنگه هرمز، همچنان پابرجاست.
در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که آیا تهران و واشنگتن میتوانند این بحران را در همان سطح محدود نگه دارند و به مسیر مذاکرات بازگردند، یا اینکه نخستین برخورد نظامی پس از توافق، آغازگر مرحلهای تازه از تنش در خلیج فارس خواهد بود.