مدیر مدرسه علمیه شهید اوّل قم با تشریح چهار ویژگی این مدرسه از جمله تربیت‌محور بودن و رشد جامع طلاب، اجرای طرح‌های تربیتی چهارگانه با محوریت بصیرت و کنشگری سیاسی و اجتماعی را از برنامه‌های مدرسه اعلام کرد.
به گزارش خبرگزاری حوزه، حجت‌الاسلام والمسلمین سید امین موسوی‌نژاد، مدیر مدرسه شهید اول(فاز پنج) مجتمع آموزشی شهید صدوقی قم، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری حوزه به معرفی مدرسه و برنامه‌های آموزشی آن پرداخت که مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می خوانید:
مدرسه علمیه شهید اوّل(ره) چه زمانی تاسیس شد و این مدرسه چه ویژگی‌های دارد؟
بسم الله الرحمن الرحیم مدرسه علمیه شهید اوّل رحمت الله علیه در سال ۱۳۷۸ توسط حجت الاسلام والمسلمین ملکی تاسیس شد و سنگ بنای مدرسه در دوره حاج آقای ملکی گذاشته شد.
سال ۱۳۸۸ مدیریت مدرسه به حجت الاسلام والمسلمین رفیعی واگذار شد. در طول این مدت نام مدرسه به جهت اینکه در مجتمع حوزوی شهید آیت الله صدوقی رحمة الله علیه واقع شده بود، مدرسه علمیه صدوقی فاز۵ نامیده می‌شد. از سال ۱۴۰۲ حقیر توفیق خادمی طلاب مدرسه را پیدا کردم که در سال ۱۴۰۳ حضرت آیت‌الله اعرافی نام شهید اوّل را برای این مدرسه مبارکه انتخاب کردند.
رویکرد مدرسه تربیت و رشد جامع طلاب تراز انقلاب اسلامی است و بحمدالله به همت کادر و اساتید تا به امروز توفیقات ارزشمندی کسب نموده است.
این مدرسه چهار ویژگی برجسته دارد:
اول: مدرسه تربیت محور؛
دوم: چنانچه اشاره شد رویکرد مدرسه تربیت و رشد جامع طلاب؛
سوم: ماموریت‌گرایی و آماده نمودن طلاب برای تبلیغ و کنشگری‌های فکری، سیاسی و اجتماعی؛
چهارم: تنظیم و تدبیر برنامه‌ها و فعالیت‌ها بر اساس گفتمان حکیمانه امامین انقلاب رحمت الله علیهما.
اشاره کردید که اولین ویژگی مدرسه تربیت محور بودن است. این ویژگی را کمی توضیح دهید؟
مراد از تربیت، تربیت به معنای وسیعِش، یعنی پرورش و به رشد رساندن طلبه در مولفه‌های طلبگی. در مدرسه پرورش و رشد طلبه، محور تعامل و برنامه‌ریزی و فعالیت و ارزیابی است و در این امر خطیر همه اجزاء و بخش‌های مدرسه اعم از معاونت آموزش، معاونت پژوهش، معاونت تهذیب و تبلیغ و بسیج سهم و نقش مشخص دارند.
بله؛ مدیر مدرسه مسئول تربیت طلاب شناخته می‌شود ولکن کادر مدرسه علی الخصوص اساتید مسؤلیت دارند و معین مدیر در مسئله تربیت هستند و اگر بگوییم اساتید در کنار تعلیم، خواسته یا نخواسته بیشترین اثرگذاری تربیتی را روی طلاب و شاگردان‌شان داشته و دارند مبالغه نیست. از مهمترین وظایف مدیر تزریق و نهادینه کردن نگاه تربیتی و محور نمودن تربیت در فضا و اجزاء مدرسه است.
ویژگی دوم مدرسه را رشد جامع طلاب شمردید، منظورتان از رشد جامع چیست؟ آیا در سطح یک رسیدن به چنین نقطه‌ای ممکن است؟
طلبه هویت و رسالت و کارکرد مشخصی در طول تاریخ داشته است. لازمه نقش آفرینی صحیح و منتج و نیز کنشگری فعال و موثر وجود حداقل سه مؤلفه در هر طلبه است. مولفه اوّل علم به‌معنای فهم صحیح و عمیق و منضبط دین است؛ مولفه دوّم اخلاق و معنویت است؛ مولفه سوّم بینش و بصیرت سیاسی است. کارآمدی طلاب متوقف بر تحصیل نصاب قابل قبولی از هر سه مولفه است.
منظور ما از تربیت و رشد جامع طلاب، پرداختن به هر سه مولفه در نظام تربیتی مدرسه به موازات هم است. در مدرسه نه تنها این نگاه در میان کادر و طلاب نهادینه شده، بلکه بستر و برنامه‌های لازم هم تدارک دیده شده و در حال اجراست.
ما ادعا نداریم که خروجی مدرسه در سطح یک طلاب جامع است که اساساً ممکن نیست ولکن طلاب فارغ التحصیل سطح یک مدرسه، نه تنها عناصری تک بعدی و منزوی و خنثی در جامعه نیستند بلکه (به جهت داشتن نصاب قابل قبولی از مولفه‌ها) عناصری متنفس و کنشگرانی فعال و موثر هستند.
راهکار شما برای نهادینه کردن چنین دغدغه و نگاهی در میان طلاب مبتدی چیست؟
برای ضرورت سازی راه‌های مختلفی وجود دارد. از جمله راهکارها، معرفی ویژگی‌های طلاب تراز انقلاب اسلامی است. یکی دیگر از راهکارها آشنا کردن طلاب با شخصیت‌های جامع حوزوی و الگو نمودن آنهاست. قطعاً سیر و سلوک چنین شخصیت‌های برای طلاب جذاب و شیرین و الهام بخش است. شخصیت‌های ممتاز زیادی در تاریخ حوزه‌ها سراغ داریم.
در همین صد سال گذشته حضرت امام خمینی(ره) و شاگردان ممتاز ایشان نظیر شهیدان مطهری، بهشتی، مفتح و ده‌ها شخصیت دیگر تا رهبر شهیدمان امام خامنه‌ای اعلی الله مقامهم شریف، همگی شخصیت‌های جامع الاطراف و سرآمد و پیشرو هستند. از دیگر راهکارها بیان تجربیات تلخ تاریخی از عملکرد شخصیت‌های حوزوی که به جهت فقدان و یا ضعف در هر یک از مولفه چه خساراتی را متوجه عالم اسلام نموده‌اند. موارد فوق تبیین این ضرورت بوده اما به این موازات، برای طلاب میدان کنشگری و افاده مثل تبلیغ و گفتگو با مردم و اجرای برنامه تدارک دیده می‌شود تا از این طریق نیز با ضرورت این رویکرد آشنا شوند.
مهمترین نیاز یک طلبه جوان را چه چیز می‌دانید؟ به عبارت دیگر نقطه آغاز در تربیت طلبه جوان را چه می‌دانید؟
به نظر مهمترین نیاز یک طلبه، داشتن یک بینش صحیح اسلامی است. این بینش و فهم صحیح از اسلام چیزی فراتر و کلان‌تر از مباحث کلامی است و نقطه آغاز در تربیت طلبه و زیر بنای تربیت طلبه است. مباحث هویت طلبگی و زی طلبگی و مباحث ارزشمندی از این دست همگی متأخر از این بینش و متفرع بر چنین بینشی است. بسیاری از معضلات حوزوی و بحران‌های طلبگی ناشی از ضعف طلاب در همین ناحیه است. حداقل اثر تربیتی چنین مباحثی برای طلبه این است که جوشش درونی نسبت به فعالیت‌های طلبگی پیدا می‌کنند. در مدرسه شهید اوّل رحمت الله این مسؤلیت مهم بر عهده‌ی اساتید توانمند در امر تربیت است که در مدرسه مسؤل پایه نامیده می‌شوند. مسوؤل پایه فی الواقع استاد فاضلی است که معینِ مدیر مدرسه در امر تربیت و رشد طلاب در ساحات مختلف است. مسؤول پایه در ظرف جلسات عمومی و فردی با طلاب، ضمن راهنمایی و گره‌گشایی‌های موردی، مباحث فوق را تبیین می‌کنند و برای طی این مراحل با طلبه همراه می شود. این مسول پایه همان راهنمای تهذیبی تربیتی در لسان معاونت تهذیب مرکز مدیریت حوزه است.
در مدرسه علمیه شهید اوّل(ره) برای آماده نمودن طلاب جهت تبلیغ و کنشگری‌های سیاسی اجتماعی چه تمهیداتی اندیشیده‌اید؟
در ابتدای پاسخ تاکید کنم که از مهمترین مقدمات هرگونه نقش آفرینی و فعالیت‌های تبلیغی، در کنار تهذیب نفس، شناخت دین و عالم شدن است که این مهم از طریق خوب درس خواندن (همین دروس جاری حوزه از صرف تا فقه) برای طلبه بدست می‌آید به گفته پر تکرار امام شهیدمان بی مایه فطیر است. ولکن اکتفاء به برنامه جاری آموزشی حوزه مکفی برای کنشگری نیست. در کنار برنامه آموزشی حوزه، تنظیم برنامه‌های متمم دانشی و مهارتی لازم است. در مدرسه چهار طرح برای آماده نمودن طلاب علاقه‌مند برنامه‌ریزی شده است.
طرح تربیت بینشی شهید مطهری جهت ارتقاء بعد بینشی و اندیشه‌ای طلاب؛ طرح تربیت سیاسی شهید مدرّس جهت تقویت بعد بصیرتی و تحلیل سیاسی؛ دو طرح شهید بهشتی و علامه امینی جهت توانمندسازی طلاب برای نقش آفرینی در عرصه تبلیغ و فعالیت‌های فرهنگی؛ این طرح‌ها با برنامه‌ریزی مشخص از پایه اوّل شروع و در پایه شش تمام می‌گردد. متوسط میزان زمانی که طلاب در طول روز می‌بایست برای مجموع طرح‌ها اختصاص دهند حوالی یک ساعت در طول ۵ سال است.
طرح تربیت سیاسی شهید مدرّس رضوان الله علیه را توضیح دهید
همانطور که اشاره شد عنصر سومی که امام شهیدمان اعلی الله مقامه الشریف برای یک طلبه ضروری و مسلم می‌دانند و بر آن تاکید داشتند و استدلال می‌نمودند عنصر بصیرت و زمان شناسی است. این جمله از ایشان است که بصیرت و علم به زمان و استفاده از موقعیت‌ها برای هر عالمی چه اعلم العلماء باشد و چه کسی که در یک محله احکام دین را به چند نفر تعلیم می‌دهد- ضروری است؛ منتهی هرجه مقام بالاتر باشد، آگاهی‌های بیشتر و وسیع‌تری مورد لزوم است.
مدرسه برای پاسخ به این مطالبه آقای شهید طرح شهید مدرّس را برنامه‌ریزی کرد. نقطه هدف در طرح شهید مدرّس در سطح یک، ایجاد توان و قوه بصیرت و تحلیل سیاسی در طلاب مبتدی ترسیم شده است. دقت شود اوّلاً در این طرح قرار است تربیت سیاسی اتفاق بیفتد نه صرفاً انتقال یکسری اطلاعات مفید و آگاهی‌های سیاسی لازم که معمولا در طرح‌ها و دوره‌های مشابه حوزوی و غیر حوزوی ارائه می‌گردد. دوّماً در ضمن اینکه طرح جامعیتی از حیث سرفصل‌ها دارد، طرحی نظام‌مند است و این نظام مبتنی بر نظام تحلیل سیاسی است. این دوره شامل ده سرفصل است که هر سرفصل در طول یک ترم تحصیلی با حضور اساتید ممتاز کشوری گذرانده می‌شود. سرفصل‌ها به ترتیب عبارتند از:
مباحثی پیرامون چرایی‌وچگونگی بصیرت؛ تاریخ سیاسی تحلیلی صدر اسلام؛ تاریخ تحلیلی تحولات سیاسی ایران معاصر؛ تاریخ تحلیلی تحولات سیاسی نظام اسلامی؛ اندیشه سیاسی اسلام؛ نظریه ولایت فقیه؛ غرب شناسی؛ صهیونیسم شناسی؛ گفتمان امامین انقلاب؛ روش تحلیل سیاسی. بحمدلله طلابی که سرفصل‌های طرح را با موفقیت گذرانده‌اند هم در عرصه جهاد تبیین و هم در کنشگری‌های سیاسی توفیقات محسوسی به اذعان بزرگان داشته‌اند.
همانطور که رهبر شهید فرمودند بن مایه طلبه «علم» است. برنامه مدرسه علمیه شهید اوّل(ره) در این عرصه چیست؟
ما معتقدیم که تحصیل علوم حوزوی و فهم عمیق و منضبط دین از لوازم لاینفک نقش آفرینی طلاب در تربیت انسان‌های با ایمان و اقامه دین در جامعه است. خصوصاً تحصیل این مولفه بعد از پیروزی انقلاب و تأسیس نظام جمهوری اسلامی برای طلاب ضرورتی دو چندان پیدا کرده است، چرا که به برکت انقلاب حوزه از حالت انزوا و فقه از حاشیه به متن جامعه آمده و دوران استفهام از حوزه و علما، به منظور پاسخگویی به مسائل مستحدثه و نظام سازی در موضوعات مختلف شروع شده است.
به همین منظور در گام اوّل طلاب مبتدی باید در چنین افقی قرار بگیرند و از مرحله تلاش علمی به مجاهدت علمی برسند که اساتید فاضل نقش وافری در برداشتن این گام دارند. در گام دوّم راهبردها و برنامه‌ریزی‌های علمی مدرسه متناسب و متناظر با چنین نگاهی تعیین و تنظیم گردد. در مدرسه تاکید زیادی داریم که فضای درسی فهم محور باشد، یا تدریس اساتید نظام‌مند و منسجم باشد. بر مباحثه و تقریر نویسی اهتمام داربم.
از امتیازات مدرسه طراحی کارگاه و مشاورات درسی به منظور تبیین بیشتر، تحلیل، تدقیق، تعمیق مطالب درسی در دو سطح الف، تقویت بنیه علمی برای عموم طلاب، و سطح ب، ارتقاء بنیه علمی پژوهشی ویژه طلاب مستعد و پرتلاش است. از دیگر اقدامات و برنامه‌ها توجه ویژه به مقاله نویسی و جدیت در امر پایان نامه نویسی و برگزاری جلسات نقد و نظر و دفاعیه برای مقالات علمی است.
کارگاه و مشاوره درسی را توضیح می‌دهید؟ چه تفاوتی با کلاس درس دارد؟
تفاوت عمده کارگاه و مشاوره با کلاس متداول حوزه این است که اوّلاً فضای تعاملی و دوسویه دارد، دوّماً رویکرد چالشی و مباحثه‌گونه دارند، سوّماً برخلاف کلاس شاگرد محور است و استاد نقش راهبری و نظارت علمی دارد به عبارت اخری روش مشاوره مبتنی بر استفاده از حل تمارین و مسائل علمی با مشارکت فعال و همفکری طلاب با راهبری استاد است.
برای دروس مشخصی از هر پایه در کنار کلاس درس، کارگاه و مشاوره تدارک شده است نظیر کارگاه برای،صرف و نحو پایه اوّل و یا مشاوره برای منطق پایه دوّم و یا مشاوره برای فقه و اصول در پایه‌های بالاتر. البته ماهیت مشاوره غیر از کارگاه است. کارگاه در جایی است که مفاهیم و مسائل علمی به راحتی تلقی و فهم می‌شود و در ظرف کارگاه آن مسائل تمرین و یا تطبیق داده می‌شوند.
مشاوره در جایی است که تلقی و فهم مفاهیم و مسائل علمی کمی سخت و دشوار است و در ظرف مشاوره به تبیین و تحلیل و تدقیق بیشتر پرداخت می‌شود. نکته حائز اهمیت آن است که در مشاورات ارتقاء بنیه، ارائه مباحث به سطح کتب محوری تنزّل داده نمی‌شود بلکه اصالت با تحلیل و تعمیق است نه تثبیت و تکرار، اگرچه در عین حال نیز نافی تثبیت و تکرار مطالب نیست.
به نظر شما یک طلبه‌ی درس خوانِ با اخلاق و دارای معنویتی که صاحب بینش و بصیرت باشد الزاماً یک طلبه کارآمد است؟
نه، کارآمدی طلبه محتاج عنصر دیگری هم است و آن قوت عقل عملی طلبه در کنار عقل نظری اوست. طلبه باید مدیر و مدبر باشد و این صرفاً با گذراندن دوره‌های مهارتی بدست نمی‌آید، بلکه با تمرین در قالب فعالیت گروهی و تشکیلاتی بدست می‌آید.
به نظرم اولین ظرف برای تمرین این مهم حجره و علی الخصوص مشارکت و پذیرش مسئولیت در فعالیت‌های مدرسه است. البته فعالیتی که توام با هدایت و نظارت باشد، فعالیتی که متناسب با استعدادهای فردی و علاقه و نیاز طلبه باشد. مشارکت دادن طلاب علاوه بر کسب تجربه و پختگی برای طلبه، آثار تربیتی ارزشمند دیگری دارد نظیر آرمان‌گرایی توام با واقع بینی در تصمیمات و اظهار نظرات. البته باید مراقبت نمود این فعالیت، آرامش و تمحض طلبه مبتدی را برای کار علمی و معنوی از بین نبرد. و یا طلبه از فعالیت‌های فکری و محتوایی فاصله نگیرد و تبدیل به یک نیروی اجرایی محض نشود.
به همین منظور از راهبردهای کلان و همیشگی مدرسه علمیه شهید اوّل رحمت الله علیه مشارکت دادن طلاب در اداره امور و فعالیت‌های مدرسه است. در مدرسه این جمله مورد قبول همه است که کار و فعالیت ظرف رشد طلبه است. در حال حاضر تقریباً تمامی برنامه‌های مدرسه با توضیحاتی که دادم توسط طلاب برنامه‌ریزی و اجراء می‌شود. و به جرأت ادعا می‌کنم نسبت به همسالان خود طلاب کارآمد و توانمندی هستند شاهد اخیر آن برپایی و اداره اولین موکب تبلیغی تبیینی در ایام جنگ تحمیلی در بلوار صدوقی قم و البته فعالیت مشابه در چهار استان دیگر بود که بارها توسط بزرگان و نهادهای مختلف مورد تقدیر واقع شد.
سخن پایانی:
تشکر می‌کنم از توجه شما به مدرسه و فرصتی که در اختیار بنده گذاشتید. به نظرم آنچه مهم است در ارزیابی و رتبه‌بندی مدارس، جامعیت و سطح کارآمدی طلاب خروجی (فارغ التحصیل) هر مدرسه علمیه متناسب با هویت و رسالت‌های حوزوی است.
از جمله توفیقات مدرسه در یک دهه اخیر تربیت مبلغان توانمند، مدرسان فاضل و محقق حوزوی، کارشناس و مشاور تربیتی، مدیر فرهنگی و اجرائی، قضات جوان و ده‌ها طلبه انقلابی و جهادی است که خداوند را به این جهت شکرگذاریم.