آیا ترامپ می‌تواند از ظرفیت چین و روسیه برای پایان دادن به جنگ با ایران استفاده کند؟

۲۸ آباان ۱۴۰۵ – ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶- دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه و شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در شهر شنژن چین در نشستی سه‌جانبه و بی‌سابقه حاضر می شوند.

این دیدار در حاشیه اجلاس همکاری‌های اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) برگزار می‌شود و از منظر سیاسی و ژئوپلیتیکی اهمیت ویژه‌ای دارد.

نشست سه رهبر قدرتمند جهان در شرایطی برگزار می‌شود که نظام بین‌الملل با بحران‌های متعددی از جمله جنگ اوکراین، جنگ ایران، رقابت‌های اقتصادی و تجاری و نگرانی از گسترش تسلیحات هسته‌ای روبه‌روست. کنترل تسلیحات هسته‌ای و تحولات ایران از موضوعات مورد توجه ترامپ در این مذاکرات اعلام شده است. با این حال، هنوز دستورکار نهایی و چارچوب دقیق مذاکرات به‌طور کامل مشخص نیست.

هر یک از سه طرف اهداف متفاوتی را دنبال می‌کنند. ترامپ به دنبال ثبت یک دستاورد دیپلماتیک بزرگ و تقویت موقعیت بین‌المللی آمریکاست. پوتین امیدوار است جایگاه روسیه را در معادلات جهانی تثبیت کند و از فرصت گفت‌وگو با واشنگتن بهره ببرد. شی جین‌پینگ نیز تلاش دارد چین را به‌عنوان قدرتی تعیین‌کننده در مدیریت نظم جهانی معرفی کند.

با وجود اهمیت نمادین این نشست، نباید انتظار داشت صرف برگزاری آن به توافق‌های بزرگ منجر شود. اختلاف منافع سه کشور، به‌ویژه درباره تسلیحات هسته‌ای و جنگ اوکراین، موانع جدی ایجاد می‌کند.

برای ایران نیز این دیدار اهمیت مضاعفی دارد. پرسش اساسی این است که آیا تهران می‌تواند از تحولات جدید برای تقویت موقعیت دیپلماتیک و منافع ملی خود استفاده کند یا به موضوع چانه‌زنی قدرت‌های بزرگ تبدیل خواهد شد؟

این نشست می‌تواند نشانه‌ای از شکل‌گیری ترتیبات تازه در نظام جهانی باشد؛ ترتیباتی که در آن، قدرت‌های بزرگ بیش از گذشته درباره مسائل بین‌المللی با یکدیگر مذاکره می‌کنند.

در همین رابطه جعفر قنادباشی، تحلیل‌گر روابط بین الملل در گفت و گو با «عصر ایران» به پرسش های مطرح شده پاسخ گفته است:

اهمیت نمادین در برابر دستاوردهای واقعی

* دیدار ترامپ، شی جین‌پینگ و پوتین در حاشیه یک اجلاس بین‌المللی، از نظر سیاسی و دیپلماتیک چه اهمیتی دارد؟ آیا باید آن را یک نشست تاریخی و تعیین‌کننده دانست؟

-نفس اینکه سه رئیس‌جمهور کشورهای قدرتمند جهان در یک زمان و مکان با یکدیگر دیدار کنند، اتفاق قابل توجهی است و از نظر نمادین اهمیت دارد؛ اما باید میان اهمیت نمادین و اهمیت راهبردی یک نشست تفاوت قائل شد.

برای اینکه یک اجلاس بتواند به تصمیمات مهم بین‌المللی منجر شود، باید از قبل برنامه‌ریزی شده باشد، جلسات کارشناسی و مقدماتی متعددی برگزار شود و موضوعات مشخصی در دستور کار قرار گیرد. معمولاً تصمیمات مهم پس از مذاکرات کارشناسان و مقامات سطوح پایین‌تر، در دیدار سران نهایی می‌شود.

وقتی چنین مقدماتی وجود ندارد و قرار نیست توافق یا سند مشخصی امضا شود، نمی‌توان انتظار داشت که این دیدار به تصمیمات بزرگ و تعیین‌کننده منجر شود.

* بنابراین شما معتقدید اهمیت این دیدار بیشتر جنبه تبلیغاتی و رسانه‌ای دارد؟

-به نظر من، بخش مهمی از اهمیت این دیدار به بهره‌برداری سیاسی و رسانه‌ای از آن مربوط است. تاکنون نیز بخش قابل توجهی از خبررسانی درباره این ملاقات از سوی طرف آمریکایی صورت گرفته است. آمریکایی‌ها به چنین اخباری نیاز دارند تا این تصویر را تقویت کنند که همچنان یکی از سه قدرت اصلی و تعیین‌کننده جهان هستند. در شرایطی که رقابت چین و روسیه با آمریکا افزایش یافته و درباره افول قدرت نسبی آمریکا بحث‌های زیادی مطرح است، ترامپ می‌خواهد نشان دهد که واشنگتن همچنان در مرکز معادلات جهانی قرار دارد و دو قدرت دیگر نیز ناگزیر از تعامل با آن هستند.

احتمال کاهش تنش‌ها و پایان جنگ

*آیا این دیدار می‌تواند به کاهش تنش‌های بین‌المللی و حل بحران‌های موجود کمک کند؟

-نمی‌توان احتمال تأثیر مثبت چنین دیداری را کاملاً منتفی دانست، اما باید واقع‌بین بود. کاهش تنش‌های بین‌المللی نیازمند مذاکرات مستمر، توافق بر سر منافع متقابل و ارائه تضمین‌های عملی است. صرف ملاقات سه رئیس‌جمهور، بدون مقدمات کارشناسی و توافق بر سر موضوعات مشخص، نمی‌تواند بحران‌های پیچیده جهانی را حل کند. به همین دلیل، من در شرایط فعلی انتظار ندارم که این نشست به تحول بنیادینی در مناسبات بین‌المللی منجر شود.

* یکی از موضوعات مهم درباره این دیدار، احتمال طرح مسئله جنگ ایران است. آیا ترامپ می‌تواند از ظرفیت چین و روسیه برای پایان دادن به جنگ استفاده کند؟

-به نظر می‌رسد آمریکایی‌ها علاقه‌مند باشند از این دیدار برای فراهم کردن زمینه پایان دادن به جنگ، آن هم به شکلی آبرومندانه، استفاده کنند. آمریکا در صورت ناتوانی از دستیابی به اهداف خود از مسیر نظامی، به یک راه خروج سیاسی و دیپلماتیک نیاز خواهد داشت. البته این مسئله به موضع اسرائیل نیز بستگی دارد؛ زیرا اگر اسرائیل همچنان بر ادامه جنگ اصرار داشته باشد، دستیابی به توافق دشوارتر خواهد شد. بنابراین ترامپ ممکن است بخواهد از اعتبار و ظرفیت دیپلماتیک این نشست برای باز کردن مسیر مذاکره استفاده کند.

موضع چین و روسیه در قبال ایران

* آیا چین و روسیه حاضرند برای کمک به آمریکا در پایان دادن به جنگ، در موضوع ایران با واشنگتن همراهی کنند؟

-من چنین احتمالی را چندان قوی نمی‌دانم. چین و روسیه در سال‌های گذشته با فشارهای گسترده سیاسی، اقتصادی و راهبردی آمریکا مواجه بوده‌اند. طبیعتاً این دو کشور علاقه‌ای ندارند که در چنین شرایطی به تقویت موقعیت آمریکا کمک کنند یا امتیازی به واشنگتن بدهند که نتیجه آن نمایش قدرت بیشتر آمریکا باشد. البته نباید تصور کنیم که چین و روسیه الزاماً در همه موضوعات از منافع ایران دفاع می‌کنند. هر کشور بر اساس منافع ملی خودش تصمیم می‌گیرد. اما اینکه این دو قدرت بخواهند در این نشست به نفع آمریکا و علیه ایران وارد معامله شوند، با توجه به شرایط موجود چندان محتمل به نظر نمی‌رسد.

* آیا ممکن است چین و روسیه در این نشست درباره ایران با آمریکا مذاکره کنند، بدون اینکه تهران در جریان جزئیات آن قرار داشته باشد؟

-در سیاست بین‌الملل هیچ احتمالی را نمی‌توان به‌طور کامل منتفی دانست. قدرت‌های بزرگ در بسیاری از موضوعات با یکدیگر مذاکره می‌کنند و ممکن است درباره مسائل مربوط به کشورهای دیگر نیز تبادل نظر داشته باشند. اما مذاکره درباره ایران الزاماً به معنای توافق بر سر ایران نیست. باید میان گفت‌وگو، چانه‌زنی و تصمیم‌گیری تفاوت قائل شد. ایران نیز باید مراقب باشد که در معادلات قدرت‌های بزرگ صرفاً به یک موضوع مذاکره تبدیل نشود و با تقویت دیپلماسی و قدرت چانه‌زنی خود، نقش مستقلی در تعیین سرنوشت مسائل مربوط به منافع ملی‌اش داشته باشد.

ضرورت دیپلماسی مستقل و واقع‌بینانه ایران

* با این توضیحات، آیا ایران باید به حمایت چین و روسیه در برابر آمریکا امیدوار باشد؟

-اساساً سیاست خارجی نباید بر پایه امید بستن به حمایت دیگران طراحی شود. ما نباید انتظار داشته باشیم که چین و روسیه به خاطر ایران از منافع خودشان صرف‌نظر کنند. این دو کشور نیز مانند آمریکا، سیاست خارجی مبتنی بر منافع ملی دارند. آنچه برای ایران اهمیت دارد این است که بتواند از اختلافات و رقابت‌های قدرت‌های بزرگ برای تأمین منافع خود استفاده کند، نه اینکه سرنوشت خود را به تصمیمات آنها گره بزند. ما باید روابط خود را با چین و روسیه حفظ و تقویت کنیم، اما در عین حال از استقلال تصمیم‌گیری و قدرت مانور دیپلماتیک برخوردار باشیم.

*در نهایت، ارزیابی شما از نتیجه این دیدار چیست؟ آیا باید منتظر اتفاق مهمی باشیم؟

-به نظر من، در شرایط فعلی نباید انتظارات بیش از اندازه‌ای از این دیدار داشت. این ملاقات از نظر نمادین و رسانه‌ای اهمیت دارد و می‌تواند فرصتی برای تبادل نظر درباره مسائل جهانی باشد، اما نشانه‌ای قطعی از شکل‌گیری یک توافق بزرگ یا تغییر در موازنه قدرت جهانی نیست. به‌ویژه درباره ایران، بعید می‌دانم چین و روسیه به‌سادگی در مسیری قرار بگیرند که نتیجه آن تقویت دست آمریکا در برابر ایران باشد. البته این به معنای تضمین حمایت آنها از مواضع ایران نیست. واقعیت این است که در سیاست بین‌الملل، هر کشوری به دنبال منافع خودش است و ایران نیز باید با شناخت دقیق همین واقعیت، سیاست خارجی مستقلی را دنبال کند.

*برای جمع بندی گفت وگو نظرتان را ارائه کنید.

-اهمیت دیدار ترامپ، شی و پوتین را باید در دو سطح متفاوت بررسی کرد: اهمیت نمادین حضور سه قدرت بزرگ در یک نشست و اهمیت واقعی تصمیمات و توافقات احتمالی. اولی قابل توجه است، اما برای دومی هنوز شواهد کافی وجود ندارد. در مورد ایران نیز نباید نه به معامله قدرت‌های بزرگ علیه کشور بدبینانه قطعیت داد و نه به حمایت بی‌قیدوشرط چین و روسیه خوش‌بین بود. ایران باید به جای تکیه بر اراده دیگران، قدرت چانه‌زنی و استقلال دیپلماتیک خود را تقویت کند.