سومین نشست روسیه و آفریقا در مسکو، فرصتی برای گسترش تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری‌های راهبردی فراهم می‌کند.
به گزارش خبرگزاری تسنیم، روسیه و کشورهای آفریقایی شاهد برگزاری سومین نشست مشترک خود بودند؛ رویدادی که مسکو امیدوار است از طریق آن روابط سیاسی و دیپلماتیک با کشورهای این قاره را به همکاری‌های اقتصادی گسترده‌تر، سرمایه‌گذاری مشترک و اجرای پروژه‌های توسعه‌ای تبدیل کند.
این نشست در شرایطی برگزار شد که آفریقا به دلیل برخورداری از منابع طبیعی گسترده، جمعیت رو به رشد و ظرفیت‌های قابل‌توجه اقتصادی، بیش از گذشته مورد توجه قدرت‌های جهانی قرار گرفته است.
به‌هرحال سومین نشست روسیه و آفریقا 28 اکتبر در مرکز نمایشگاهی «گوستینی دوور» برگزار شد و آنطور که آمارهای رسمی نشان می‌دهد بیش از 2 هزار نفر در آن حضور داشتند. این رویداد با شعار «برای صلح، امنیت و توسعه» برگزار و موضوعاتی همچون تجارت، سرمایه‌گذاری، انرژی، امنیت غذایی، فناوری‌های دیجیتال و همکاری‌های هسته‌ای را در دستور کارش قرار داشت.
برنامه اجلاس شامل حدود 40 نشست تخصصی در چهار محور اصلی بود: حاکمیت و توسعه پایدار، اقتصاد مبتنی بر حاکمیت، همکاری‌های اجتماعی و سرمایه انسانی و فناوری و نوآوری برای ارتقای کیفیت زندگی. وزارت امور خارجه روسیه نیز دو نشست تخصصی با موضوع چشم‌اندازها و چالش‌های عرصه دیجیتال و نقش هوش مصنوعی در توسعه روسیه و آفریقا برگزار می‌کند.
در کنار نشست‌های سیاسی و اقتصادی، نمایشگاه راهکارهای فناورانه روسیه در حوزه‌های کلیدی اقتصادی، برنامه روز جوانان در دانشگاه ام‌جی‌ای‌ام‌او و مجمع رسانه‌ای مشترک نیز برگزار شد.
آفریقا؛ فراتر از یک عرصه دیپلماتیک
افزایش اهمیت آفریقا در معادلات بین‌المللی، رقابت قدرت‌های جهانی برای گسترش نفوذ اقتصادی و سیاسی در این قاره را تشدید کرده است. با این حال، همکاری با کشورهای آفریقایی صرفاً به توافق‌های سیاسی و دیپلماتیک محدود نمی‌شود و توسعه روابط اقتصادی به شناخت دقیق بازارها، ایجاد اعتماد میان فعالان اقتصادی و تعریف پروژه‌های مشترک نیاز دارد.
در این میان، رسانه‌ها نیز می‌توانند نقش مهمی در شکل‌گیری شناخت متقابل و تقویت روابط ایفا کنند. تصویر آفریقا در بخش قابل‌توجهی از رسانه‌های بین‌المللی با موضوعاتی همچون درگیری‌های قومی و مذهبی، بی‌ثباتی سیاسی و اقتصادی و مشکلات اجتماعی همراه است. از سوی دیگر شناخت محدودی از روسیه امروز و سیاست‌های این کشور در مواجهه با چالش‌های جهانی در فضای رسانه‌ای آفریقا وجود دارد.
برگزاری نشست‌های مشترک رسانه‌ای و افزایش تعامل میان رسانه‌های دو طرف می‌تواند به معرفی ظرفیت‌های اقتصادی و اجتماعی، انتقال اطلاعات دقیق‌تر و ایجاد ارتباط میان جوامع کمک کند. از همین رو، حضور رسانه‌ها در سومین نشست روسیه و آفریقا تنها یک برنامه جانبی نبود و توانست بخشی از تلاش‌ها برای گسترش روابط دوجانبه باشد.
سرمایه‌گذاری؛ ظرفیت بزرگ و موانع اقتصادی
یکی از محورهای اصلی همکاری روسیه و آفریقا سرمایه‌گذاری در بازاری است که ظرفیت رشد قابل‌توجهی دارد. بر اساس پیش‌بینی ها مجموع تولید ناخالص داخلی آفریقا در سال 2050 به 29 تریلیون دلار می‌رسد؛ رقمی که از مجموع تولید ناخالص داخلی آمریکا و منطقه یورو در سال 2025 فراتر خواهد رفت.
تحولات جمعیتی، گسترش طبقه متوسط، توسعه آموزش، دسترسی به خدمات مالی، منابع طبیعی و مواد اولیه، صنعتی‌سازی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها از جمله عواملی هستند که می‌توانند رشد اقتصادی این قاره را تقویت کنند. توسعه جاده‌ها، خدمات عمومی و صنایع نیز در کنار افزایش تقاضای داخلی، فرصت‌های تازه‌ای برای سرمایه‌گذاران ایجاد می‌کند.
با وجود این ظرفیت‌ها، ورود سرمایه به کشورهای آفریقایی با چالش‌هایی همراه است. تنوع ساختارهای اقتصادی و تفاوت شرایط سیاسی و تجاری کشورها، ضرورت اتخاذ رویکردی اختصاصی برای هر بازار را افزایش می‌دهد. بنابراین، شرکت‌های روسی برای حضور مؤثر در این قاره به شناخت مقررات، نیازهای محلی و شرکای قابل‌اعتماد نیاز دارند.
تأمین مالی نیز یکی دیگر از موانع مهم توسعه همکاری‌های اقتصادی است. بسیاری از کشورهای آفریقایی برای اجرای برنامه‌های توسعه‌ای به منابع خارجی متکی هستند، اما بخش عمده این منابع از طریق وام‌ها و اعتبارات نهادهای مالی بین‌المللی تأمین می‌شود؛ منابعی که ممکن است با الزامات اقتصادی و سیاسی همراه باشند و دامنه اختیار دولت‌های دریافت‌کننده را محدود کنند.
در متن ارائه‌شده برای اجلاس، ظرفیت استفاده‌نشده آفریقا برای استقراض حدود 100 میلیارد دلار برآورد شده است. همچنین، بیش از 200 میلیارد دلار از بدهی‌های موجود این قاره می‌تواند با شرایط آسان‌تری بازتأمین مالی شود. این ارقام نشان می‌دهد که توسعه ابزارهای مالی و ایجاد کانال‌های جدید تأمین اعتبار می‌تواند در گسترش تجارت و سرمایه‌گذاری میان روسیه و کشورهای آفریقایی نقش مهمی داشته باشد.
انرژی و فناوری هسته‌ای؛ پاسخ به نیازهای توسعه
رشد جمعیت و افزایش تقاضای انرژی از جمله چالش‌های مهم کشورهای آفریقایی است. در کنار این مسئله ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل، محدودیت دسترسی به خدمات بهداشتی، مشکلات آموزشی و ناامنی غذایی نیز روند توسعه اقتصادی و اجتماعی این قاره را با دشواری مواجه کرده است.
در چنین شرایطی، انرژی یکی از پیش‌نیازهای اصلی توسعه صنایع، بهره‌برداری مؤثر از منابع طبیعی و ارتقای کیفیت زندگی به شمار می‌رود. همکاری در زمینه استفاده صلح‌آمیز از فناوری هسته‌ای نیز یکی از محورهای مورد توجه روسیه و آفریقا در این اجلاس بود. این فناوری می‌تواند در کنار سایر منابع انرژی، بخشی از نیازهای بلندمدت کشورهای آفریقایی را تأمین کند و به توسعه ظرفیت‌های صنعتی و اقتصادی آن‌ها کمک کند.
با این حال، بهره‌گیری از ظرفیت‌های انرژی آفریقا به سیاست‌گذاری مناسب، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و ایجاد سازوکارهای تأمین مالی نیاز دارد. از این منظر، همکاری‌های دوجانبه زمانی می‌تواند به نتایج پایدار منجر شود که از سطح توافق‌های کلی فراتر برود و به پروژه‌های مشخص و قابل‌اجرا برسد.
زیرساخت‌های حمل‌ونقل و توسعه صنعتی
حمل‌ونقل از دیگر حوزه‌هایی است که ظرفیت قابل‌توجهی برای همکاری مشترک میان روسیه و کشورهای آفریقایی دارد. توسعه خطوط ریلی، جاده‌ها و شبکه‌های لجستیکی می‌تواند ارتباط میان مراکز تولید و بازارهای مصرف را بهبود دهد و زمینه رشد صنایع مختلف را فراهم کند.
برخی کشورهای آفریقایی توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل را در اولویت برنامه‌های خود قرار داده‌اند؛ زیرا این بخش علاوه بر ایجاد اشتغال، به انتقال دانش فنی و افزایش بهره‌وری اقتصادی کمک می‌کند. روسیه نیز می‌تواند در زمینه ساخت‌وساز، مهندسی، برنامه‌ریزی و تأمین تجهیزات و فناوری‌های موردنیاز مشارکت داشته باشد.
با این حال، کمبود منابع مالی و ریسک‌های مختص هر کشور همچنان از موانع اصلی ورود شرکت‌های خارجی به این بازار محسوب می‌شوند. به همین دلیل، طراحی مدل‌های مشترک تأمین مالی و استفاده از ظرفیت نهادهای توسعه‌ای می‌تواند اجرای پروژه‌های زیربنایی را تسهیل کند.
توسعه صنعتی نیز در همین چارچوب اهمیت دارد. گسترش همکاری شرکت‌های روسی و آفریقایی در صنایع تولیدی و فناوری‌های پیشرفته، می‌تواند به ایجاد زنجیره‌های تولید مشترک و افزایش ارزش افزوده در اقتصاد کشورهای آفریقایی منجر شود. در این زمینه، حمایت مالی نهادهایی مانند بانک صادرات و واردات آفریقا (Afreximbank) نیز می‌تواند در اجرای پروژه‌های بزرگ نقش داشته باشد.
معدن و منابع طبیعی؛ از استخراج تا ارزش افزوده
آفریقا از ذخایر گسترده مواد معدنی برخوردار است و در زمینه منابعی همچون منگنز، کرومیت، بوکسیت، طلا، پلاتین، کبالت، الماس و فسفوریت جایگاه مهمی در جهان دارد. این قاره همچنین دارای ذخایر قابل‌توجه نفت، گاز طبیعی و گرافیت است.
بخش معدن در اقتصاد و صادرات شماری از کشورهای آفریقایی نقش محوری دارد. با این حال، اتکای گسترده به صادرات مواد خام نشان می‌دهد که توسعه این بخش تنها به افزایش استخراج محدود نمی‌شود و ارتقای فناوری، فرآوری مواد معدنی و ایجاد صنایع پایین‌دستی نیز اهمیت دارد.
شرکت‌های روسی با تکیه بر تجربه خود در اکتشافات زمین‌شناسی و فعالیت‌های معدنی، به همکاری در این حوزه علاقه‌مند هستند. سابقه مشارکت متخصصان شوروی و روسیه در مطالعات زمین‌شناسی برخی کشورهای آفریقایی نیز از زمینه‌های پیشین این همکاری به شمار می‌رود.
دیجیتالی‌سازی صنعت معدن، استفاده از ربات‌ها و هوش مصنوعی و به‌کارگیری تجهیزات پیشرفته می‌تواند بهره‌وری این بخش را افزایش دهد. روش‌های سنتی استخراج به دلیل هزینه‌های بالای نگهداری و تعمیرات، خرابی تجهیزات، پایین بودن بهره‌برداری از ظرفیت و مشکلات ایمنی با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند. استفاده از فناوری‌های جدید می‌تواند بخشی از این مشکلات را کاهش دهد.
صنعت الماس نیز از دیگر حوزه‌های قابل‌توجه همکاری است. استخراج الماس سهم مهمی در اقتصاد و درآمد صادراتی برخی کشورهای آفریقایی دارد، اما این صنعت با چالش‌هایی مواجه است که نحوه مدیریت آن‌ها بر آینده این بازار تأثیر می‌گذارد.
همکاری آموزش، سلامت و مسکن
توسعه روابط روسیه و آفریقا تنها به حوزه‌های اقتصادی و صنعتی محدود نیست و همکاری‌های بشردوستانه نیز جایگاه مهمی در دستور کار دو طرف دارد. آموزش، فرهنگ، بهداشت و درمان، برنامه‌های اجتماعی و دسترسی به امکانات ضروری از جمله حوزه‌هایی هستند که می‌توانند به توسعه سرمایه انسانی و بهبود شرایط زندگی در کشورهای آفریقایی کمک کنند.
نظام‌های بهداشتی بسیاری از کشورهای این قاره با مشکلاتی همچون کمبود نیروی متخصص، هزینه بالای دارو و خدمات درمانی و دسترسی محدود به تجهیزات پزشکی مواجه هستند. در کنار بیماری‌های عفونی، بیماری‌های قلبی و عروقی، سرطان و دیابت نیز فشار قابل‌توجهی بر نظام‌های درمانی وارد می‌کنند.
در این شرایط، استفاده از فناوری‌هایی مانند پزشکی از راه دور، تلفن همراه، بلاک‌چین، چاپ سه‌بعدی و پهپادها می‌تواند به کاهش هزینه‌ها و افزایش دسترسی به خدمات درمانی کمک کند. تجربه روسیه در مقابله با تهدیدهای حوزه سلامت و اجرای پروژه‌های بهداشتی در کشورهای مختلف نیز از زمینه‌های بالقوه همکاری در این بخش است.
مسکن نیز یکی از نیازهای اساسی کشورهای آفریقایی محسوب می‌شود. توسعه بازار ساخت‌وساز، برنامه‌ریزی شهری و اجرای پروژه‌های مسکن می‌تواند به بهبود شرایط زندگی و تقویت رشد اقتصادی کمک کند. شناسایی نیازهای هر کشور، حمایت از طرح‌های مشترک و ایجاد سازوکارهای اجرایی از جمله پیش‌نیازهای همکاری مؤثر در این حوزه است.
تحول دیجیتال و امنیت فناوری
گسترش فعالیت‌های اقتصادی در فضای مجازی، فرصت‌های تازه‌ای برای کسب‌وکارهای آفریقایی ایجاد کرده است. بسیاری از شرکت‌ها تلاش می‌کنند با عبور از محدودیت‌های زیرساختی و مالی، فعالیت‌های خود را بر بستر اینترنت و راهکارهای نوین تلفن همراه توسعه دهند.
با این حال، سرعت گسترش فعالیت‌های دیجیتال در بسیاری از موارد با توسعه زیرساخت‌های امنیت سایبری همگام نیست و همین مسئله شرکت‌ها را در معرض تهدیدهای سایبری قرار می‌دهد. در سطح دولتی نیز وابستگی به تعداد محدودی از شرکت‌های بزرگ فناوری اطلاعات می‌تواند نگرانی‌هایی درباره امنیت داده‌ها و حاکمیت دیجیتال ایجاد کند.
روسیه در این زمینه بر ظرفیت شرکت‌های فناوری خود برای ارائه راهکارهای امنیت سایبری و حفاظت از زیرساخت‌های دیجیتال کشورهای آفریقایی تأکید دارد. ایجاد مشارکت میان شرکت‌های دو طرف و آموزش نیروی متخصص در حوزه امنیت فناوری اطلاعات از جمله راهکارهای پیشنهادی برای توسعه این همکاری‌هاست.
تحول دیجیتال همچنین می‌تواند به بهبود خدمات عمومی منجر شود. استقرار دولت الکترونیک، ارتباط میان شهروندان و نهادهای دولتی را تسهیل می‌کند و با کاهش هزینه‌ها و سرعت‌بخشیدن به ارائه خدمات، کارآمدی نظام اداری را افزایش می‌دهد.
مناطق ویژه اقتصادی و گسترش تجارت
ایجاد مناطق ویژه اقتصادی یکی دیگر از مدل‌های پیشنهادی برای توسعه همکاری‌های صنعتی و تجاری میان روسیه و آفریقاست. طرح ایجاد «منطقه صنعتی روسیه» در مصر نمونه‌ای از این رویکرد محسوب می‌شود که با مشارکت دولت‌ها، نهادهای توسعه‌ای و فعالان اقتصادی دنبال شده است.
این مناطق می‌توانند با کاهش هزینه‌های تولید و حمل‌ونقل، نزدیک‌تر کردن مراکز تولید به مصرف‌کنندگان و فراهم کردن شرایط مناسب برای فعالیت شرکت‌ها، دسترسی به بازارهای محلی را تسهیل کنند. همچنین، استقرار واحدهای تولیدی در این مناطق می‌تواند به توسعه اقتصاد محلی و ایجاد فرصت‌های شغلی کمک کند.
در کنار این موضوع، تقویت ارتباط میان انجمن‌های تجاری روسیه و کشورهای آفریقایی برای رفع موانع همکاری ضروری است. نبود شناخت کافی از شرایط بازارها و فرصت‌های سرمایه‌گذاری و همچنین سطح محدود اعتماد میان شرکای احتمالی، از جمله موانع گسترش روابط اقتصادی است. انجمن‌های تجاری می‌توانند با ایجاد شبکه‌های ارتباطی و کمک به شناسایی شرکای معتبر، زمینه شکل‌گیری همکاری‌های بلندمدت را فراهم کنند.
حاکمیت، امنیت و آینده همکاری‌های منطقه‌ای
حاکمیت اقتصادی و سیاسی از دیگر موضوعات محوری در برنامه همکاری روسیه و آفریقاست. چارچوب راهبردی «دستور کار 2063» اتحادیه آفریقا نیز بر حفظ ارزش‌های آفریقایی و تقویت هویت و همگرایی این قاره تأکید دارد. در این چارچوب، همکاری‌های اقتصادی و سیاسی باید با توجه به اولویت‌های ملی و شرایط خاص کشورهای آفریقایی دنبال شود.
امنیت نیز یکی از پیش‌نیازهای توسعه اقتصادی در این قاره است. مهاجرت غیرقانونی، قاچاق کالا، فعالیت‌های مجرمانه و تروریسم از جمله تهدیدهایی هستند که برخی کشورهای آفریقایی با آن‌ها مواجه‌اند. ضعف کنترل مرزها و حفاظت ناکافی از تأسیسات صنعتی نیز از آسیب‌پذیری‌های مطرح در این زمینه به شمار می‌روند. روسیه اعلام کرده است که آمادگی دارد تجربیات خود در زمینه مقابله با تهدیدهای امنیتی و فعالیت‌های غیرقانونی را با شرکای آفریقایی به اشتراک بگذارد.
همگرایی اقتصادی نیز می‌تواند مسیر دیگری برای توسعه روابط باشد. همکاری میان اتحادیه اقتصادی اوراسیا و نهادهای منطقه‌ای آفریقا ظرفیت‌هایی را در حوزه‌های تجارت، انرژی، حمل‌ونقل، کشاورزی، صنعت، لجستیک، اشتغال و فناوری ایجاد می‌کند. تبادل تجربه میان سازمان‌های منطقه‌ای و تدوین رویکردهای مشترک در زمینه‌هایی مانند محیط زیست و انرژی‌های تجدیدپذیر نیز می‌تواند به تقویت این روند کمک کند.
آموزش، پژوهش علمی و نوآوری نیز از پایه‌های توسعه بلندمدت به شمار می‌روند. گسترش همکاری دانشگاهی و حرفه‌ای، انتقال دانش و حمایت از پژوهش‌های کاربردی می‌تواند به تقویت اقتصاد دانش‌بنیان در دو طرف منجر شود. در همین چارچوب، توسعه کارآفرینی و رهبری زنان نیز به‌عنوان یکی از محورهای همکاری مطرح است. مدل «زنان و اقتصاد» که روسیه در سال 2019 به سازمان توسعه صنعتی ملل متحد ارائه کرد، بر استفاده از تجربه‌های موفق برای تقویت مشارکت اقتصادی زنان تأکید دارد.
آزمون تبدیل توافق‌ها به پروژه‌های عملی
سومین نشست روسیه و آفریقا مجموعه گسترده‌ای از موضوعات سیاسی، اقتصادی، صنعتی، فناوری و اجتماعی را در بر می‌گیرد. از انرژی و معدن تا حمل‌ونقل، سلامت، آموزش، امنیت دیجیتال و سرمایه‌گذاری، حوزه‌های متعددی برای توسعه همکاری میان دو طرف مطرح شده است.
با این حال، گستردگی دستور کار به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت این همکاری‌ها نیست. مسئله اصلی آن است که توافق‌های سیاسی و تفاهم‌های اقتصادی تا چه اندازه به پروژه‌های مشخص، تأمین مالی پایدار و مشارکت عملی شرکت‌ها و نهادهای دو طرف منجر می‌شوند.
برای روسیه، گسترش روابط با آفریقا فرصتی برای تنوع‌بخشی به تجارت خارجی و تقویت حضور اقتصادی در بازاری رو به رشد است. در مقابل، کشورهای آفریقایی نیز به سرمایه، فناوری، زیرساخت و ظرفیت‌های صنعتی برای تحقق برنامه‌های توسعه‌ای خود نیاز دارند.