پسروی آب دریای کاسپین در سالهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای زیست محیطی این پهنه آبی تبدیل شده است.
پسروی آب دریای کاسپین در سالهای اخیر به یکی از مهمترین چالشهای زیست محیطی این پهنه آبی تبدیل شده است؛ روندی که با کاهش بیش از دو متری تراز آب طی سه دهه گذشته، در برخی مناطق به عقبنشینی چندکیلومتری خط ساحلی منجر شده و نگرانیهایی درباره خشک شدن بستر دریا و پیامدهای آن ایجاد کرده است. برای بررسی دلایل این پدیده، پیامدهای آن برای سواحل شمالی و راهکارهای مدیریت این وضعیت، با دکتر عبدالعلی موحدینیا، رئیس دانشکده علوم دریایی و محیطی و عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران گفتوگو کردیم.
عقبنشینی ۳ تا ۴ کیلومتری دریای خزر اتفاقی قابل توجه است. آیا این میزان پسروی در سالهای اخیر شتاب گرفته و اگر بله، مهمترین عوامل تشدیدکننده آن چه بودهاند؟
در مباحث دریایی، معمولاً پسروی آب دریا را با کاهش تراز سطح دریا مقایسه میکنیم، نه صرفاً میزان عقبنشینی افقی آب. برای مثال، ممکن است در منطقهای پسروی افقی آب سه تا چهار کیلومتر باشد و در منطقهای دیگر، با وجود کاهش ۵ کیلومتری سطح آب، میزان عقبنشینی افقی به ۱۰۰ متر برسد.
ما معمولاً کاهش ارتفاعی سطح آب را ملاک قرار میدهیم؛ یعنی اینکه سطح دریا نسبت به سطح آبهای آزاد چقدر پایینتر رفته است. طی حدود سه دهه گذشته، سطح دریا بیش از دو متر کاهش یافته است یعنی هر جایی که شیبش کمتر بوده پسروی از نظر عرضی یعنی افقی هم بیشتر بوده است. بهطوری که در مناطقی مانند استان گلستان، به دلیل شیب کمتر بستر دریا، همین دو متر کاهش سطح آب میتواند به چند کیلومتر عقبنشینی منجر شود.
دریای کاسپین در حال حاضر یک دریاچه محسوب میشود. اگرچه ممکن است از طریق رودخانههایی مانند ولگا و دن به دریاهای آزاد راه داشته باشد، اما از نظر بدنه آبی، مستقل از سایر دریاهاست. بنابراین، تراز سطح آب آن به عواملی بستگی دارد که بر میزان ورود و خروج آب تأثیر میگذارند؛ از یک سو، میزان تبخیر آب از سطح دریا و از سوی دیگر، میزان آبی که از طریق بارندگی، رودخانهها و جریانهای سطحی وارد آن میشود. در واقع، تراز آب دریای کاسپین تابع بیلان این دو عامل است که تعیین میکند حجم آب آن بیشتر باشد و سطح بالاتر بیاید یا کمتر شود و پایینتر برود.
قاعدتاً یکی از نخستین عواملی که در بررسی این موضوع به ذهن میرسد، تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین است؛ عواملی که موجب کاهش میزان بارندگی در حوضه آبریز دریای کاسپین شدهاند. البته در بررسی این موضوع نباید صرفاً ایران را در نظر گرفت؛ چراکه حوضه آبریز دریای کاسپین محدوده جغرافیایی بسیار گستردهای دارد و مساحت آن حتی از ایران نیز بیشتر است. رودخانههایی مانند ولگا و سایر رودهایی که از شمال، غرب و سواحل جنوبی به دریای کاسپین میریزند، به همراه نهرها و آبراهههایی که این رودخانهها را تغذیه میکنند، مجموعاً حوضه آبریز این دریا را تشکیل میدهند.
تغییرات اقلیمی بر میزان جریان آب این رودخانهها تأثیر گذاشته و موجب کاهش نسبی آن شده است؛ بهویژه در رودخانه ولگا که نقش بسیار مهمی در تأمین آب دریای کاسپین دارد.
رود ولگا در روسیه جریان دارد و حوضه آبریز گستردهای را در بر میگیرد که رودها و نهرهای متعددی از مناطق شمالی و بخشهای مختلف این کشور به آن میپیوندند و در نهایت این رود بزرگ را تشکیل میدهند. بیش از ۸۰ درصد آب ورودی به دریای کاسپین از طریق رود ولگا تأمین میشود. در مقابل، مجموع آب ورودی از رودخانههایی مانند اترک، ارس، هراز، بابالرود، تجن و سایر رودخانههای حوضه جنوبی و غربی دریای کاسپین، کمتر از ۲۰درصد یعنی کمتر از یک چهارم رود ولگاست، بنابراین، رود ولگا نیز بهطور طبیعی از تغییرات اقلیمی در حوضه آبریز خود تأثیر میپذیرد؛ بهویژه اینکه کاهش بارندگی و بارش برف در این حوضه، میزان جریان آب ورودی به این رودخانه را کاهش داده است.
میزان ورود آب از رودخانهها به دریای کاسپین، علاوه بر تغییرات اقلیمی، به نحوه بهرهبرداری از منابع آب در خشکی نیز بستگی دارد. به این معنا که اگر آب رودخانهها و جریانهای سطحی به سمت مناطق دیگر منحرف شود، سهم آبی که در نهایت به دریا میرسد کاهش پیدا میکند.
برای مثال، ساخت سد روی رودخانههایی مانند ولگا و سایر رودخانههای حوضه آبریز دریای کاسپین، امکان ذخیرهسازی و انتقال آب به دشتها و مناطق دیگر را فراهم میکند. در نتیجه، بخشی از آبی که در شرایط طبیعی باید به دریای کاسپین وارد شود، در مسیرهای دیگر مورد استفاده قرار میگیرد و حجم کمتری از آن به دریا میرسد. این مسئله میتواند بیلان آبی دریای کاسپین را برهم بزند؛ چراکه همان طور که اشاره شد، میزان ورود آب دریا و میزان از دست دادن آب دریا به هم خورده و سطح آب پایین میرود.
با عقبنشینی آب و نمایان شدن بسترهای سابق دریا، احتمال شکلگیری کانونهای جدید گردوغبار چقدر جدی است؟
دریای کاسپین در کنار مسئله پسروی آب، همواره با مشکلات و چالشهای متعددی مواجه بوده است؛ از جمله آلودگیهای شیمیایی و زیستی و میکروبی، فعالیتهای مرتبط با استخراج نفت و گاز و همچنین توسعه صنایع و افزایش جمعیت در مناطق ساحلی. بخش قابل توجهی از دغدغههای کارشناسان در حوزه محیط زیست دریایی و ساحلی دریای کاسپین، همواره به مسئله آلودگی و پیامدهای آن اختصاص داشته است. در کنار این موضوع، حفاظت از ذخایر زیستی و تنوع گونههای جانوری وابسته به این پهنه آبی نیز اهمیت زیادی دارد؛ از ذخایر آبزیان و گونههای مختلف ماهیان گرفته تا پرندگانی که زیستگاه یا بخشی از چرخه زندگی آنها به این دریا وابسته است.
همچنین دریای کاسپین زیستگاه تنها پستاندار دریایی آن، یعنی فوک خزری است. حفاظت از این تنوع زیستی و گونههای وابسته به دریا، یکی از مهمترین دغدغههای زیست محیطی در منطقه بوده و همچنان از جمله چالشهایی بوده که دریای کاسپین با آن روبهرو است. تمام این مشکلات یک سو، اما پسروی آب دریای کاسپین بهتنهایی یک معضل جدی برای این پهنه آبی محسوب میشود؛ معضلی که از یک سو به دلیل شدت تأثیراتش بر خود دریا و مناطق ساحلی اهمیت دارد و از سوی دیگر، میتواند سایر مشکلات موجود را نیز تشدید کند.
به عبارت دیگر، بسیاری از چالشهایی که دریای کاسپین پیش از این با آنها مواجه بوده، تحت تأثیر پسروی آب میتوانند ابعاد گستردهتری پیدا کنند. برای مثال، اگر پیش از این آلودگی یکی از مشکلات خلیج گرگان بوده است، کاهش حجم آب و پسروی آن میتواند این مشکل را تشدید کند و آثار نامطلوب آلودگی را افزایش دهد.
یکی از پیامدهای پسروی آب دریا، خشک شدن بخشهایی از بستر آن است. در واقع، با عقبنشینی خط ساحلی، مناطقی که پیشتر زیر آب قرار داشتند، به خشکی تبدیل میشوند و بسته به ویژگیهای زمینشناسی و شیب بستر، میتوانند مشکلات زیست محیطی جدیدی ایجاد کنند.
این مسئله بهویژه در سواحل شمالی دریای کاسپین اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا شیب بستر دریا در این مناطق بسیار کم و میانگین عمق آب نیز پایین است. بنابراین، با کاهش دو تا سه متری سطح آب، ممکن است خط ساحلی از نظر افقی دهها کیلومتر عقبنشینی کند. در چنین شرایطی، زمینهای خارج شده از آب ممکن است دارای خاک یا رسوبات نسبتاً شور باشند که در صورت وزش باد، میتوانند به کانونهای مستعد انتشار گردوغبار تبدیل شوند. این پدیده نیز به نوبه خود میتواند روی زمینهای کشاورزی مجاور تأثیرگذار باشد و آنها را در معرض ریزگردهای ناشی از بستر خشکشده دریا قرار دهد.
از این منظر، پیامدهای پسروی آب در بخشهای شمالی دریای کاسپین میتواند بسیار جدی و گسترده باشد. در مقابل، در سواحل جنوبی که ایران در آن قرار دارد، این مشکل تاکنون به آن شدت بروز نکرده است. البته در برخی مناطق از جمله استان گلستان، میزان پسروی قابل توجه بوده و میتواند آثار زیست محیطی به همراه داشته باشد، اما هنوز گستردگی آن به اندازهای نبوده که بتوان از شکلگیری کانونهای محسوس گردوغبار در این مناطق سخن گفت.
با این حال، اگر روند پسروی ادامه پیدا کند، با توجه به پیشبینیهای موجود، احتمال گسترش این پیامدها نیز وجود دارد. در حال حاضر، میزان پسروی افقی در سواحل جنوبی دریای کاسپین کمتر بوده است؛ هرچند در برخی نقاط، این عقبنشینی به دو تا سه و حتی چهار کیلومتر نیز رسیده است.
متأسفانه پیشبینیهایی که برای پایان قرن مطرح شده، از احتمال کاهش قابل توجه تراز آب دریای کاسپین حکایت دارد؛ بهطوری که در برخی سناریوها، حتی کاهش ۱۸ متری سطح آب نیز پیشبینی شده است. تحقق چنین سناریویی میتواند محدودههای بسیار گستردهتری از بستر دریا را به خشکی تبدیل کرده و ابعاد جغرافیایی و زیست محیطی پسروی را بهمراتب گستردهتر کند.
با توجه به اینکه کاهش تراز آب خزر پدیدهای فرامرزی است، آیا تاکنون کشورهای ساحلی به توافق مشخصی برای مدیریت این بحران رسیدهاند یا مذاکرات همچنان در سطح تبادل نظر باقی مانده است؟
حفاظت از ذخایر زیستی دریای کاسپین، موضوعی است که سالهاست مورد توجه قرار دارد و پیش از مطرح شدن مسئله پسروی آب نیز از دغدغههای مهم این دریا بوده است. در این میان، حفاظت از ذخایر آبزیان بهویژه ماهیان خاویاری، اهمیت ویژهای دارد. دریای کاسپین از این نظر ویژگی منحصر بهفردی دارد که بسیاری از گونههای جانوری و آبزی آن بومی همین دریا هستند؛ یعنی در همین پهنه آبی شکل گرفته و مسیر تکاملی خود را طی کردهاند.
گونههایی مانند ماهیان خاویاری، فوک خزری و بسیاری از ماهیان دیگر، از جمله ماهی سفید، گونههای بومی دریای کاسپین به شمار میروند. این ویژگی، هم مایه افتخار و هم عاملی برای اهمیت بیشتر حفاظت از تنوع زیستی این دریاست.
نکته مهم این است که آسیب دیدن هر یک از این گونهها در دریای کاسپین، میتواند به معنای از دست رفتن آن گونه در سطح جهان باشد؛ چراکه این گونهها زیستگاه طبیعی دیگری ندارند و در صورت وجود در مناطق دیگر، ممکن است بهصورت مصنوعی به آن مناطق منتقل شده باشند. بنابراین، اگر برای مثال فوک خزری را در دریای کاسپین از دست بدهیم، در واقع این گونه را در سطح جهان از دست دادهایم و نمیتوان با تکیه بر وجود آن در زیستگاهی دیگر، این فقدان را جبران کرد.
بر همین اساس، کشورهای حاشیه دریای کاسپین درباره حفاظت از گونههایی مانند ماهیان خاویاری و فوک خزری توافقهایی دارند. در زمینه ماهیان خاویاری، این توافقها موضوعاتی مانند میزان مجاز صید، دورههای ممنوعیت صید و نحوه بهرهبرداری از ذخایر را در بر میگیرد. با این حال، میزان پایبندی کشورها به این توافقها یکسان نیست و برخی آنها را رعایت میکنند، در حالی که برخی دیگر به این تعهدات پایبندی کامل ندارند.
رژیم حقوقی دریای کاسپین چه تأثیری بر منافع استانهای ساحلی شمال کشور داشته است؟
موضوع دیگری که در سالهای اخیر بهویژه در روزهای گذشته، درباره دریای کاسپین خبرساز شده و موافقان و مخالفان زیادی دارد، مسئله رژیم حقوقی این دریاست. نظام حقوقی دریای کاسپین یکی از موضوعات مورد اختلاف میان کشورهای حاشیه آن به شمار میرود؛ چراکه هر یک از این کشورها تلاش میکنند از این پهنه آبی گسترده، متناسب با منافع ملی خود بهرهبرداری کنند.
برای مثال، کشورهایی مانند آذربایجان و قزاقستان که تا حدود ۲۰ سال پیش واردکننده نفت و گاز بودند، با اتکا به منابع عظیم نفت و گاز دریای کاسپین و بهرهبرداری از آنها، به صادرکننده این محصولات تبدیل شدند و از این طریق، رشد اقتصادی قابل توجهی را تجربه کردند. بنابراین، منابع نفت و گاز یکی از مهمترین ظرفیتهای اقتصادی این دریاست. در کنار آن، موضوع دریانوردی، حملونقل دریایی و کریدورهای ارتباطی نیز بر اهمیت راهبردی دریای کاسپین افزوده است.
مجموع این ظرفیتها موجب شده کشورهای ساحلی برای تعیین نحوه تقسیمبندی و بهرهبرداری از این دریا تلاش و منافع ملی خود را در چارچوب رژیم حقوقی آن تأمین کنند. پیش از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ایران و شوروی دو کشور ساحلی دریای کاسپین بودند و بر اساس معاهدات موجود، بهرهبرداری از این پهنه آبی تا حد زیادی بهصورت مشترک و با ترتیباتی خاص انجام میشد.
اما با فروپاشی شوروی، تعداد کشورهای ساحلی از دو کشور به پنج کشور افزایش یافت؛ به این ترتیب که چهار کشور از جمهوریهای سابق شوروی، در کنار ایران، در حاشیه دریای کاسپین قرار گرفتند. از آن زمان، مسئله چگونگی بهرهبرداری از منابع دریا، تقسیمبندی محدودهها و تعیین خطوط مرزی و سهم هر کشور از پهنه آبی، به یکی از موضوعات مهم و مورد اختلاف میان کشورهای ساحلی تبدیل شده است.
تفاوت قوانین تقسیمبندی آبهای سرزمینی در دریای کاسپین با سایر دریاها چیست؟
در دریاهای آزاد، قوانین بینالمللی مشخصی وجود دارد. برای مثال، در خلیج فارس، دریای عمان و سایر دریاها و اقیانوسها، محدوده آبهای سرزمینی کشورها طبق قوانین بینالمللی تعیین شده است. بر این اساس، تا فاصله ۱۲مایل دریایی از خط ساحلی هر کشور، آبهای سرزمینی آن کشور محسوب میشود. بهعنوان مثال، در چابهار اگر از خط ساحلی به سمت دریا تا فاصله ۱۲ مایل دریایی پیش برویم، این محدوده جزو آبهای سرزمینی ایران به شمار میرود یعنی همانند خاک کشور، تحت حاکمیت ایران است. بنابراین، اگر یک کشتی بخواهد در این محدوده فعالیتی انجام دهد، باید تابع قوانین کشور باشد و فعالیتهایی مانند ماهیگیری در این محدوده در اختیار کشور ساحلی است و فعالیت دیگران نیز تابع ضوابط و موافقتهای مربوط خواهد بود. در واقع، این محدوده از نظر حاکمیت، مانند بخشی از کشور محسوب میشود.
اما در دریای کاسپین، به دلیل اینکه با یک دریاچه مواجه هستیم، قوانین بینالمللی مربوط به دریاها به همان شکل اعمال نمیشود. برای مثال، وقتی از محدوده ۱۲ مایل دریایی و حاکمیت کشورها بر آبهای سرزمینی صحبت میکنیم، این موضوع در دریای کاسپین تابع توافق میان کشورهای ساحلی است. مدیریت دریاچهها و پهنههای آبی داخلی نیز به تفاهم و توافق میان کشورهای حاشیه آنها بستگی دارد. در دریای کاسپین، کشورهای ساحلی، محدوده آبهای سرزمینی خود را بهجای ۱۲ مایل، ۱۵ مایل دریایی تعریف کردهاند. بنابراین، از نظر تقسیم سطح آب توافق شده است که محدوده ۱۵ مایل دریایی در اختیار هر یک از کشورهای ساحلی باشد.
مهمترین چالشهای دریای کاسپین در زمینه تقسیم بستر دریا و پسروی آب چیست و این مسائل چه تأثیری بر آینده سواحل و بنادر استانهای شمالی دارد؟
یکی از موضوعات چالشبرانگیز در تقسیمبندی دریای کاسپین، تعیین تکلیف بستر دریاست. در این زمینه باید میان سطح دریا و بستر آن تفاوت قائل شد. سطح دریا بیشتر به موضوعاتی مانند دریانوردی و تردد کشتیها مربوط میشود، اما در بستر دریا بحث بهرهبرداری از منابع و ایجاد زیرساختهایی مانند خطوط لوله انتقال و کابلهای اینترنتی مطرح است. مهمتر از همه، منابع نفت و گاز موجود در بستر دریاست که نحوه بهرهبرداری از آنها اهمیت زیادی دارد.
در این زمینه، یکی از مباحث اصلی این است که آیا هم سطح دریا و هم بستر آن باید تقسیمبندی شود یا اینکه فقط سطح دریا تقسیم شود و بستر باقی بماند. هر یک از این دو رویکرد مزایا و معایب خاص خود را دارد.
اما از دیدگاه بنده، بزرگترین معضل دریای کاسپین، پسروی آب دریاست که باید برای مدیریت آن برنامهریزی کرد. منظور از مدیریت این نیست که لزوماً بتوانیم بهطور کامل از پسروی آب جلوگیری کنیم، بلکه باید بررسی کنیم تا چه اندازه میتوانیم آمادگی لازم را برای مواجهه با پیامدهای آن ایجاد کنیم. اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، باید از هماکنون برای شرایط آینده آماده باشیم.
واقعیت این است که دریای کاسپین در دورههای مختلف تاریخی، چه از نظر زمینشناسی و چه در چند قرن و چند هزار سال گذشته، همواره نوسان هایی داشته و دورههای پیشروی و پسروی آب را تجربه کرده است. این دریا در مقاطعی حتی به کمتر از یکسوم مساحت کنونی خود رسیده و در دورههایی نیز وسعت بسیار بیشتری داشته است. همچنین در برخی دورههای زمینشناسی، به دریاهای آزاد از جمله دریای آزوف و دریای سیاه متصل بوده و از این مسیر ارتباطی با دریای مدیترانه داشته و حتی زمانی دریا بوده است.
در چند دهه اخیر نیز دریای کاسپین نوسانهای قابل توجهی داشته است. برای مثال، تا حدود سال ۱۳۷۵ روند افزایش تراز آب دریا را شاهد بودیم؛ بهطوری که بالا آمدن آب به یک معضل تبدیل شده بود. برای نمونه، در مناطقی مانند جزیره آشوراده، افزایش سطح آب موجب شد بخشهای بزرگی از جزیره به زیر آب برود و در نهایت ساکنان آن منطقه را تخلیه کنند.
اما از اواسط دهه ۷۰ به بعد، شرایط تغییر کرد و روند پسروی آب دریا آغاز شد. این پسروی با شدت و ضعفهایی تا امروز ادامه داشته و پیشبینیها و مدلهای موجود نیز نشان میدهند با ادامه شرایط فعلی، احتمال تداوم و حتی تشدید این روند وجود دارد. به اعتقاد بنده، این موضوع بزرگترین معضل پسروی دریای کاسپین است.
بنابراین، اگر قرار است برای توسعه سواحل برنامهریزی کنیم، بنادر موجود را توسعه دهیم یا بندر جدیدی ایجاد کنیم، باید موضوع پسروی آب دریا را حتماً در نظر بگیریم. نمیتوان بدون توجه به این روند، برای ایجاد زیرساختهای ساحلی برنامهریزی کرد؛ چراکه در صورت عقبنشینی آب، بسیاری از سازهها و تأسیساتی که ایجاد شدهاند، ممکن است کارایی خود را از دست بدهند. در واقع، چنین رویکردی میتواند به توسعهای ناپایدار منجر شود.
حتی اگر بخواهیم درباره مدیریت سواحل، آلودگی دریای کاسپین یا حفاظت از تنوع زیستی آن صحبت کنیم، باید پسروی آب را بهعنوان یکی از عوامل اصلی و تأثیرگذار در نظر بگیریم و برنامهها را بر اساس این احتمال تنظیم کنیم که در صورت ادامه روند فعلی، چه شرایطی در انتظار سواحل و زیرساختهای دریایی خواهد بود.
