در نقد «آن یکی مامان» به فیلمنامهی اقتباسی ناامیدکنندهی آن و به حاشیه رفتن عناصر انسانی داستان در سایهی جلوههای ویژه میپردازم.
«آن یکی مامان» (Other Mommy) به جمع فیلمهایی میپیوندد که یک بازیگر زن نامدار میانسال را، که دیگر از دوران کمدی-رمانتیکهایش گذشته، در نقش اصلی میگذارند و تمام امید و آرزوهایشان را روی آن قمار میکنند تا مخاطب بهخاطر همین یک چهره هم که شده پای فیلم بنشیند. متأسفانه، این حقه اغلب اوقات جواب میدهد. اما اسپویلر نخواهد بود اگر به شما بگویم «آن یکی مامان»، فیلمی که کلاً بر این ایده بنا شده که جسیکا چستین در آن همزمان نقش یک مادر مهربان و نسخهی شیطانی او را بازی کند، فیلم خوبی نیست. چسیکا چستین اجرایی غیرمنتظره در آن ارائه میدهد که تاکنون از او ندیده بودیم؛ اجرایی که گاه از فرط اغراق، مضحک میشود. اما اگر فیلمی باشد که مضحکترین اجرای جسیکا چستین را بطلبد، آن همین فیلم است. در نقد «آن یکی مامان» به فیلمنامهی اقتباسی ناامیدکنندهی آن و از دست رفتن عناصر انسانی داستان میپردازم که به نفع جلوههای ویژهی بیدروپیکر و جامپاسکرهای نهچندان ترسناک کنار گذاشته شدهاند.
هشدار! در نقد فیلم «آن یکی مامان» خطر لو رفتن داستان وجود دارد
نقد فیلم «آن یکی مامان»؛ مادری از جهنم
فیلم ایدهی جالبی دارد: دخترکی هیولایی را میبیند که درست شبیه مادرش است. براساس این ایده، که از رمانی (Incidents Around the House) نوشتهی جاش مالرمن الهام میگیرد، کارگردان فیلم راب سوج (کارگردان فیلمهای بهشدت کلیشهای «میزبان» و «بوگیمن»)، داستان را بر محور دختربچهی هفتسالهی داستان، یعنی بلا (آرابلا اولیویا کلارک) روایت میکند. در مقدمهای کوتاه – که نهتنها تدوین تریلری دارد که عملاً به عنوان تریلر مدتها پیش منتشر شده بود – درمییابیم که وقتی مادر واقعی او (جسیکا چستین) سر کار یا خواب است، دخترک با این موجود ماورایی وقت میگذراند که برای جلب اعتماد بلا، خودش را شبیه مادرش کرده است.
با اینکه بلا و والدینش، اورسولا و راس (جی دوپلاس) در نگاه اول یک خانوادهی بینقص به نظر میرسند، اما اگر کمی دقیق شوید (کاری که خود فیلم انجام نمیدهد)، میبینید که اوضاع چندان هم روبهراه نیست. اورسولا و راس آشکارا دوران دشواری را سپری میکنند؛ اما نمیخواهند مشکلاتشان بر دختربچه تأثیر بگذارد و جلوی روی او چهرهی دیگری از خود نشان میدهند. با این حال، بلا متوجه شده است؛ اما او تنها کسی نیست که به این موضوع پی برده. هیولای زیر تخت او میخواهد از این فرصت سوءاستفاده کند.
اولین باری که سروکلهی هیولا – که آن یکی مامان نام میگیرد – در فیلم پیدا میشود، به بلا میگوید که او را بیش از خود زندگی دوست دارد. این حرفی است که بلا دوست دارد از زبان مادر واقعیاش بشنود، اما از آنجا که مادر شاغل است (!) و اغلب اوقات را بیرون از خانه میگذراند، باید نتیجه بگیریم دخترک از کمبود مهر مادری رنج میبرد. آن یکی مامان از بلا میخواهد که او را به قلبش راه دهد؛ اما به نظر میرسد نیت واقعی هیولا هیچ شباهتی به مهر مادری ندارد. بلا به مرور نسبت به این موجود بدبین و محتاط میشود؛ اما وقتی والدینش هیولا را به چشم خود میبینند، بلا همانقدر که از مامانِ دیگر میترسد، از والدینش نیز هراسان میشود و رابطهی متزلزل خانواده، بیش از پیش تحت فشار قرار میگیرد. از اینجا به بعد «آن یکی مامان» به کورسی از ایدههای پراکنده و ناپیوسته برای صحنههای ترسناک بدل میشود که تمام عناصر انسانی داستان را در سایهی خود فرومیبرد.
فیلمنامهی اقتباسی نیتن الستون با ظرافتهای گهگاهی آغاز میشود. تلاش میکند رابطهی اورسولا و راس و رابطهی دخترک با والدینش را نشانمان دهد و اینکه بلا چیزهایی را درک میکند که بزرگترها سعی در مخفی کردنش دارند. بعد از آنکه مخفیکاریهای والدین، دخترک را از آنها میراند، بلا میفهمد چیزی در این رابطه میلنگد و ازاینرو جذب وعدههای آن یکی مامان میشود. برای همین، ده دقیقهای در ابتدای فیلم با دخترکی غمگین سروکار داریم که احساس تنهایی میکند و نمیتواند این افکار و احساسات را با والدینش به اشتراک بگذارد. پس به این موجود ماورایی رو میآورد که پیداست که میخواهد از اعتماد دخترک سوءاستفاده کند.
تا اینجا فیلم بد پیش نمیرود. خلاف معمول فیلمهای ترسناک، به جای آنکه والدین حرفهای دختربچه را نپذیرند و آن را خواب و خیال و دوستهای تخیلی فرض کنند، فیلم بهسرعت هیولای اصلی را نشان ما و والدین دخترک میدهد. اما دقیقاً از همان لحظهای که هیولا آشکار میشود، فیلم سقوط میکند. شخصیتها در موقعیتهای بسیار حاد و بحرانی قرار میگیرند، کسانی میمیرند و تکهپاره میشوند، اما انگار نه انگار و تجربیات کاراکترها هرگز وزن دراماتیک تأثیرگذاری بر آنها یا روند داستان نمیگذارد. در واقع، فیلم ترجیح میدهد بهجای پرداختن به شخصیتپردازی، صرفاً به نمایش جلوههای ویژهی نهچندان خیرهکنندهاش بپردازد.
آنچه در ادامه میآید، مجموعهای ناپیوسته از انواع کلیشههای سینمای وحشت و ایدههای دلهرهآوری است که در اجراء نهتنها ترسناک نیستند، که مضحک از آب درآمدهاند؛ انگار که زمان نوشتن فیلمنامه هیچ ایدهای رد نشده است. از اتاقها و راهروهایی که به سبک «اتاقهای پشتی» (Backrooms) مدام عوض میشوند، تا صحنهی احضار روح که بهشدت یادآور فرنچایز «توطئهآمیز» (Insidious) است. هیولای اصلی داستان نیز از تمام موجودات شیطانی تاریخ سینما الهام میگیرد. هیولا اول در قالب مادر ظاهر میشود. اما وقتی خانواده را تعقیب میکند، به هیولایی شناور با چشمهای قرمز و دستوپاهای دراز تغییر شکل میدهد و گاهی سر افراد را منفجر میکند. در ابتدا به نظر میرسد فیلمنامه منطقی برای این هیولا تعیین کرده؛ مثل اینکه هروقت کسی چراغها را روشن میکند، هیولا ناپدید میشود. اما خیلی زود، این موجود دست به هر کاری که دلش میخواهد میزند و اتفاقی هم برایش نمیافتد.
این جلوههای بصری پرزرق و برق، انگار ساخته شدهاند تا به صحنههای خستهکنندهی فیلم هیجان بیشتری بدهند. خلاف دقایق اولیه، که فیلم میکوشد شخصیتها، اهداف و انگیزههای آنها و قدرت هیولا را برایمان تثبیت کند، به مرور این قوانین کنار گذاشته میشوند تا مسیر برای جامپاسکرها و غافلگیریهای پرسروصدا هموار شود. حداقل کاش راب سوج جرئت و جسارت آن را داشت که با جلوههای ویژه و جو سورئالیست فیلم بازی کند و شبیه «مومیایی لی کرونین» (Lee Cronin’s The Mummy)، آن را به مرز آزاردهندگی برساند. وگرنه وقتی هیولا میتواند هر کاری که به ذهن نویسنده میرسد انجام دهد، هیچ تعلیق و ترس واقعی شکل نمیگیرد و این صحنههای پرزرق و برق به تلاشی برای لاپوشانی فیلمنامهای بیروح بدل میشود.
مشکل بزرگ دیگر، گسست لحنی فیلم است. همانطور که گفتم، از جایی به بعد هیولا هیچ منطق و قانونی را بنده نیست و هر کاری میخواهد میکند. ازاینرو، گاه فیلم خشونت بصری بالایی دارد. اما از آنجا که داستان از زاویهی دید دختربچه روایت میشود، سوج نتوانسته یا نخواسته تمام و کمال به این جو سنگینتر تن دهد. همهچیز در داستان و دیالوگها و جریان فیلم، با ذهنیت مخاطبی جوان طراحی شده. اما وقتی زمان به سکانسهای اکشن و ترسناک میرسد، فیلم چرخشی ۱۸۰ درجهای کرده و خشن و خونین میشود.
این تضاد لحن، در تم اصلی فیلم هم دیده میشود که میخواهد موضوع خود را جدی بگیرد. اما در کنار صحنههای ترسناکِ تماماً کامپیوتری و شوخیهای بیمقدمه، انتخابی کاملاً اشتباه بوده است. فیلم برای موفقیت نیازی نداشت که کاملاً به ژانر کمدی-ترسناک گرایش پیدا کند، اما حالا یکجایی بین فیلمترسناکی خشن، فیلمی کودکانه و نقد اجتماعی دربارهی تربیت فرزندان گیر کرده است.
فیلم اشاراتی دارد مبنی بر اینکه این موجود ماورایی نمادی از شکافهای عاطفی در زندگی زناشویی و ترس کودک از طرد شدن است؛ اما نسخهای بهتر از این مضامین روانشناختی را پیشتر در «بابادوک» (The Babadook) دیده بودیم. از طرفی، تعدد صحنههای ترسناک و جامپاسکر موجب شده اختلافات زناشویی راس و اورسولا، که عامل اصلی دلبستگی بلا به آن یکی مامان است، در بیشتر زمان فیلم به حاشیه رانده شود تا وقتی زمان به مونولوگ دراماتیک جسیکا چستین در برابر دختربچه میرسد، که حجم سنگینی از اطلاعات و پسزمینه را در بازهای کوتاه فشرده میکند. اما اگر جدی گرفتن جنبههای ترسناک «آن یکی مامان» دشوار است، پذیرش جنبههای انسانی داستان که مدتها آنها را به حاشیه رانده از آن هم دشوارتر است.
- اجرای قوی جسیکا چستین و تمایز دقیق بین کاراکترهای اورسولا و آن یکی مامان
- ناهماهنگی لحن فیلم با روایت کودکانه و صحنههای بهشدت خشن
- استفاده از انواع کلیشههای ژانر وحشت در فضاسازی و سکانسهای ترسناک
- به حاشیه رفتن عناصر انسانی، شخصیتپردازی و ایدههای مبتنی بر روانشناسی کودک
- تعدد سکانسهای ترسناک بیربط و جامپاسکرها که بهسرعت کارایی خود را از دست میدهند
«آن یکی مامان» در هیچکدام از اهدافش به خال نمیزند؛ نه میتواند ترسناک باشد، نه از نظر احساسی عمیق. هرکاری هم که میخواهد بکند بارها در فیلمهای دیگر نسخههای بهتری از آن را دیدهایم. تنها نقطهی قوت آن اجرای جسیکا چستین است که با دقت و توانمندیهای آکادمیک خود، سراغ نقشهای دوگانهاش در «آن یکی مامان» آمده است. او با لبخند دلهرهآور و نگاه توخالیاش، تمایزی عالی بین مامان واقعی و هیولایی برقرار میکند. در اکثر صحنهها اجرای چستین با آن لبخند شیطانیاش، بدون اتکا به هرگونه جلوههای ویژه یا گریم، کار را به نحو احسن از آب درآورده و نسخهای مامانی از یک شخصیت شرورِ نمادین مثل مادر «کورالاین» (Coraline) یا نیکیِ فیلم «وسواس» (Obsession) ساخته است.
با این حال، تنها چستین و اجرای او برای آنکه از دل «آن یکی مامان» یک فیلم دیدنی بیرون بیاید کافی نیست. جای تأسف دارد که داستانی با چنین پتانسیلی برای بررسی روانشناسی کودکان و رابطهی عمیق آنها با مادرشان، در نهایت بهخاطر فیلمنامهای ضعیف و تمرکز بیش از حد بر جلوههای کامپیوتری به یک فیلم کلیشهای و فراموششدنی تقلیل یافته است. اما تا زمانی که چنین فیلمترسناکهایی در گیشه موفقاند، نباید انتظار تغییری اساسی در چشمانداز سینمای وحشت و فیلمنامههایی که هالیوود به آنها چراغ سبز نشان میدهد داشته باشیم.
شناسنامه فیلم «آن یکی مامان» (Other Mommy)
کارگردان: راب سوج
نویسنده: نیتن الستون براساس رمان «ماجراهای دور و بر خانه» (Incidents Around the House) نوشتهی جاش مالرمان
بازیگران: جسیکا چستین، آرابلا اولیویا کلارک، جی دوپلاس، شان کافمن، دیچن لاچمن
محصول: ۲۰۲۶، ایالات متحده
امتیاز سایت IMDb به فیلم: ۵.۳ از ۱۰
امتیاز فیلم در سایت راتن تومیتوز: ۱۹٪
خلاصه داستان: بلا دختربچهی هفتسالهای است که با مادر شاغل و پدر خانهدارش زندگی میکند. اما وقتهایی که مادرش سر کار است یا وقت ندارد به بلا توجه نشان دهد، دخترک به موجودی ماورایی روی میآورد که دقیقاً ظاهر مادرش را دارد. این موجود، که آن یکی مامان صدایش میکنند، از عشق خود به بلا میگوید و اینکه میخواهد وارد قلب بلا شود. اما با برملا شدن راز بلا، نیت واقعی این هیولا آشکار میشود…
منبع: دیجیکالا مگ
