باید میان استفاده از ابزار‌های جدید و نوع مطالعه‌ای که از طریق آنها انجام می‌شود، تفاوت قائل شویم. مطالعه کتاب‌های الکترونیکی و فایل‌های پی‌دی‌اف، در صورتی که با عمق و دقت همراه باشد مطالعه محسوب می‌شود. بنابراین، نباید هر نوع مطالعه در فضای مجازی را از دایره کتابخوانی خارج کنیم
جوان آنلاین: غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی، در گفت‌و‌گو با «جوان» ضمن بررسی وضعیت فرهنگ مطالعه در کشور، بر ضرورت نهادینه‌سازی کتابخوانی از دوران کودکی، تقویت کتابخانه‌های مدارس و استفاده از ظرفیت کتابخانه‌های عمومی تأکید می‌کند.
وی درباره وضعیت کتابخوانی در کشور می‌گوید: اینکه وضعیت کتابخوانی در کشور ما در شرایط مطلوبی قرار ندارد، به معنای وجود یک سابقه تاریخی منفی یا مسئله‌ای ژنتیکی نیست. اتفاقاً ایرانیان در حوزه کتاب و کتابخوانی سابقه‌ای درخشان دارند. وجود کتابخانه‌های غنی در صد‌ها و حتی هزار سال پیش، در تمدن اسلامی و نقاط مختلف ایران، خود گواه روشنی بر این موضوع است.
امیرخانی ادامه می‌دهد: برای بررسی دلایل وضعیت امروز باید چند نکته را در نظر گرفت. نخست اینکه بخشی از مطالعه در شرایط کنونی در فضای مجازی انجام می‌شود. اگر فردی از طریق کتاب‌های الکترونیکی یا فایل‌های پی‌دی‌اف، با استفاده از تبلت، تلفن همراه یا رایانه، مطالعه عمیق و دقیقی داشته باشد، این فعالیت نیز به‌هرحال نوعی مطالعه محسوب می‌شود و باید در ارزیابی میزان کتابخوانی مورد توجه قرار گیرد. نکته دیگر اینکه کاهش آمار کتابخوانی صرفاً مختص ایران نیست و کشور‌های مختلف جهان نیز با این مسئله مواجه هستند. گسترش فضای مجازی و غلبه ابزار‌های ارتباطی جدید، در سطح جهانی بر میزان مطالعه کتاب تأثیر گذاشته است.
وی با اشاره به اینکه ترویج مطالعه از مدارس، به‌ویژه مقطع ابتدایی و حتی دوره پیش‌دبستانی باید آغاز شود، می‌افزاید: در گذشته نظام آموزشی ما بیشتر کتاب درسی‌محور بود، به این معنا که یک یا چند کتاب درسی، تنها منابع مورد استفاده دانش‌آموزان محسوب می‌شدند و معلمان نیز عمدتاً به همان منابع اکتفا می‌کردند. به اعتقاد من، این رویکرد یکی از عواملی بود که مانع شکل‌گیری ارتباط گسترده دانش‌آموزان با دنیای کتاب شد. مسئله مهم دیگر، ضعف وجود کتابخانه‌های مناسب و فعال در مدارس است. حتی در مدارسی که فضای کتابخانه در نظر گرفته شده، گاهی کتابدار متخصص و علاقه‌مند حضور ندارد. در مواردی نیز مسئولیت کتابخانه به فردی واگذار می‌شود که ممکن است تخصص یا انگیزه کافی برای این کار نداشته باشد. در حالی که در کشور‌های پیشرفته، کتابدار مدرسه جایگاه مشخص و شرایط تخصصی دارد و فرد باید تحصیلات مرتبط با کتابداری و اطلاع‌رسانی و همچنین انگیزه لازم برای فعالیت در این حوزه را داشته باشد.
امیرخانی درباره تغییر الگو‌های کتابخوانی میان نسل‌های جدید یادآور می‌شود: به نظرم باید میان استفاده از ابزار‌های جدید و نوع مطالعه‌ای که از طریق آنها انجام می‌شود، تفاوت قائل شویم. همان‌طور که اشاره کردم، مطالعه کتاب‌های الکترونیکی و فایل‌های پی‌دی‌اف، در صورتی که با عمق و دقت همراه باشد، همچنان مطالعه محسوب می‌شود. بنابراین، نباید هر نوع مطالعه در فضای مجازی را از دایره کتابخوانی خارج کنیم.
وی بیان می‌کند: با این حال، مسئله اصلی محتوای کوتاه، محدود و گاهی غیرعمیقی است که در فضای مجازی در اختیار کاربران قرار می‌گیرد. بسیاری از اطلاعاتی که افراد در چند ثانیه و با مرور مطالب به دست می‌آورند، لزوماً دقیق و مستند نیستند و گاهی تنها بخشی از واقعیت را منعکس می‌کنند.
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی می‌گوید: این مسئله به معضلی جهانی تبدیل شده و گروه‌های سنی مختلف در کشور‌های گوناگون با آن مواجه هستند. به همین دلیل، باید تلاش کنیم در کنار استفاده از ظرفیت‌های فضای مجازی، جایگاه مطالعه عمیق و دسترسی به اطلاعات منسجم و معتبر حفظ شود.
امیرخانی معتقد است کتاب، چه در قالب کاغذی و چه در شکل الکترونیکی، همچنان جایگاه ویژه خود را دارد، زیرا می‌تواند مجموعه‌ای منسجم، معتبر و مستند از اطلاعات را در اختیار مخاطب قرار دهد. همچنین فضای مجازی می‌تواند ابزار مناسبی برای دسترسی به اطلاعات باشد.
وی در پاسخ به سؤالی مبنی بر اینکه چگونه می‌توان کتاب را از یک کالای فرهنگی مناسبتی به بخشی از سبک زندگی خانواده‌های ایرانی تبدیل کرد؟ می‌گوید: به نظر من، شکل‌گیری علاقه به کتاب باید از دوران کودکی آغاز شود و در این زمینه خانواده و مدرسه هر دو نقش مهمی دارند. البته همان‌طور که اشاره کردم، یکی از مشکلات اساسی ما این است که بسیاری از کودکان در محیط آموزشی با کتابخانه و فرهنگ استفاده از آن آشنا نمی‌شوند. اگر کودک از دوران ابتدایی و حتی پیش از دبستان به کتابخانه مراجعه کند، با فضای آن آشنا شود، کتاب به امانت بگیرد و از منابع مختلف استفاده کند، به‌تدریج کتابخانه برای او به محیطی آشنا و جذاب تبدیل خواهد شد. در چنین شرایطی، کتابخوانی می‌تواند به بخشی از عادت‌های روزمره او تبدیل شود.
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی خاطر نشان می‌کند: نباید تمام مسئولیت را متوجه خانواده‌ها بدانیم. نظام آموزشی باید زمینه‌ای فراهم کند که کودک حتی در شرایطی که والدین او چندان اهل مطالعه نیستند، فرصت آشنایی با کتاب و کتابخانه را داشته باشد. البته خانواده نیز می‌تواند با فراهم کردن کتاب و ایجاد فضای مناسب برای مطالعه، این علاقه را تقویت کند.
وی در مورد نقش کتابخانه‌های عمومی در شرایط گرانی کاغذ و کتاب می‌گوید: کتابخانه‌ها باید تلاش کنند کتاب‌های مناسب و به‌روز را در اختیار مخاطبان قرار دهند تا افراد بتوانند بدون نیاز به خرید کتاب، از منابع مطالعاتی استفاده کنند. البته کتابخانه ملی نیز می‌تواند در فضای مجازی فعالیت‌هایی مانند معرفی آثار و منابع ارزشمند را انجام دهد، اما وظیفه اصلی کتابخانه ملی، امانت دادن کتاب به عموم مردم نیست. این موضوع در کتابخانه‌های ملی کشور‌های دیگر نیز به همین شکل است؛ چراکه کتابخانه‌های ملی معمولاً در پایتخت قرار دارند و طبیعتاً نمی‌توانند به‌تنهایی پاسخگوی نیاز مطالعاتی همه مردم در شهر‌ها و مناطق مختلف باشند.
وی ادامه می‌دهد: در تمام دنیا، کتابخانه‌های عمومی چنین مسئولیتی را بر عهده دارند و خوشبختانه در کشور ما نیز شبکه گسترده‌ای از کتابخانه‌های عمومی در نقاط مختلف وجود دارد. البته اینکه منابع این کتابخانه‌ها تا چه اندازه غنی و به‌روز هستند، موضوع دیگری است و ممکن است برخی مخاطبان کتاب مورد نظر خود را در کتابخانه‌های عمومی پیدا نکنند، اما اصل وجود این شبکه ظرفیت ارزشمندی برای دسترسی عمومی به منابع مطالعاتی است.
امیرخانی اضافه می‌کند: در کنار کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه‌های کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و کتابخانه‌های مساجد نیز ظرفیت‌های مهمی محسوب می‌شوند. کتابخانه‌های مساجد به‌ویژه در سال‌های پیش از انقلاب و سال‌های نخست پس از انقلاب نقش فعال‌تری داشتند. این کتابخانه‌ها برای بسیاری از خانواده‌های مذهبی، محیطی قابل اعتماد و مناسب برای حضور فرزندانشان بودند و در عمل به کانون‌های فرهنگی محلی تبدیل شده بودند.
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی بیان می‌کند: مجموعه این ظرفیت‌ها می‌تواند به تأمین نیاز‌های مطالعاتی جامعه کمک کند. با این حال، بار دیگر تأکید می‌کنم که مسئله اصلی فقط فراهم کردن منابع نیست؛ بلکه باید فرهنگ مراجعه به کتابخانه، حضور در فضای کتابخانه، لذت بردن از محیط آن و امانت گرفتن کتاب از دوران کودکی در جامعه نهادینه شود.
وی در مورد تغییر رفتار مطالعاتی مردم در مناسبت‌های مهمی، چون هفته کتاب می‌گوید: برگزاری هفته کتاب، روز کتاب و کتابخوانی، نمایشگاه‌ها و برنامه‌های مرتبط با این مناسبت‌ها، اقدامات بسیار خوبی هستند و قطعاً تأثیر مثبت دارند. البته برخی معتقدند که برنامه‌های ترویج کتابخوانی باید در تمام طول سال برگزار شوند. این دیدگاه نیز درست است، اما نباید تصور کنیم که برگزاری هفته کتاب به‌تنهایی فاقد اثرگذاری است. در سال‌های اخیر شاهد برنامه‌هایی مانند کتاب‌گردی بوده‌ایم که طی آن برخی چهره‌های فرهنگی به کتاب‌فروشی‌های محله مراجعه می‌کنند. این اقدامات در جای خود بسیار مفید هستند و می‌توانند به رونق کتاب‌فروشی‌ها و افزایش توجه عمومی به کتاب کمک کنند. البته در کنار این برنامه‌ها، به سیاستگذاری و برنامه‌ریزی‌های کلان تری نیز نیاز داریم تا اقدامات مؤثرتری برای ترویج مطالعه انجام شود. با وجود این، همچنان در ایران و سایر کشور‌های جهان کتاب‌های پرفروشی وجود دارند که در مدت کوتاهی به چاپ‌های متعدد می‌رسند. این موضوع نشان می‌دهد، با وجود گرانی کتاب، مشکلات اقتصادی و جذابیت‌های فضای مجازی، همچنان بخش قابل توجهی از جامعه به کتاب علاقه‌مند است و از آثار ارزشمند استقبال می‌کند.
به اعتقاد وی کتاب علاوه بر ارزش علمی و فرهنگی، جایگاه معنوی و اجتماعی خاصی نیز دارد و هنوز هم می‌توان کتاب را به‌عنوان هدیه‌ای ارزشمند به افرادی با هر جایگاه و موقعیت اجتماعی تقدیم کرد.
امیرخانی بیان می‌کند: به اعتقاد من، کتاب صرفاً به معنای نسخه کاغذی نیست؛ بلکه هر مجموعه‌ای که اطلاعاتی منسجم، معتبر و مستند در اختیار مخاطب قرار دهد، می‌تواند در این تعریف قرار بگیرد. در نهایت، با وجود همه مشکلات و تغییراتی که در شیوه دریافت اطلاعات به وجود آمده، کتاب هنوز جایگاه خود را از دست نداده است. هفته کتاب و برنامه‌های مرتبط با آن نیز فرصت مناسبی هستند تا مسئولان و متولیان فرهنگی از این ظرفیت برای ترویج بیشتر فرهنگ مطالعه استفاده کنند.