سایمون بارون‌کوهن در کتاب «فهم سایر ذهن‌ها» به بررسی جامع تحول نظریه ذهن در انسان، سازوکارهای زیستی و عصبی آن، پژوهش‌های نوین رشد از دوران نوباوگی و چگونگی درک دنیای ذهنی دیگران توسط کودکان پرداخته است.
به گزارش سرویس علم خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، نظریه ذهن به عنوان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم علوم شناختی، نقش کلیدی در درک ابعاد بالینی، تحولی و بین‌فرهنگی انسان ایفا می‌کند که بررسی ابعاد نوین و میان‌رشته‌ای آن در آثار مرجع جهانی، راهگشای پژوهشگران و درمانگران خواهد بود.
فاطمه هداوندخانی در گفت‌وگو با ایبنا معتقد است؛ شناخت عمیق این ابعاد و ترجمه دقیق متون مرجع، نقشه راهی برای درمانگران و خانواده‌ها در مواجهه با اختلالاتی نظیر اوتیسم فراهم می‌سازد. شرح کامل این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:
نظریه ذهن یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم علوم شناختی است؛ ضرورت ترجمه این اثر مرجع و شاخص سایمون بارون‌کوهن را در فضای علمی و بالینی ایران چگونه ارزیابی می‌کنید؟
این سؤال شما را خیلی دوست دارم، چراکه به اهمیت مفهوم نظریة ذهن، اشاره آشکار دارد. نظریه ذهن در جهان نیز مفهومی نسبتاً نوپدید است، بنابراین شاید انتظار زیادی باشد که بخواهیم در ایران به همان اندازه بدان پرداخته شده باشد که در جهان. با این وصف ما نمی‌توانیم و نباید فاصله زیادی از روند علمی جهان داشته باشیم. اگر در ایران پژوهش‌های معتبر چندانی در این حوزه نداریم، حداقل باید از متون پژوهشی و نظری جهان مطلع باشیم. از سوی دیگر شیوع بالای اختلال طیف اوتیسم در جهان و ایران، آگاهی از پژوهش‌های نظری و کاربردی را برای ما ضروری می‌گرداند. در ایران اغلب به درمان سایر ابعاد این اختلال مثل رفتارهای چالش‌برانگیز، مشکلات حسی، حافظه و توجه می‌پردازند و آموزش نظریه ذهن کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد. البته درمانگرانی هستند که این موضوع را نیز به خوبی پوشش می‌دهند. در هر صورت هم برای درمانگران دسته اول که این موضوع را نادیده می‌گیرند و هم برای درمانگران دسته دوم که این توانایی را آموزش می‌دهند، نیاز است منابع به‌روز و معتبر وجود داشته باشد. برای توصیف اعتبار این منبع، نام سایمون بارون‌کوهن کافی است. ایشان از اولین بروزهای نظریه ذهن در ادبیات پژوهشی، با آثاری چون نابینایی ذهن فعالیت‌شان را شروع کرده‌اند و چند نظریه نیز در مورد اوتیسم دارند، از جمله نظریه مغز مردانه. اجرای پژوهش‌های زیاد، نگارش و ویراستاری کتب متعدد، طراحی آزمون‌های فراوان برای ارزیابی نظریه ذهن ایشان را جزء تأثیرگذارترین افراد این حوزه قرار داده است.
کتاب حاصل همگرایی رشته‌های متعددی چون علوم اعصاب، فلسفه، نخستی‌شناسی و روان‌پزشکی است. این نگاه چند رشته‌ای چگونه به بازتعریف مفهوم ذهن و تمایز انسان از سایر گونه‌ها کمک کرده است؟
برای پاسخ به این سوال ، جمله‌ای از همین کتاب را نقل قول می‌کنم که هدف این بود که ماهیت نظریه ذهن را از طریق بررسی تحول آن، اختلال‌هایش، مبانی مغزی، سیر تکامل و مباحث نظری مرتبط با آن درک کنیم. ویراستاران اثر در جایی دیگر می‌گویند با عمیق‌تر شدن فهم ما از زیست‌شناسی زیربنایی نظریه ذهن، فهم‌مان از تحول آن، بروز میان‌فرهنگی‌اش و تحول غیرطبیعی آن در طیف گسترده‌ای از اختلال‌های عصب‌تحولی نیز بیشتر شده است. بنابراین من نتیجه می‌گیرم این ویراستاران قصدشان دیدن یک مفهوم در روشنایی است، اگر این مفهوم را فقط با توسل به یک رشته مثلاً علوم اعصاب بررسی کنیم، در همان تله‌ای خواهیم افتاد که مولانا به زیبایی در داستان فیل در تاریکی توصیف می‌کند. واضح است برای درک چنین مفهوم بنیادینی که ویژگی ممیزه انسان از سایر گونه‌ها است، باید آن را از دید علوم مختلف تبیین کرد تا تصویر کامل‌تری شکل گیرد. روشن است که هنوز کار زیادی برای انجام دادن وجود دارد ولی این آگاهی چندوجهی می‌تواند نقشه راه آینده و جهت آن را مشخص کند، ما به این نقشه نیاز داریم چون والدین بسیاری منتظرند تا بچه‌هایشان تعامل بهتری با افراد داشته باشند و ارتباط معنادار برقرار کنند. این حق آنها است.
در این ویراست دستاوردهای دهه‌های اخیر بازبینی شده است. مهم‌ترین یافته‌ها و پژوهش‌های جدیدی که نسبت به ویراست‌های پیشین به کتاب اضافه شده، شامل چه ابعادی است؟
اگر بخواهم برخی موارد مهم را بشمارم به موارد زیر از متن اثر اشاره می‌کنم:
ویکتوریا ساوتگیت در فصل اول نشان می‌دهد پژوهش‌های دوران نوباوگی حاکی از ظهور نظریه ذهن بسیار زودتر از آن چیزی است که پیش از این باور داشتیم. او کارهای هیجان‌انگیزی از آزمایشگاه خود و دیگران را مرور می‌کند که نشان می‌دهند نوباوگان انتظار دارند رفتار دیگران با باورهای خودشان همسو باشد، حتی در دو سال نخست زندگی.
یوهانس روسلر و ژوزف پرنر در فصل سوم با این استدلال که کودکان سه‌ساله پایان‌شناس هستند به بررسی پرسشی کلاسیک در پژوهش‌های نظریة ذهن می‌پردازند که چرا کودکان سه‌ساله اغلب در تکلیف‌های باور کاذب شکست می‌خورند.
هنری ولمن و کاندیدا پیترسون در فصل چهارم نموداری جالب توجه ارائه می‌دهند که نشان می‌دهد در میان هشت فرهنگ مختلف، بین کودکان حدوداً سه تا چهار ساله، گذار تحولی مشابهی در موفقیت از آزمون‌های باور کاذب مشاهده می‌شود با اندکی تفاوت فرهنگی در سنین، اما نه در مسیر کلی.
یان اپرلی در فصل پنجم یادآوری می‌کند که تحول نظریه ذهن در کودکی متوقف نمی‌شود و نیز اینکه با مطالعه نظریه ذهن در بزرگسالان می‌بینیم برخی اشکال نظریه ذهن نیازمند تلاش است درحالی‌که برخی دیگر آسان و حتی خودکار هستند.
همچنین لیان یانگ و آدام وایتز در فصل ششم یک گام فراتر می‌روند و این ادعای جالب را بررسی می‌کنند که ما بیشترین استفاده از نظریه ذهن خود را هنگام قضاوت‌های اخلاقی داریم.
دیوید کنی در فصل هفتم ما را با مجموعه‌ای از ابزارهای استاندارد برای مطالعه دقت قضاوت، عنصری در هوش هیجانی که با نظریه ذهن همپوشانی دارد، آشنا می‌کند و یادآور اهمیت مسائل روان‌سنجی در نحوه سنجش نظریه ذهن می‌شود.
جوری کاسترهیل و ربکا ساکس در فصل هشتم مروری بر متون پژوهشی مربوط به تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی در نظریه ذهن ارائه می‌دهند و یادآوری می‌کنند که در نسخه قبلی تنها چهار مطالعه بررسی شده بود، اما امروزه بیش از چهارصد پژوهش در این زمینه موجود است.
جنی پایرز و پیتر دی‌ویلیرز در فصل نهم تحول نظریه ذهن را در انواع کودکان با ناشنوایی مقایسه می‌کنند تا بتوانند نقش زبان را بر تحول نظریه ذهن کشف کنند شامل کودکان با ناشنوایی که از والدین با ناشنوایی متولد شده‌اند در مقابل کودکان با ناشنوایی که از والدین با شنوایی طبیعی متولد شده‌اند و آنهایی که آموزش شفاهی دریافت کرده‌اند. آنها گزارش می‌دهند که خود ناشنوایی بر تحول نظریه ذهن تأثیری ندارد، زیرا کودکان با ناشنوایی که زبان اشاره را به‌طور طبیعی فرا گرفته‌اند، عملکردی مشابه کودکان شنوا دارند.
جیمز بلیر و استوارت وایت در فصل دهم یادآوری می‌کنند از میان همه گروه‌های بالینی، افراد با اختلال شخصیت ضداجتماعی که بخشی از آنان ملاک‌های جامعه‌ستیزی را دارند واضح‌ترین نمونه از گروهی هستند که فاقد همدلی هیجانی‌اند، گرچه همدلی شناختی و نظریه ذهن عالی دارند.
آنتونیا هامیلتون و لاورن مارش در فصل یازدهم بر نقش سیستم آینه‌ای در نظریه ذهن طبیعی، به‌ویژه کنج پیشانی تحتانی و شیار درون آهیانه‌ای قدامی در رمزگشایی اعمال دیگران تمرکز دارند.
پیتر و جسیکا هابسون در فصل دوازدهم مفهوم دشوار خود در اوتیسم را بررسی می‌کنند و مطالعه‌هایی درباره خودآگاهی، هیجان‌های خودآگاه به‌ویژه احساس گناه و شرم، فکر کردن به حالت‌های ذهنی خود، استفاده از ضمیر اول‌شخص و اثر ارجاع به خود را در حافظه مرور می‌کنند که همه این موارد نشان می‌دهند در تحول مفهوم خود و عملکرد خودنظارتی در اوتیسم مشکل‌هایی وجود دارد.
اندرو وایتن در فصل چهاردهم نشان می‌دهد نخستی‌های غیرانسان برخی جنبه‌های ابتدایی نظریه ذهن را دارند و استدلال می‌کند که برای فهم این دستاورد چشمگیر انسانی، به یک چارچوب تکاملی نیازمندیم.
آلوین گلدمن و لوسی جردن به عنوان دو فیلسوف در فصل پانزدهم، بحث شناختی میان نظریه شبیه‌سازی و نظریه نظریه را که به‌منزله مکانیزم زیربنایی تحول نظریه ذهن مطرح است، به‌روز می‌کنند.
ارتباط نظریه ذهن با درک اوتیسم، آسیب‌های رشدی و ناشنوایی از محورهای کلیدی اثر است؛ پژوهش‌های گردآوری شده در این کتاب چه افق‌های بالینی تازه‌ای پیش روی درمانگران و توان‌بخشان قرار می‌دهد؟
در ادامه به برخی موارد اشاره می‌کنم که در حوزه اختلال طیف اوتیسم، با مطالعه پژوهش‌های انجام شده، درمانگران می‌توانند ایده‌های جدیدی برای درمان بگیرند. به‌طور مثال آموزش نظریه ذهن را نباید موکول به بعد از چهار سالگی کرد و با پدیدار شدن اولین نشانه‌های اختلال طیف اوتیسم مثلاً در دو سالگی باید آموزش مهارت‌های قبل از فهم باور کاذب مانند تقلید، بازی وانمودی، تعقیب نگاه، تعقیب جهت سر، درخواست کردن و قصدمندی را شروع کرد. خودآگاهی از ضروریات درمان در اختلال طیف اوتیسم است و لازم است تمرین‌هایی برای آن طراحی و اجرا شود تا جایی که فرد با اختلال طیف اوتیسم به اتوبیوگرافی و تأمل در افکار و احساس‌های خود برسد و همچنین در افراد با اختلال طیف اوتیسم، آموزش اخلاق باید به‌صورت مستقیم انجام شود.
در بخش مربوط به افراد با ناشنوایی، شروع زودهنگام زبان اعم از اشاره یا کلامی ضروری است، تمرکز باید بر برقراری ارتباط با دیگران و توسعه ارتباط باشد، استفاده از واژه‌های مربوط به حالت‌های ذهنی باید در دستور کار قرار گیرد و بهبود نظریه ذهن در بزرگسالان با ناشنوایی نیز امکان‌پذیر است.
در حوزه افراد با گرایش‌های جامعه‌ستیزانه نیز آموزش همدلی هیجانی باید در دستور کار قرار گیرد، زیرا آنها در همدلی شناختی تبحر دارند اما در همدلی هیجانی دچار نقص آشکار هستند.
یکی از بخش‌های برجسته ویراست جدید، پرداختن به ابعاد بین‌فرهنگی و تکاملی این ظرفیت ذهنی است؛ مطالعه تفاوت‌های فرهنگی تا چه اندازه برداشت‌های پیشین از تحول نظریه ذهن را دگرگون کرده است؟
مطالعه‌های بین‌فرهنگی اغلب سن بروز اولیه نظریه ذهن را بررسی کرده بودند و ابعاد مختلف نظریه ذهن در فرهنگ‌های مختلف مقایسه نشده بود. در این اثر مشاهده می‌شود که تحول بین‌فرهنگی نظریه ذهن، با توجه به ابعاد مختلف آن اندکی متفاوت است. ویراستاران چنین می‌گویند که الگوهای تحولی برخی کودکان و گروه‌های فرهنگی خاص تفاوت‌هایی دارد که به‌وضوح به تأثیر دروندادهای خاص و تجربه‌های اجتماعی تعاملی بر پیشروی تحول نظریه ذهن گواهی می‌دهد. مقایسه کودکان فرهنگ‌های غربی مانند استرالیا، آلمان و ایالات متحده با کودکان چینی و ایرانی، این تفاوت‌ها را به‌خوبی نشان می‌دهند، تفاوت‌هایی که با توجه به اختلاف بین باورها، ارزش‌ها و شیوه‌های اجتماعی‌شدن در فرزندپروری غربی و شرقی و خاورمیانه قابل پیش‌بینی هستند. برای مثال، هم کودکان غربی و هم کودکان چینی ابتدا خواسته‌های متفاوت را که یک جنبة اساسی محسوب می‌شود می‌فهمند، اما این دو فرهنگ در مرحلة بعدی از هم جدا می‌شوند. اکثر کودکان غربی ابتدا باورهای متفاوت و سپس دسترسی به دانش را درک می‌کنند، اما این ویژگی منحصر به ذهن و تحول در کودکان چینی نیست و همین توالی در کودکان پیش‌دبستانی ایرانی نیز دیده می‌شود. به‌رغم تفاوت‌های عمیقی که بین سنت‌ها و باورهای اسلامی ایران و سنت‌ها و باورهای کنفوسیوسی و بودایی و کمونیستی چین وجود دارد، چین و ایران ارزش‌های خانوادگی جمع‌گرایانه مشترکی دارند که بر یادگیری توافقی، کسب دانش، احترام به خرد بزرگان و تحمل کم نسبت‌به اظهارات مخالف کودکان یا باورهای مستقل آنان تأکید دارند. درنتیجه، والدین در ایران و چین اغلب به یکدیگر شباهت دارند و ازنظر آداب معاشرت و اهداف و ارزش‌های فرزندپروری با والدین غربی متفاوت‌اند.
اصطلاحات فلسفه ذهن و علوم شناختی در فارسی بسیار ظریف و حساس هستند؛ با توجه به ماهیت دانشگاهی کتاب، برگردان فارسی این ترمینولوژی پیچیده با چه حساسیت‌ها و چالش‌هایی همراه است؟
به نکته بسیار مهم و ظریفی اشاره کردید. رشته کارشناسی من کاردرمانی است. در این رشته که حوزه‌های متعددی از اختلال‌ها را دربرمی‌گیرد، ترمینولوژی قابل توجهی در همه این حوزه‌ها آموزش داده می‌شود از جمله در مورد ذهن و علوم اعصاب. در واقع، من با غالب واژه‌های مربوط به ذهن و علوم اعصاب این کتاب در بازه سال‌های ۱۳۶۴ تا ۱۳۶۸ آشنا شدم. از طرف دیگر از سال ۱۳۸۵ که با مفهوم نظریه ذهن آشنا شدم تا به امروز تقریباً به‌صورت مداوم مقاله‌ها و کتاب‌های این حوزه را مرور می‌کنم و حاصل این مرور، علاوه بر کتاب فهم سایر ذهن‌ها، کتاب نظریه ذهن، چگونه کودکان افکار و احساسات دیگران را درک می‌کنند در انتشارات سمت و چند مقاله علمی پژوهشی است. تماس مداوم با این اطلاعات، برگردان واژه‌های تخصصی به فارسی را برایم ساده کرد. گرچه باید اذعان کنم متن کتاب فهم سایر ذهن‌ها و در کل اکثر کتاب‌های نظریه ذهن، به دلیل ماهیت پیچیده این مفهوم، سنگین است و درک منظور نویسنده نیاز به دانش کافی در این حوزه دارد و صرفاً دانستن معنای واژه‌ها کافی نیست. درواقع، ضروری است مترجم با مفهوم نظریه ذهن، تحول آن، آسیب‌شناسی آن و نیز تکامل آن آشنا باشد تا بتواند ترجمه‌ای امانت‌دارانه ارائه دهد.
