تالاب میقان در استان مرکزی بار دیگر به دلیل پیامدهای زیست محیطی فعالیت‌های معدنی در کانون توجه قرار گرفته است.
تالاب میقان در استان مرکزی بار دیگر به دلیل پیامدهای زیست محیطی فعالیت‌های معدنی در کانون توجه قرار گرفته است؛ این بار با تأکید سازمان حفاظت محیط زیست بر ضرورت اجرای تعهدات قانونی شرکت معدنی املاح ایران و ارائه برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده برای احیای بخش‌های آسیب‌دیده. موضوعی که در تازه‌ترین نشست مسئولان محیط زیست مطرح شده، تنها به ادامه یا توقف فعالیت یک شرکت محدود نمی‌شود، بلکه پرسش‌هایی درباره چگونگی نظارت بر بهره‌برداری از عرصه‌های طبیعی و میزان پایبندی واحدهای صنعتی به الزامات زیست محیطی را نیز پیش می‌کشد.
تالاب میقان در نزدیکی شهر اراک، از زیست‌بوم‌های مهم استان مرکزی به شمار می‌رود. اهمیت این منطقه تنها به حضور پرندگان مهاجر و گونه‌های گیاهی و جانوری آن محدود نیست؛ بلکه به وضعیت تالاب و پهنه‌های پیرامونی آن با موضوع گردوغبار و کیفیت محیط زیست منطقه نیز ارتباط دارد. در چنین شرایطی، هر گونه فعالیتی که ساختار طبیعی تالاب، مسیرهای ارتباطی آب یا وضعیت خاک و پوشش گیاهی آن را تغییر دهد، نیازمند ارزیابی دقیق و نظارت مستمر است. خشکسالی و کاهش منابع آب ورودی نیز فشار بر این زیست‌بوم را افزایش داده است.
در همین محدوده، شرکت معدنی املاح ایران با هدف استخراج سولفات سدیم، ماده اولیه مورد استفاده در صنایع شوینده و بهداشتی فعالیت می‌کند. سابقه فعالیت این شرکت در محدوده تالاب به بیش از دو دهه می‌رسد؛ مدتی طولانی که ضرورت بررسی آثار انباشته‌شده فعالیت‌های معدنی بر محیط زیست را دوچندان می‌کند. در گزارش‌های پیشین موضوعاتی مانند برداشت لایه‌های سطحی، باقی ماندن گودال‌های ناشی از استخراج، انباشت باطله‌های معدنی و ایجاد جاده‌های دسترسی در محدوده تالاب مطرح شده بود؛ اقداماتی که به گفته منتقدان، می‌تواند بر آب‌گیری تالاب و پیوستگی زیستگاهی آن اثر بگذارد.
اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم اداره کل حفاظت محیط زیست استان مرکزی در تیر ماه امسال از صدور دستور توقف عملیات برداشت مواد معدنی در این محدوده خبر داده بود؛ تصمیمی که به گفته مدیرکل این اداره، در پی رعایت نشدن ضوابط قانونی و زیست محیطی و وارد شدن آسیب به اکوسیستم تالاب اتخاذ شد. اکنون با گذشت چند ماه از آن اعلام، بحث بر سر بررسی سوابق مجوزها، فعالیت‌های توسعه‌ای شرکت و برنامه احیای تالاب دوباره مطرح شده است. این روند، یک پرسش اساسی را پیش روی مسئولان قرار می‌دهد: چه سازوکاری تضمین می‌کند که تعهدات اعلام‌شده از مرحله مکاتبه و برنامه‌ریزی فراتر برود و به بهبود قابل سنجش وضعیت تالاب منجر شود؟
تأکید سازمان محیط زیست بر اجرای تعهدات قانونی
احمدرضا لاهیجان‌زاده، معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، در نشست بررسی مسائل زیست محیطی فعالیت شرکت معدنی املاح ایران در تالاب میقان، بر ضرورت تعیین تکلیف مسائل موجود و اجرای الزامات قانونی تأکید کرده است. به گزارش مهر، موضوع مجوزهای صادرشده در گذشته، فعالیت‌های توسعه‌ای شرکت و اقدام‌های قانونی اداره کل حفاظت محیط زیست استان مرکزی از محورهای این نشست بوده است.
لاهیجان‌زاده اعلام کرده است موارد مطرح شده از سوی شرکت برای روشن شدن ابعاد کارشناسی اختلاف‌ها و فراهم شدن زمینه حل‌وفصل مسائل، از سوی کارشناسان دفتر حفاظت و احیای تالاب‌ها بازبینی می‌شود و نتیجه بررسی‌ها به شرکت اعلام خواهد شد. این اظهارات نشان می‌دهد بخشی از موضوع همچنان در مرحله بررسی سوابق و ارزیابی کارشناسی قرار دارد؛ بنابراین، نتیجه نهایی این بررسی‌ها و چگونگی اثرگذاری آن بر ادامه فعالیت شرکت، از مواردی است که باید به‌صورت شفاف اطلاع‌رسانی شود.
معاون سازمان حفاظت محیط زیست همچنین بر لازم‌الاجرا بودن اقدامات نظارتی و پایشی ابلاغ‌شده از سوی اداره کل حفاظت محیط زیست استان مرکزی تأکید کرده است. به گفته او، شرکت باید برنامه پیشنهادی خود را برای اقدام‌های احیایی ارائه کند تا پس از بررسی و تأیید اداره کل استان، اقدامات مربوط مطابق برنامه‌ای با زمان‌بندی مشخص اجرا شود. این برنامه، در صورت تدوین دقیق و انتشار عمومی، می‌تواند مبنایی برای ارزیابی میزان پیشرفت عملیات احیا و سنجش پایبندی بهره‌بردار به تعهدات خود باشد.
لاهیجان‌زاده با اشاره به سابقه بیش از ۲۰سال فعالیت شرکت در محدوده تالاب میقان، مسئولیت زیست محیطی و اجتماعی آن را نیز مورد توجه قرار داده است. به گفته او، تعهدات مرتبط با حفاظت و احیای تالاب باید متناسب با شرایط و نیازهای محیط زیستی منطقه تقویت شود. وی همچنین بر پیگیری این تعهدات در چارچوب ضوابط قانونی و بر اساس شرح خدمات مطالعات جدید مورد توافق تأکید کرده است؛ مطالعاتی که بنا بر اعلام او، باید تا پایان سال به اتمام برسند.
دستور توقف برداشت؛ نقطه آغاز یا پایان یک پیگیری؟
پیش از این، امیر انصاری، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان مرکزی، از صدور دستور توقف فعالیت‌های برداشت مواد معدنی شرکت در تالاب میقان خبر داده بود. در گزارش‌های منتشر شده از این تصمیم، نبود طرح احیا و بهسازی، ارائه نشدن طرح ارزیابی و مدیریت زیست محیطی و فقدان برنامه علمی و فنی برای برداشت مواد معدنی از جمله دلایل عنوان شده بود. همچنین ایجاد جاده جدید بدون هماهنگی و جمع‌آوری نشدن جاده‌های قدیمی در محدوده تالاب از مواردی بود که به گفته این مسئول، به ساختار و عملکرد تالاب آسیب وارد کرده است.
این اظهارات، در کنار تأکید تازه معاون سازمان حفاظت محیط زیست بر بررسی مجوزهای قبلی و ارائه برنامه احیا، ضرورت روشن شدن وضعیت اجرای دستور توقف را برجسته می‌کند. آیا عملیات برداشت همچنان متوقف است؟ شرکت چه اقداماتی برای اصلاح رویه‌ها و ارائه طرح احیا انجام داده و کدام بخش از تعهدات آن به تأیید محیط زیست رسیده است؟ پاسخ به این پرسش‌ها برای روشن شدن روند نظارت بر فعالیت معدنی در محدوده تالاب اهمیت دارد؛ به‌ویژه آنکه اعلام دستور توقف به‌تنهایی نمی‌تواند میزان خسارت‌های پیشین یا پیشرفت اقدام‌های جبرانی را مشخص کند.
در کنار این موارد، ارزیابی آثار فعالیت‌های معدنی بر تالاب نیز باید بر داده‌های قابل سنجش استوار باشد. وضعیت گودال‌های ناشی از برداشت، نحوه مدیریت باطله‌ها، آثار جاده‌های دسترسی بر جریان آب و شرایط زیستگاه پرندگان از جمله موضوعاتی است که بررسی کارشناسی آن‌ها می‌تواند تصویری روشن‌تر از وضعیت منطقه ارائه کند. در گزارش‌های منتشرشده، فعالان محیط زیست نسبت به پیامدهای این مداخلات هشدار داده‌اند؛ با این حال، تعیین میزان اثر هر عامل و مشخص کردن اقدام اصلاحی مورد نیاز، به بررسی‌های فنی و انتشار نتایج آن وابسته است.
احیای تالاب؛ تعهدی که باید قابل ارزیابی باشد
تالاب میقان در شرایطی با فشار ناشی از کم‌آبی و فعالیت‌های انسانی مواجه بوده که حفاظت از آن به هماهنگی دستگاه‌های مسئول و نظارت مؤثر بر بهره‌برداری وابسته است. در این میان، برنامه احیای شرکت معدنی املاح ایران زمانی می‌تواند به‌عنوان گامی مؤثر ارزیابی شود که اهداف، زمان‌بندی، شاخص‌های سنجش پیشرفت و نتایج اقدام‌های آن مشخص باشد. انتشار عمومی این اطلاعات نیز به افکار عمومی امکان می‌دهد میان وعده‌های احیایی و تغییرات واقعی در وضعیت تالاب تمایز قائل شود.
اکنون دو موضوع بیش از همه نیازمند پیگیری است؛ نخست، روشن شدن وضعیت دستور توقف برداشت و نتایج بررسی‌های کارشناسی درباره مجوزها و فعالیت‌های توسعه‌ای شرکت و دوم، مشخص شدن زمان آغاز و جزئیات اقدامات احیایی و نحوه نظارت بر اجرای آن‌ها. تأکید مسئولان بر رعایت الزامات قانونی، نقطه شروع این مسیر است، اما معیار نهایی، اجرای تعهدات و کاهش آثار فعالیت‌های انسانی بر تالاب خواهد بود. میقان برای حفاظت از ارزش‌های طبیعی خود به تصمیم‌های مقطعی بسنده نمی‌کند؛ آنچه اهمیت دارد، تداوم نظارت و ارائه گزارش‌های مستند از نتیجه اقداماتی است که برای احیای آن در نظر گرفته می‌شود.