واردات گاز روسیه از مسیر جمهوری آذربایجان می‌تواند برای استان‌های شمالی به‌ویژه مازندران، گلستان و خراسان شمالی، یک منبع تأمین نزدیک‌تر و کم‌فشارتر برای شبکه سراسری باشد. اما در حال حاضر این طرح هنوز قرارداد نهایی و برنامه زمانی روشن ندارد. حجم اولیه قابل‌تصور آن برابر با بخش کوچکی از کسری زمستانی است و تنها در صورت ساخت خط لوله جدید می‌تواند به حجم‌های بزرگ برسد. بنابراین، واردات روسیه را باید مکمل بهینه‌سازی مصرف، ذخیره‌سازی و بازسازی ظرفیت پالایشی دانست، نه جایگزین آن‌ها.
بر پایه گزارش‌های بررسی‌شده، کسری گاز در روزهای اوج سرما بسته به برآوردها از حدود ۳۰۰ تا ۵۳۰ میلیون مترمکعب در روز متغیر است. رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی سقف محتمل را حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب می‌داند، اما برخی کارشناسان از ۴۸۰ تا ۵۳۰ میلیون مترمکعب سخن می‌گویند. حملات اسفند ۱۴۰۴ به چهار پالایشگاه گازی حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز از ظرفیت فرآورش را از مدار خارج کرد. قرار است حدود
۱۰۰ میلیون مترمکعب از آن تا زمستان بازگردد و حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب همچنان کسری اضافه بماند.شمال کشور در انتهای خطوط انتقال قرار دارد. نزدیک به ۷۰درصد گاز کشور در پارس جنوبی تولید می‌شود و گاز باید بیش از هزار کیلومتر طی کند و در مسیر دچار افت فشار می‌شود. در مازندران، مصرف روزانه به‌طور میانگین حدود ۳۵ میلیون مترمکعب است و در سرمای شدید به ۴۲ میلیون می‌رسد. این جهش ۷ میلیون مترمکعبی از توان خطوط ورودی فراتر می‌رود. هشدار کارشناسان این است که بدون تمهید ویژه، قطعی گاز در شهرهای سه استان شمالی تقریباً اجتناب‌ناپذیر است. مشکل به گاز محدود نمی‌ماند. وقتی گاز نیروگاه‌ها برای تأمین مصارف خانگی قطع می‌شود، نیروگاه‌هایی مانند نکا مجبور به سوزاندن مازوت و گازوئیل می‌شوند که هزینه و آلودگی را بالا می‌برد.
وضعیت طرح؛ از تفاهم‌نامه تا امروز
خرداد ۱۴۰۳: شرکت ملی گاز ایران و گازپروم تفاهم‌نامه راهبردی امضا کردند.
دی ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۳ و اوایل ۱۴۰۴: در دیدار رؤسای‌جمهور در مسکو، مسیر عبور گاز از آذربایجان تأیید شد و مذاکرات قیمت به مرحله پایانی رسید. هدف بلندمدت، ۵۵ میلیارد مترمکعب در سال (حدود ۱۵۰ میلیون مترمکعب در روز) اعلام شد. حجم اولیه از طریق زیرساخت موجود حدود ۸/۱ تا ۲ میلیارد مترمکعب در سال برآورد شده است. تحویل گاز در آستارا انجام خواهد شد.
بهمن و خرداد ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵: مدیرعامل شرکت ملی گاز تأکید کرد ابعاد فنی نهایی شده و فقط قیمت و سازوکار پرداخت باقی مانده است؛ تصمیم درباره این دو مورد باید در سطح عالی کشور گرفته شود.
آبان ۱۴۰۵: سرپرست وزارت نفت در مسکو از «نهایی‌شدن تقریبی» توافق تبادل گاز خبر داد و گفت: اجرای آن به تکمیل پروژه خط لوله از مسیر آذربایجان بستگی دارد. در حاشیه نشست مجمع کشورهای صادرکننده گاز نیز دیدار سه‌جانبه با وزرای انرژی روسیه و آذربایجان برگزار شد. با این حال، مشخص نشده این توافق همان قرارداد واردات است یا ترتیبی جداگانه. سفیر ایران در روسیه نیز تابستان امسال گفته بود هنوز نمی‌توان زمان‌بندی دقیقی اعلام کرد.
ظرفیت زیرساخت؛ آنچه هست و آنچه باید ساخت
دو خط شوروی‌ساز مسیر را ممکن می‌کنند: خط موزدوک–ماخاچکالا–قازی‌ماگومد میان روسیه و آذربایجان و خط حاجی‌قابول–آستارا–آبادان میان آذربایجان و ایران. ظرفیت اسمی هر دو در حد ۱۰ تا ۱۳ میلیارد مترمکعب است، اما جریان واقعی بسیار پایین‌تر بوده و بخشی از آن‌ها غیرفعال است. برآورد منابع تخصصی، ظرفیت عملی فعلی را حدود ۵ میلیارد مترمکعب در بخش روسیه–آذربایجان و ۲ میلیارد در بخش آذربایجان–ایران می‌داند. مقامات سوکار سه مرحله را مطرح کرده‌اند: استفاده از ظرفیت موجود، افزایش حجم بدون سرمایه‌گذاری سنگین و ساخت خط بزرگ ۵۵ میلیارد مترمکعبی. برای مرحله سوم، گزارش‌ها از ساخت حدود ۵۵۰ کیلومتر خط در آذربایجان و حدود ۵۰۰ کیلومتر خط از موزدوک تا مرز خبر می‌دهند. ایران همچنین درباره ذخیره‌سازی زیرزمینی در خاک آذربایجان رایزنی کرده است.
حجم اولیه ۲ میلیارد مترمکعب در سال، حدود ۵/۵ میلیون مترمکعب در روز است (محاسبه نگارنده). این رقم کمتر از ۲درصد از کسری ۳۰۰ تا ۵۳۰ میلیون مترمکعبی است، اما تقریباً با جهش اوج مصرف مازندران
(۷ میلیون مترمکعب) هم‌مقیاس است. یعنی اگر این گاز مستقیم و پایدار به شبکه شمال برسد، می‌تواند در لحظه‌های بحرانی فشار را حفظ کند. حجم کامل ۱۵۰ میلیون مترمکعبی، برعکس، سهم بزرگی از کسری را پوشش می‌داد، اما به سرمایه‌گذاری و چند سال زمان نیاز دارد و به این زمستان نمی‌رسد. برای مقایسه، گاز ترکمنستان به‌دلیل قیمت بالا و قرارداد یک‌ساله، با سقف حدود ۲۰ تا ۲۵ میلیون مترمکعب در روز، ناکافی است.این طرح علاوه بر کمک به کاهش ناترازی در استان‌های شمالی، هزینه‌های انتقال طولانی و اتلاف انرژی در مسیر جنوب به شمال کشور را نیز کاهش می‌دهد.
ریسک‌ها
قیمت و پرداخت: هنوز نهایی نشده و تحریم‌ها سازوکار پرداخت را دشوار می‌کنند.
آذربایجان: باکو تاکنون موضع علنی محتاطانه‌ای داشته و پایداری مسیر به روابط سه‌جانبه بستگی دارد.
تحریم و تأمین مالی: مشارکت نهادهای تحریم‌شده سرمایه‌گذاری خارجی را محدود می‌کند.
وابستگی: تمرکز تأمین بر یک عرضه‌کننده، نفوذ مسکو بر امنیت انرژی ایران را بالا می‌برد؛ نقدی که منتقدان مطرح می‌کنند.
گلوگاه داخلی: گاز آستارا باید به شبکه شمال و مصرف‌کنندگان واقعی متصل شود، درغیراین‌صورت مزیت آن ناچیز می‌ماند.
توصیه‌های سیاستی
مرحله‌ای عمل کردن: نخست قرارداد کوچک و انعطاف‌پذیر با امکان افزایش دریافت در زمستان؛ سرمایه‌گذاری در خط بزرگ فقط پس از ارزیابی هزینه کل.
اتصال هدفمند به شمال: نقشه گلوگاه‌های انتقال شمال و اولویت‌دهی به تزریق گاز وارداتی در گیلان، مازندران و گلستان.
ذخیره‌سازی: تسریع پروژه‌های ذخیره‌سازی زیرزمینی تا گاز تابستان به زمستان منتقل شود.
مدیریت تقاضا: بهینه‌سازی موتورخانه‌ها، عایق‌بندی و الزام سوخت جایگزین برای صنایع؛ برآورد کارشناسان تا ۱۵درصد صرفه‌جویی در هر مشترک است.
حکمرانی یکپارچه: هماهنگی شرکت ملی گاز و توانیر برای مدیریت همزمان گاز خانگی، سوخت نیروگاه‌ها و بار برق.