اصفهان - ایرنا - سند ارتقای وضعیت زنان و خانواده اصفهان به دنبال حذف پراکنده کاری برای ترسیم چشم اندازی پویا و روشن از دل چالش های ریز و درشت نیمی از جمعیت جامعه یعنی زنان است؛ موضوعی که حالا در قالب یک شیوه نامه پژوهش محور به مثابه نقشه راه در کلاف سردرگم سیاست‌های این بخش تلقی می شود.
به گزارش ایرنا، اصفهان در پیوند با راهبردهای کلان پیرامون انرژی، گردشگری و هوش مصنوعی مسیر مهم دیگری را نیز در پیش گرفته و آن احیا و تقویت کارکرد نهاد خانواده به عنوان پیش نیاز و شیرازه جامعه سالم و پویاست.
پس از آنکه میز خانواده اصفهان در ادامه میزهای سه گانه (گردشگری، فناوری نوین و انرژی های تجدید پذیر) با هدف واکاوی و تصمیم سازی مسائل فرهنگی و اجتماعی استان، اردیبهشت امسال راه اندازی شد، کنشگری ها در این زمینه قالب جدی تری به خود گرفت.
«خانواده محوری»، به عنوان خلاقانه ترین سیاست در مدیریت این استان در بردارنده مجموعه ای از رویکردهای فرهنگی و اجتماعی برای تکمیل مسیر توسعه است که راهبردهای حوزه زنان نیز بخشی از آن را تشکیل می دهد.
در همین مسیر سند ارتقای وضعیت زنان و خانواده استان اصفهان بر اساس دستورالعمل معاونت امور زنان و خانواده ریاست‌جمهوری، مرکز امور زنان و خانواده وزارت کشور و استانداری با هدف شناسایی وضع موجود، ارزیابی تطبیقی وضعیت زنان و خانواده با میانگین کشوری، اولویت‌بندی مسائل، تحلیل با «زبان تغییر»، برنامه‌ریزی عملیاتی مکان‌محور و تدوین نظام پایش و ارزیابی تدوین شد.
به گفته مسوولان، در این فرایند همه اسناد بالا دستی مرتبط، مفاهیم پایه و اصول حاکم، قوانین و مصوبات مرتبط و شاخص‌های ارزیابی بررسی شده اند و چارچوب‌های تحلیلی مبتنی بر پژوهش‌های علمی، نقش تعیین‌کننده‌ای در جهت‌دهی به آن داشته است.
در همین پیوند، ایرنا جزییات و اهداف این سند را در گفت و گو با مریم فاتحی زاده مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری اصفهان بررسی کرده است:
ایرنا: روش‌شناسی تدوین این سند چگونه بوده است؟
در تدوین سند ارتقای وضعیت زنان و خانواده استان اصفهان، از روش‌های متفاوتی برای دستیابی به آمار و اطلاعات دقیق استفاده شده است. ابتدا داده‌های آماری و اسناد مربوط به زنان و خانواده از دستگاه‌های اجرایی استان، مرکز آمار ایران و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان احصاء شد. سپس با روش کتابخانه‌ای و اسنادی تحلیل شد تا مشکلات اساسی استان در مقایسه با سایر استان‌ها شناسایی شود.
پس از مقایسه‌ی آمار، با ورود تحقیقات به مرحله میدانی مشکلات، علل و پیامدها در کارگروه‌های تخصصی بررسی و نتایج جمع‌بندی و مسائل زنان و خانواده در سطح استان، بر اساس اختلاف با میانگین کشوری و استانی و شکاف جنسیتی، تعریف و دسته‌بندی شد.
در مرحله بعد، نتایج مورد انتظار با استفاده از «زبان تغییر» تدوین شد؛ به‌گونه‌ای که داده‌ها (منابع مالی، انسانی، تسهیلات) برای تولید خروجی‌های مشخص به‌کار گرفته می‌شوند و فعالیت‌ها شامل اقداماتی هستند که این داده‌ها را به خروجی تبدیل می‌کنند.
این سند به دنبال آن است که ابتدا وضعیت موجود زنان و خانواده را در مرکز استان و شهرستان‌های تابعه بر اساس اطلاعات مستند بررسی کند، سپس مشکلات و فرصت‌های مهم را فهرست‌بندی نماید، در ادامه به پایش و ارزیابی تطبیقی با میانگین کشوری به تفکیک جنسیت بپردازد و در نهایت راهکارهای مؤثر برای ارتقای وضعیت زنان و خانواده را با رویکرد مکان‌محور ارائه دهد.
ایرنا: کمی از چارچوب نظری این سند هم برایمان بگویید.
این سند بر اساس الگوی سوم زن در اندیشه انقلاب اسلامی و به تأکید رهبر شهید تبیین شده است. انقلاب اسلامی با ارائه‌ی نگاهی نو و تحول‌آفرین به مقوله‌ی زن، الگویی را تحقق بخشید که نه شرقی است و نه غربی؛ در تعریف شرقی، زن عنصری در حاشیه و بی‌نقش در تاریخ‌سازی معرفی می‌شد و در تعریف غربی، موجودی که جنسیت او بر انسانیتش غلبه می کند و ابزاری در خدمت سرمایه‌داری جدید است.
در این میان اما زنان ایران نشان دادند که می‌توان زن عفیف، محجبه و شریف بود و در عین حال، در متن و مرکز بود. می توان سنگر خانواده را پاک و مطهر و آرامبخش نگاه داشت و از سوی دیگر در عرصه سیاسی و اجتماعی نیز درخشید.
نگاه انقلاب اسلامی به زن برگرفته از مبانی اسلامی است که در آن هم زن و هم مرد، فارغ از جنسیت، می‌توانند در مسیر رشد و کمال حرکت کنند. در این رویکرد، تفاوت‌های جنسیتی به معنای برتری یا حقارت نیست، بلکه قالب‌های متفاوتی برای کارهای متفاوت هستند. در این الگو، زن نه عنصری در حاشیه و دست دوم است و نه ابزار تمتع و سوءاستفاده دیگران و بهره‌برداری‌های غیرانسانی.
ایرنا: ساختار تفصیلی سند را توضیح می دهید؟
این سند شامل مقدمه و کلیات، مهم‌ترین شاخص‌های زنان و خانواده در کل کشور، شاخص‌های وضعیت زنان و خانواده استان اصفهان در بین سایر استان‌ها، تحلیل شاخص‌های مهم زنان و خانواده در استان اصفهان، تحلیل جمعیت‌شناختی، جوانی جمعیت و مؤلفه‌های مهم تأثیرگذار آن در استان، مهاجرت، خانواده، آموزش و پژوهش، وضعیت اقتصادی کار و اشتغال، آسیب‌های اجتماعی، وضعیت اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، سلامت و تندرستی، تحلیل شهرستان‌های استان اصفهان در وضعیت زنان و خانواده، تحلیل استراتژیک وضعیت زنان و خانواده استان اصفهان و راهکارهای ارتقاء، بانک اطلاعات شاخص‌های کمی و کیفی و مستندات قانونی است که با الهام از تجارب ملی و تطبیق با شرایط بومی استان اصفهان طراحی شده اند.
ایرنا: در مسیر تدوین این سند چه چالش هایی وجود داشت و چرا؟
در نظام برنامه‌ریزی توسعه‌ای، زنان به‌عنوان نیمی از جمعیت و محور خانواده، نقش تعیین‌کننده‌ای در تحقق اهداف توسعه پایدار دارند، اما همچنان چالش‌های ساختاری، نهادی و فرهنگی متعددی در مسیر تحقق جایگاه واقعی زنان وجود دارد.
این چالش‌ها بیشتر ناشی از فقدان یک نظام یکپارچه، علمی و مبتنی بر شواهد برای سنجش، پایش و ارزیابی مستمر وضعیت زنان است. داده‌های موجود در ایران توسط نهادهای متعدد جمع‌آوری می‌شوند. اما در برخی موارد، از انسجام روش‌شناختی برخوردار نیستند، به‌روزرسانی منظم ندارند و در بسیاری از حوزه‌های حساس دارای نقص جدی هستند.
بسیاری از برنامه‌های مصوب در حوزه زنان، فاقد ارزیابی دقیق و نیازسنجی اولیه است و به دلیل نبود شاخص‌های استاندارد ملی و استانی، امکان پایش اثربخشی آن‌ها وجود ندارد.
در این میان چالش‌های ساختاری و نهادی مهم از جمله تعدد نهادهای متولی بدون هماهنگی و تقسیم‌کار مشخص، ضمانت اجرایی نداشتن برای سیاست‌ها، نقش کمرنگ‌تر زنان در تصمیم‌گیری‌های کلان، موانع فرهنگی اجتماعی و مقاومت‌ها در برابر تغییر، ترویج نشدن گفتمان الگوی سوم، نبود نظام پایش مستمر و ارتباط نظام‌مند بین یافته‌های پژوهشی و سیاست‌گذاری به این مساله دامن می زند.
پیامدهای این وضعیت می تواند به تداوم سیاست‌گذاری‌های سلیقه‌ای و گاه غیرعلمی، اتلاف منابع ملی، تعمیق مشکلات زنان در عرصه‌های مختلف و کاهش اعتماد عمومی به برنامه‌های حوزه زنان منتهی شود.
ایرنا: آیا این سند فراتر از یک کار تالیفی است؟
تدوین این سند، نه تنها یک ضرورت علمی و پژوهشی، بلکه یک نیاز مبرم سیاستی است و سند باید علمی، مبتنی بر شواهد، پویا، قابل‌به‌روزرسانی، دارای ضمانت اجرایی قانونی، مشارکت‌محور و مرتبط با سیاست‌گذاری کلان کشور باشد؛ بدون چنین سندی، هرگونه تلاش برای بهبود وضعیت زنان، تصادفی، ناکارآمد و فاقد پشتوانه‌ی علمی خواهد بود.
وضعیت زنان در هر جامعه، شاخص کلیدی برای سنجش پیشرفت، عدالت اجتماعی و پویایی اقتصادی است. در ایران، با وجود پیشرفت‌های قابل‌توجه در حوزه‌هایی مانند تحصیلات عالی و سلامت زنان، چالش‌های ساختاری همچنان پابرجاست.
فقدان یک سند جامعِ مبتنی بر داده، منجر به سیاست‌گذاری‌های ناکارآمد، پراکندگی برنامه‌ها و عدم تخصیص بهینه‌ی منابع شده است. آمارهای پراکنده، گاه مغایر و در برخی حوزه‌ها ناقص هستند و بسیاری از برنامه‌های حمایتی، فاقد ارزیابی دقیق از نیازهای واقعی زنان در مناطق مختلف (شهری، روستایی، حاشیه‌نشین) هستند.
چالش‌های حقوقی و فرهنگی نیز گاهی مانع دستیابی زنان به فرصت‌ها می‌شوند، اما میزان این تاثیرگذاری به‌درستی سنجیده نشده است.
انباشت مشکلات، اتلاف منابع، نبود امکان مقایسه با شاخص‌های مطلوب و کاهش اعتماد عمومی به سیاست‌های کلان از پیامدهایی است که چنانچه این سند و شیوه نامه های مشابه تدوین نشوند فراگیر خواهند شد، در حالی که پاسخ به این اهداف، تصویر جامع‌تری از وضعیت زنان و خانواده در استان اصفهان ارائه خواهد داد و به سیاست‌گذاران در تصمیم‌گیری‌های آتی کمک خواهد کرد.
ایرنا: جرقه تدوین این سند از کجا بود و عملیات تدوین آن چگونه پیش می رفت؟
مراحل و اقدامات تدوین سند ارتقای وضعیت زنان و خانواده استان اصفهان در ۱۲ مرحله انجام شده است. نخست استاندار طی نامه رسمی به نهادهای اجرایی استان، خواستار ارائه آمار و اطلاعات مرتبط با حوزه زنان و خانواده به تفکیک جنسیت شد تا داده‌های پایه و مستند برای تحلیل وضعیت موجود گردآوری شود.
در مرحله دوم، اداره کل بانوان و خانواده استانداری طی نامه جداگانه، از همه دستگاه‌ها خواست تا هرگونه اسناد و مدارک مرتبط با حوزه‌ی زنان و خانواده را برای این دفتر ارسال نمایند تا مستندات پراکنده در دستگاه‌های مختلف تجمیع و یکپارچه شود.
در مرحله سوم اسناد، مدارک، آمار و اطلاعات ارسالی از سوی دستگاه‌ها، با دقت کامل مورد بررسی قرار گرفت تا از صحت، جامعیت و قابلیت استفاده داده‌ها اطمینان حاصل شود.
در مرحله بعد با مراجعه‌ی حضوری به برخی دستگاه‌های مهم‌تر مانند سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان، اداره‌ی کل ثبت احوال و سایر دستگاه‌های دارای آمار کلیدی، نقص‌های آماری موجود تکمیل و خلأهای اطلاعاتی پر شد.
در مرحله پنجم، آمار و اطلاعات گردآوری شده در قالب جداول منظم دسته‌بندی و به تفکیک جنسیت مورد بررسی قرار گرفت تا امکان مقایسه‌ی دقیق شاخص‌ها و شناسایی تفاوت جنسیتی فراهم شود.
در مرحله ششم، اسناد و مدارک کشوری مرتبط با حوزه‌ی زنان و خانواده از جمله مرکز امور زنان و خانواده‌ی ریاست‌جمهوری، دفتر امور بانوان وزارت کشور و وزارتخانه‌های مهم مورد مطالعه و بررسی دقیق قرار گرفت تا همسویی با سیاست‌های ملی حفظ شود و مقایسه با آمار زنان و خانواده در سطح ملی انجام پذیرد.
در مرحله هفتم، جلسات نخبگانی با حضور مشاوران امور بانوان دستگاه‌های اجرایی و فرمانداری‌های استان برگزار شد و نتایج تحلیل‌ها مورد مشورت و نظرخواهی آنان قرار گرفت تا از دیدگاه‌های تخصصی و تجربیات عملی بهره‌گیری شود.
در مرحله هشتم، آمار و اطلاعات جمع‌آوری شده مورد تحلیل قرار گرفت و «تحلیل قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها» یا ماتریس SWOT ترسیم شد تا جهت‌گیری راهبردی سند تعیین گردد.
در مرحله نهم، پرسشنامه مسائل و مشکلات زنان استان طراحی شد تا مهم‌ترین مسائل از دید مشاورین خانواده و نخبگان حوزه‌ی زنان و خانواده جمع‌آوری گردد و داده‌های کمی با اطلاعات کیفی و میدانی تکمیل شود.
در مرحله دهم، کل نتایج به‌دست آمده با تحلیل استراتژیک حاصل از اطلاعات و آمار تلفیق و یکپارچه گردید تا تصویری جامع‌تر و واقع‌بینانه‌تر از مسائل ارائه شود.
در مرحله یازدهم، بر اساس تلفیق داده‌ها و تحلیل‌های انجام شده، راهکارهای عملی و برنامه‌های اجرایی برای ارتقای وضعیت زنان و خانواده با رویکرد «زبان تغییر» و مکان‌محور تدوین گردید.
در مرحله دوازدهم و نهایی، سند ارتقای زنان و خانواده استان اصفهان، همراه با برنامه‌ی اجرایی مشخص به همراه فرم‌های پایش، نظارت و ارزیابی آن‌ها تدوین گردید تا اجرایی‌شدن سند و سنجش مستمر پیشرفت تضمین شود.
ایرنا: این سند در چند فصل آماده شده است و به موضوعاتی می پردازد؟
تدوین نهایی سند در ۱۴ فصل انجام شده است. فصل اول به مقدمه و کلیات اختصاص دارد و شامل ضرورت و اهمیت تدوین سند، اهداف کلان و جزئی، مخاطبان اصلی، چارچوب نظری مبتنی بر الگوی سوم زن، اسناد بالادستی (چشم‌انداز ۱۴۰۴، قانون ششم توسعه و هفتم پیشرفت، برنامه جامع توسعه امور زنان و خانواده، سند ملی پیشرفت استان و سایر اسناد مرتبط) و نیز روش‌شناسی تدوین سند است.
فصل دوم به مهم‌ترین شاخص‌های وضعیت زنان و خانواده در کل کشور می‌پردازد و شامل شاخص‌های کلیدی ملی در حوزه‌های جمعیت، اقتصاد، آموزش، سلامت، مشارکت سیاسی و اجتماعی، آسیب‌های اجتماعی، خانواده و بسیاری از شاخص‌های دیگر است که مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت تا تصویری از وضعیت کشور به‌عنوان مبنا و معیار مقایسه ارائه شود.
فصل سوم به شاخص‌های وضعیت زنان و خانواده استان اصفهان در بین سایر استان‌ها نظر دارد و شامل مقایسه‌ی تطبیقی استان اصفهان با سایر استان‌های کشور در شاخص‌های مختلف است و در آن رتبه و جایگاه استان در هر یک از حوزه‌ها تعیین گردید.
فصل چهارم به تحلیل شاخص‌های مهم زنان و خانواده در استان اصفهان مربوط می‌شود و شامل بررسی عمیق و تفصیلی شاخص‌های کلیدی استان در حوزه‌های زنان و خانواده (جمعیت، اقتصاد، خانواده، تحصیلات، سلامت، رفاه، مشارکت، آسیب‌های اجتماعی و غیره) است و در آن نقاط قوت و ضعف شناسایی شد.
فصل پنجم به تحلیل شناسنامه جمعیتی استان اصفهان می‌پردازد و شامل ساختار سنی و جنسیتی جمعیت، توزیع جغرافیایی، ترکیب خانوار، زنان سرپرست خانوار، نسبت جنسی و ویژگی‌های جمعیتی استان است.
فصل ششم شامل محور جوانی جمعیت و مؤلفه‌های مهم تأثیرگذار در آن در استان اصفهان از جمله نرخ باروری، سیاست‌های جوانی جمعیت، موانع و چالش‌های افزایش نرخ باروری، عوامل مؤثر بر کاهش یا افزایش جمعیت جوان و راهکارهای جوان‌سازی جمعیت در استان است.
فصل هفتم به مهاجرت مربوط می‌شود و به خالص مهاجرت استان در دوره‌های مختلف، علل مهاجرت درون‌استانی و برون‌استانی، تأثیر آن بر پیری جمعیت روستاها، وضعیت زنان مهاجر و پیامدهای آن بر خانواده و جامعه اشاره دارد.
فصل هشتم به خانواده می‌پردازد و شامل الگوهای ازدواج و طلاق، سن اولین ازدواج، نرخ ازدواج و طلاق، مدت زمان ازدواج در طلاق‌های ثبت‌شده، عوامل تحکیم و تضعیف بنیان خانواده و راهکارهای تقویت نهاد خانواده است.
فصل نهم با تاکید بر آموزش و پژوهش نرخ باسوادی، تحصیلات عالی زنان، رشته‌های تحصیلی منتخب، تعداد دانشجویان و دانش‌آموختگان به تفکیک جنسیت و مقطع تحصیلی، آموزش‌های فنی و حرفه‌ای و پژوهش در حوزه‌ی زنان و خانواده را بررسی می کند.
فصل دهم به وضعیت اقتصادی، کار و اشتغال مربوط می‌شود و شامل نرخ مشارکت اقتصادی، نرخ بیکاری زنان، اشتغال در بخش‌های مختلف اقتصاد، کارآفرینی زنان، دسترسی به منابع مالی و اعتبارات، شکاف دستمزدی، و هدررفت سرمایه‌های انسانی (زنان تحصیل‌کرده بیکار) است.
در فصل یازدهم سلامت و آسیب‌های اجتماعی زنان دنبال می شود. در این فصل ابتدا به سلامت و تندرستی زنان استان و سپس به آسیب‌های اجتماعی آنان از جمله اعتیاد، خودکشی، سرقت، فرار، قتل، خشونت خانگی و سایر آسیب‌ها پرداخته شده و با میانگین کشوری مقایسه می شود.
فصل دوازدهم به وضعیت اجتماعی، فرهنگی، سیاسی می‌پردازد و شامل مشارکت اجتماعی، سازمان‌های مردم نهاد زنان، مشارکت سیاسی (نمایندگان مجلس، شوراهای اسلامی شهر و روستا، دهیاران زن)، نگرش‌های فرهنگی و هنجارهای اجتماعی پیش‌روی زنان است.
فصل سیزدهم به تحلیل شهرستان‌های استان اصفهان در وضعیت زنان و خانواده نظر دارد و شامل بررسی تفکیکی ۲۸ شهرستان استان در شاخص‌های مهم حیاتی است. در این فصل شهرستان‌های اولویت‌دار و دارای بیشترین چالش شناسایی و تحلیل منطقه‌ای برای هر شهرستان ارائه شده است.
فصل چهاردهم به تحلیل استراتژیک وضعیت زنان و خانواده استان اصفهان و راهکارهای ارتقا مربوط می‌شود و شامل «تحلیل قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها» یا ماتریس SWOT است. در این فصل با شناسایی مسائل اولویت‌دار نهایی زنجیره تغییر (داده‌ها، فعالیت‌ها، خروجی‌ها، دستاوردها، تأثیرات) تدوین و راهکارهای عملیاتی مکان‌محور پیشنهاد و نظام پایش و ارزیابی مستمر با فرم‌های نظارتی طراحی شده است.
ایرنا: آنچه به عنوان خروجی این سند به عنوان نقشه راه عملیاتی مبنا قرار می گیرد چه خواهد بود؟
سند ۸۰۰ صفحه‌ای ارتقای وضعیت زنان و خانواده اصفهان، نقشه راه برای هماهنگی و هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی در راستای تقویت نهاد خانواده، ارتقای وضعیت زنان و بهبود شاخص‌های جمعیتی استان به‌شمار می‌رود.
پس از انجام تحلیل راهبردی، مسائل اولویت‌دار حوزه زنان و خانواده استان شناسایی و برای هر یک، برنامه‌ها و راهکارهای اجرایی پیشنهاد و در شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان بررسی و تصویب شده‌اند که اجرای آن ها به طور مستمر پایش می شود.
به گزارش ایرنا، تدوین این سند طی سال گذشته و نیمه نخست امسال انجام شده است.