تهران-ایرنا- در شرایطی که جنگ بار دیگر به ابزاری عادی در سیاست بین الملل تبدیل شده و نهادهای جهانی توان مهار درگیری ها را از دست داده اند، کارشناسان بر ضرورت شکل گیری نظمی مبتنی بر مشارکت گسترده کشورها تاکید می کنند؛ نظمی که بتواند از طریق اصلاح سازمان ملل، کنترل تسلیحات و تقویت دیپلماسی، مانع گسترش جنگ شود.

به گزارش ایرنا به نقل از نشریه آمریکایی فارن افرز، جهان به تدریج جنگ را به عنوان واقعیتی اجتناب ناپذیر پذیرفته است. جنگ های اوکراین، لبنان و ایران، افزایش بودجه های نظامی، رقابت های تسلیحاتی و گسترش نگرانی ها درباره دستیابی به سلاح هسته ای، نشان می دهد که دولت ها بیش از گذشته خود را برای درگیری های نظامی آماده می کنند. خطرناک ترین پیامد این روند عادی شدن جنگ به عنوان ابزاری برای حل اختلافات میان کشورهاست؛ وضعیتی که یادآور دوره ای از تاریخ است که در آن جنگ، اصلی ترین ابزار سیاست بین الملل محسوب می شد.

ویرانی های دو جنگ جهانی در قرن بیستم، کشورها را به این نتیجه رساند که باید استفاده از زور را از ابزارهای مشروع حکمرانی خارج کنند. منشور سازمان ملل متحد در سال ۱۹۴۵میلادی، تهدید یا استفاده از زور علیه تمامیت ارضی و استقلال سیاسی کشورها را ممنوع کرد و برای نخستین بار سازوکارهای نهادی مشخصی برای مقابله با تجاوز ایجاد شد. با این حال، در دهه های اخیر تعهد دولت ها به حفظ صلح تضعیف شده است. حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، با وجود اعتراض های گسترده جهانی، نقطه عطفی در این روند بود؛ جنگی که بر مبنای ادعاهای نادرست و برخلاف حقوق بین الملل آغاز شد و پیامدهای آن همچنان در قالب بی ثباتی منطقه ای و گسترش خشونت ادامه دارد.

آمارها ابعاد نگران کننده این وضعیت را نشان می دهند. بر اساس اطلاعات برنامه داده های منازعات اوپسالا، در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۵ درگیری فعال با مشارکت دولت ها در جهان وجود داشته است؛ رقمی که دو برابر سال ۲۰۱۰ است. در این درگیری ها حدود ۲۵۰ هزار نفر کشته شده اند و نزدیک به ۱۲۰ میلیون نفر در سراسر جهان بر اثر جنگ آواره شده اند. همزمان، هزینه های نظامی جهان طی یک دهه بیش از ۴۰ درصد افزایش یافته و به حدود سه تریلیون دلار در سال رسیده است. حتی کشورهایی مانند دانمارک، آلمان، ژاپن و نروژ که سابقه طولانی در خویشتنداری نظامی دارند، در حال افزایش توان دفاعی خود هستند.

خطر گسترش جنگ هسته ای نیز بیش از گذشته احساس می شود. هر ۹ کشور دارنده سلاح هسته ای در حال نوسازی زرادخانه های خود هستند.

برآوردها نشان می دهد تعداد کلاهک های هسته ای چین از حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ کلاهک در اواخر دهه ۲۰۱۰ به ۶۲۰ کلاهک در سال جاری رسیده است. کره شمالی نیز زرادخانه خود را به حدود ۶۰ کلاهک افزایش داده است. فرانسه در ماه مارس از افزایش تعداد کلاهک های هسته ای خود خبر داد و آمریکا و روسیه نیز نتوانسته اند آخرین توافق محدودکننده زرادخانه های راهبردی خود را حفظ کنند.

در کنار این تحولات، هوش مصنوعی خطرات تازه ای ایجاد کرده است. استفاده از این فناوری در حملات سایبری، تولید اطلاعات جعلی و تسلیحات خودکار می تواند نقش نظارت انسانی را کاهش دهد. ترکیب هوش مصنوعی با فناوری هسته ای نیز زمان تصمیم گیری را محدود می کند و احتمال خطای محاسباتی و تشدید ناخواسته بحران را افزایش می دهد. در چنین شرایطی، سرعت پیشرفت فناوری از سرعت دیپلماسی و ایجاد سازوکارهای کنترل تسلیحات پیشی گرفته است.

جنگ نه تنها امنیت ایجاد نمی کند، بلکه هزینه های انسانی و اقتصادی گسترده ای به همراه دارد.

در سال ۲۰۲۵، بر اساس آمار سازمان ملل، به طور متوسط هر ۱۴ دقیقه یک غیرنظامی در درگیری های مسلحانه کشته شده است. جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نیز تجارت دریایی و حمل ونقل هوایی را مختل کرده و موجب افزایش قیمت انرژی، کودهای شیمیایی و کالاهای اساسی شده است. درگیری ها همچنین به کشورهای همسایه سرایت می کنند و می توانند بحران های تازه ای در عراق، لبنان و یمن ایجاد کنند. افزون بر این، جنگ ها به ندرت صلحی پایدار به وجود می آورند و اغلب با تعمیق اختلافات، زمینه خشونت های آینده را فراهم می کنند.

در چنین شرایطی، مقابله با عادی سازی جنگ باید از محکومیت لفظی فراتر برود. دولت ها باید اقداماتی انجام دهند که آغاز و ادامه جنگ را برای طرف های متجاوز دشوار و پرهزینه کند.

اسپانیا نمونه هایی از این رویکرد را در سیاست خارجی خود دنبال کرده است. این کشور از نخستین روزهای جنگ غزه خواستار آتش بس دائمی، آزادی گروگان ها و ارسال بدون محدودیت کمک های بشردوستانه شد و در ماه می ۲۰۲۴ کشور فلسطین را به رسمیت شناخت. اسپانیا همچنین از تلاش های دیوان بین المللی دادگستری و دیوان کیفری بین المللی برای پاسخگو کردن مقام های اسرائیلی حمایت کرده است.

اسپانیا از سال ۲۰۲۳ تحریم تسلیحاتی علیه اسرائیل را حفظ کرده و در سال ۲۰۲۶ نیز اجازه استفاده آمریکا از خاک و تاسیسات خود برای جنگ علیه ایران را نداده است. دولت اسپانیا تاکید کرده که این تصمیم به معنای خصومت با متحدان نیست، بلکه با هدف جلوگیری از تشدید درگیری اتخاذ شده است. اگر کشورهای بیشتری از مشارکت در جنگ ها خودداری کنند، ادامه چنین عملیات هایی برای طرف های درگیر دشوارتر و پرهزینه تر خواهد شد.

این رویکرد همچنین مستلزم ایجاد توازن میان هزینه های دفاعی و سرمایه گذاری اجتماعی است. اسپانیا با وجود افزایش ۳ برابری هزینه خالص دفاعی خود طی ۸ سال، با هدف اختصاص ۵ درصد تولید ناخالص داخلی به امور دفاعی مخالفت کرده است. این تصمیم به دولت امکان داده ۱۴۵ میلیارد یورو بیشتر در حوزه هایی مانند حمایت اجتماعی، مسکن، سلامت و آموزش گذاری کند. از نگاه دولت اسپانیا، کاهش نابرابری و تقویت تاب آوری جامعه نیز بخشی از تامین امنیت است.

با این حال، اقدامات یک کشور به تنهایی نمی تواند مانع گسترش جنگ شود. مقابله با این روند نیازمند همکاری گسترده بین المللی و تقویت نهادهای چندجانبه است. این رویکرد «چندجانبه گرایی حداکثری» نام دارد؛ الگویی که به جای ائتلاف های محدود و موقت، مشارکت هرچه بیشتر کشورها را دنبال می کند. توافق های دوجانبه یا گروه های کوچک ممکن است در کوتاه مدت به حل برخی بحران ها کمک کنند، اما کنار گذاشتن بخش بزرگی از جهان از تصمیم گیری ها، خطر اختلاف و تقابل های آینده را افزایش می دهد.

اصلاح ساختار سازمان ملل و نهادهای مالی بین المللی یکی از ضرورت های این مسیر است.

شورای امنیت باید نمایندگی عادلانه تری از مناطق مختلف جهان، به ویژه آفریقا و آمریکای لاتین، داشته باشد. همچنین حق وتوی اعضای دائم باید به ویژه در پرونده های نسل کشی، جنایت علیه بشریت و جنایات جنگی محدود شود و در نهایت از میان برود تا مخالفت یک کشور نتواند مانع اقدام جمعی شود. صندوق بین المللی پول و بانک جهانی نیز باید سهم بیشتری از قدرت تصمیم گیری را به اقتصادهای نوظهور اختصاص دهند.

در حوزه هسته ای، آمریکا و روسیه باید برای جایگزینی پیمان نیواستارت مذاکره کنند و این بار چین نیز در گفت وگوها مشارکت داشته باشد. تصویب پیمان منع جامع آزمایش های هسته ای، پیشبرد توافق منع تولید مواد شکافت پذیر برای تسلیحات هسته ای و حفظ کنترل انسانی بر تصمیم های مربوط به شلیک سلاح های هسته ای از دیگر اولویت هاست. همچنین باید سازوکارهای نظارتی و ارتباطی میان دولت ها تقویت شود تا خطاهای محاسباتی به جنگی فاجعه بار منجر نشود.

صلح پایدار تنها با کنترل تسلیحات و اصلاح نهادهای بین المللی محقق نمی شود، بلکه باید ریشه های ناامنی نیز برطرف شود. کاهش فقر، گسترش آموزش، برابری جنسیتی، تقویت نهادهای دموکراتیک و حمایت از توسعه پایدار، از جمله اقداماتی هستند که زمینه های شکل گیری خشونت را کاهش می دهند. اسپانیا نیز با حمایت از طرح های کاهش بدهی کشورهای آسیب پذیر، تامین مالی اقلیمی، سلامت جهانی و امنیت غذایی، توسعه را در مرکز سیاست خارجی خود قرار داده است.

جهان امروز در برابر انتخابی سرنوشت ساز قرار دارد؛ حفظ نظم مبتنی بر قانون و همکاری یا بازگشت به جهانی که در آن زور تعیین کننده روابط کشورهاست.

تجربه جنگ های جهانی نشان داده است که عادی سازی جنگ می تواند بشریت را به سوی فاجعه ای تازه سوق دهد. مقابله با این روند، به اراده جمعی کشورها و احیای چندجانبه گرایی واقعی نیاز دارد.