اجرای اپرای «مادران خرسون» در ورشو، داستان مادرانی را به صحنه برده است که برای بازگرداندن فرزندانشان از کریمه، سفری چند هزار کیلومتری را از میان مرزها و مناطق جنگی پشت سر گذاشتند؛ اثری که در فضای سیاسی دوپاره لهستان، به نشانهای از همبستگی با اوکراین تبدیل شده است.
زینب کاظمخواه ـ جنگها معمولاً از زاویه دید فرماندهان، سیاستمداران و سربازان روایت میشوند؛ از نقشههای نظامی، عملیاتها، پیروزیها و شکستها. در این میان، زندگی غیرنظامیان، بهویژه زنان و کودکان، اغلب در حاشیه روایتهای رسمی قرار میگیرد. اما جنگ فقط در میدان نبرد اتفاق نمیافتد جنگ ادامه دارد؛ در خانههایی که ویران میشوند، خانوادههایی که از هم میپاشند، کودکانی که از والدینشان جدا میشوند و مادرانی که برای یافتن فرزندانشان پا به راهی پرخطر میگذارند.
اپرای «مادران خرسون» با انتخاب همین زاویه دید، سراغ یکی از تلخترین پیامدهای جنگ اوکراین رفته است: انتقال اجباری کودکان اوکراینی به روسیه و مناطق تحت کنترل این کشور و تلاش خانوادهها برای بازگرداندن آنها. این اثر به جای تمرکز بر نبردهای نظامی و تحولات سیاسی، داستان مادرانی را روایت میکند که در میانه جنگ، برای حفظ پیوند خود با فرزندانشان مبارزه میکنند.
روایت سه زن و سفری برای بازگرداندن فرزندان
داستان اپرا درباره سه زن اوکراینی از منطقه خرسون است. کاترینا و داشا به دختران نوجوان خود اجازه میدهند برای گذراندن تعطیلات تابستانی به اردوگاهی در کریمه بروند؛ منطقهای که از سال ۲۰۱۴ تحت کنترل روسیه قرار دارد. اما پس از مدتی ارتباط تلفنی با دختران قطع میشود و مادران درمییابند که فرزندانشان اجازه بازگشت ندارند.
در ادامه، اولا، مادر داشا و مادربزرگ دو کودک، با وجود ابتلا به سرطان، برای کمک به بازگرداندن نوههایش وارد عمل میشود. این سه زن مسیری طولانی و خطرناک را از اوکراین به سمت لهستان، بلاروس و روسیه طی میکنند؛ سفری کهحدودا چهار هزار کیلومتری. در طی مسیر آنها با موانع اداری، بازجوییها، تهدیدها و خطرهای عبور از مرزها روبهرو میشوند.
شخصیتهای اصلی داستان تخیلیاند، اما روایت اپرا بر تجربههای واقعی خانوادههای اوکراینی استوار است. در میان شخصیتهای اثر، چهره ماریا لووا-بلوا، کمیسر حقوق کودکان در دفتر ریاستجمهوری روسیه، نیز حضور دارد؛ شخصیتی واقعی که در اپرا نقش او را کاترژینا ویتژنی بازی میکند. دیوان کیفری بینالمللی در سال ۲۰۲۳ برای لووا-بلوا و ولادیمیر پوتین حکم بازداشت صادر کرد؛ اتهام مطرحشده علیه آنها، مسئولیت در انتقال غیرقانونی کودکان از مناطق اشغالی اوکراین به روسیه است. لووا-بلوا در مقابل، مدعی شده است که اقدامهایش با هدف نجات کودکان و فراهم کردن سرپناه برای آنها انجام شده است.
بر اساس آماری که در یکی از گزارشهای منتشرشده درباره اپرا به نقل از کارزار «کودکان را به خانه بازگردانید» آمده، تا ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶ بیش از ۲۰ هزار کودک اوکراینی بهعنوان کودکانی که به اجبار منتقل شدهاند، ثبت شده بودند. در همان گزارش، به بازگشت حدود دو هزار و ۶۰۰ کودک نیز اشاره شده است. این ارقام در شرایطی مطرح میشوند که به دلیل محدودیت دسترسی به مناطق اشغالی و دشواری پیگیری سرنوشت خانوادهها، ابعاد واقعی این مسئله همچنان روشن نیست.
جنگ چهره زنانه ندارد؛ روایتهایی که تاریخ رسمی نادیده میگیرد
عنوان کتاب مشهور سوتلانا آلکسیویچ، نویسنده بلاروس و برنده جایزه نوبل ادبیات، «جنگ چهره زنانه ندارد» به یکی از همین غیبتها در روایت تاریخ اشاره میکند. آلکسیویچ در این کتاب با گردآوری خاطرات زنان شوروی که در جنگ جهانی دوم حضور داشتند، تجربههایی را ثبت کرده است که در روایتهای رسمی جنگ کمتر به آنها پرداخته شده بود. زنانی که در جبهه جنگیدند، پرستاری کردند، تکتیرانداز یا خلبان شدند و در کنار مردان درگیر جنگ بودند، اما پس از پایان آن، خاطرات و تجربههایشان اغلب در سایه روایت قهرمانان مرد قرار گرفت.
اهمیت کتاب آلکسیویچ فقط در ثبت حضور زنان در جنگ نیست؛ او نشان میدهد که تجربه جنگ برای زنان میتواند ابعاد و جزئیاتی داشته باشد که در روایتهای نظامی و سیاسی دیده نمیشود. در خاطرات آنها، جنگ نه فقط مجموعهای از عملیات و پیروزیها، بلکه تجربهای جسمی و روانی از ترس، گرسنگی، فقدان، خشونت، جدایی و تلاش برای زنده ماندن است.
اپرای «مادران خرسون» نیز از زاویهای دیگر به همین مسئله نزدیک میشود. در این اثر، زنان نه در حاشیه و بهعنوان شخصیتهایی مکمل، بلکه در مرکز روایت قرار دارند. آنها صرفاً مادرانی نیستند که در انتظار بازگشت فرزندانشان نشستهاند؛ برای نجات آنها تصمیم میگیرند، خطر میکنند و از مرزهای جغرافیایی و محدودیتهای سیاسی عبور میکنند و مادر بودن به نیرویی برای کنش و مقاومت تبدیل میشود.
در این روایت جنگ از محدوده میدانهای نبرد فراتر میرود و به زندگی کسانی کشیده میشود که ممکن است هرگز سلاحی در دست نگرفته باشند، اما ناچارند با پیامدهای جنگ دستوپنجه نرم کنند.
از نقاشی کودکان تا مستند و عکاسی؛ هنر در برابر فراموشی
«مادران خرسون» نخستین اثر هنری نیست که سرنوشت کودکان جداشده از خانوادههایشان در جنگ اوکراین را بازتاب میدهد. از زمان آغاز جنگ، هنرمندان، مستندسازان و عکاسان تلاش کردهاند تجربه کودکانی را ثبت کنند که از خانوادههایشان دور افتادهاند؛ کودکانی که برخی از آنها پس از بازگشت، با خاطرات اردوگاهها، فشارهای روانی و تلاش برای تغییر هویتشان روبهرو بودهاند.
یکی از این پروژهها مستند «ژاکت آبی با سوراخ زرد» به کارگردانی تتیانا خوداکیفسکا است. این اثر با مشارکت کودکانی شکل گرفته که پس از انتقال به روسیه یا مناطق تحت کنترل این کشور به اوکراین بازگشتهاند. کودکان در این پروژه، تجربههای خود را از طریق نقاشی و روایت شخصی بازگو میکنند. یکی از روایتهای تأثیرگذار به دختری ۱۴ ساله مربوط است که در اردوگاهی در کریمه، به دلیل پوشیدن ژاکتی با رنگهای آبی و زرد، یادآور پرچم اوکراین، با اعتراض مسئولان اردوگاه روبهرو شد. آنها از او خواستند بخش رنگی ژاکت را جدا کند و پس از مخالفت دختر، خودشان آن را بریدند. این خاطره عنوان پروژه را شکل داده است.
در کنار سینما و هنرهای تجسمی، عکاسی نیز به ثبت این تجربهها پرداخته است. نمایشگاه و کتاب «زندگی در جنگ» با تمرکز بر داستانهای شخصی کودکانی شکل گرفت که در جنگ اوکراین زخمی، کشته یا ربوده شدهاند. این مجموعه در سال ۲۰۲۴ در پکن به نمایش درآمد و پیش از آن نیز در شهرهایی چون بروکسل، مکزیکوسیتی و سنگاپور ارائه شده بود. نمایشگاه عکس «کودکی ازدسترفته» نیز در نوامبر همان سال در پارلمان اروپا در بروکسل افتتاح شد. رومن پاشکوفسکی، عکاس مستند اوکراینی، در این مجموعه زندگی کودکانی را ثبت کرده بود که انتقال اجباری و جدایی از خانواده، کودکی آنها را دگرگون کرده است.
در میان این آثار، مستندی که بهطور مستقیم با اپرای «مادران خرسون» پیوند دارد، جایگاه ویژهای پیدا میکند. این فیلم با عنوان «مادران خرسون؛ مستندی درباره شکلگیری یک اپرای منحصربهفرد» به کارگردانی یوبست کونیگه، در ۲۴ اکتبر ۲۰۲۶ از شبکه آرتِه پخش شد. مستند علاوه بر روند تولید اپرا، به سرگذشت واقعی زنانی میپردازد که تجربههایشان الهامبخش این اثر بوده است.
یکی از این روایتها، داستان یولیا رادزویلووا و پسرش ماکسیم است. یولیا برای محافظت از فرزندش در برابر حملات به خرسون، او را به اردوگاهی در کریمه فرستاد، اما پسرش برخلاف وعده اولیه اجازه بازگشت پیدا نکرد. او سرانجام پس از ماهها تلاش و سفری دشوار توانست فرزندش را به خانه بازگرداند. در یکی از بخشهای مستند، مادر و پسر در اجرای پیشنمایش اپرا در کییف حضور دارند و تجربه شخصی خود را در قالب یک اثر نمایشی روی صحنه میبینند.
سرنوشت کودکان جداشده از خانوادههایشان، تنها موضوع گزارشهای خبری و پیگیریهای حقوقی نبوده است؛ نقاشی، عکاسی، سینما و موسیقی نیز هر یک کوشیدهاند بخشی از این تجربه را ثبت کنند اما تفاوت اپرای «مادران خرسون» در این است که به جای تمرکز صرف بر رنج کودکان، مادران و مادربزرگهایی را در مرکز روایت قرار میدهد که برای بازگرداندن فرزندانشان دست به سفر میزنند. به این ترتیب، داستانی که در گزارشهای خبری اغلب در قالب آمار و پروندههای حقوقی بازتاب مییابد، به تجربهای انسانی درباره جدایی، مقاومت و تلاش برای بازگرداندن کودکان به خانه تبدیل میشود.
لهستان؛ میزبان روایتی از جنگ همسایه
انتخاب ورشو برای اجرای نخستین اجرای کامل و صحنهای این اپرا نیز بیارتباط با موضوع آن نیست. لهستان از زمان آغاز حمله روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، یکی از نزدیکترین حامیان این کشور بوده و پذیرای شمار زیادی از پناهجویان اوکراینی شده است. در متن اپرا نیز لهستان بهعنوان «آخرین پناهگاه امن» توصیف میشود؛ اشارهای به نقش این کشور در مسیر دشوار بازگشت خانوادهها.
دونالد توسک، نخستوزیر لهستان، پیشتر امنیت کشورش را به حاکمیت و استقلال اوکراین پیوند داده است. در چنین شرایطی، اجرای اثری درباره سرنوشت کودکان اوکراینی در ورشو، علاوه بر جنبه هنری، معنایی فراتر از یک رویداد فرهنگی دارد. این اجرا فرصتی برای زنده نگه داشتن موضوعی است که در میان اخبار روزانه جنگ، ممکن است بهتدریج از توجه افکار عمومی دور شود.
اپرای «مادران خرسون» با همکاری اپرای ملی لهستان و متروپولیتن نیویورک تولید شده است. ماکسیم کولیومیِتس، آهنگساز اوکراینی متولد کییف، موسیقی این اثر را ساخته و جرج برانت، نمایشنامهنویس آمریکایی، متن آن را نوشته است. برانت برای نگارش اثر از روایتها و اطلاعات افرادی که در اوکراین با این مسئله درگیر بودهاند، استفاده کرده است. در جریان شکلگیری اپرا نیز ساشا آندروسیوک، تهیهکننده موسیقی اهل کییف، درباره وضعیت خانوادههای مناطق اشغالی و دشواریهای بازگرداندن کودکان با گروه سازنده همکاری داشته است.
کری-لین ویلسون، رهبر ارکستر کانادایی با تبار اوکراینی، هدایت اجرای ورشو را برعهده داشت. او از بنیانگذاران ارکستر آزادی اوکراین است؛ ارکستری که با هدف حمایت از موسیقیدانان اوکراینی و جلب توجه جهانی به وضعیت این کشور شکل گرفت. ویلسون همچنین مدیر موسیقی ارکستر کامراتای کییف است. او و پیتر گلب، مدیر متروپولیتن نیویورک، از حامیان اصلی شکلگیری این پروژه بودهاند.
روایتی که پایان خوش ندارد
در اجرای ورشو، سه شخصیت اصلی را ایزابلا ماتولا در نقش کاترینا، کامیلا دوتکوفسکا در نقش داشا و ماوگوژاتا والفسکا در نقش اولا بازی میکنند. حضور گروه کر اپرای ملی لهستان و گروه کر کودکان آرتوس نیز به روایت جمعی اثر کمک میکند؛ روایتی که در آن رنج مادران تنها تجربه چند شخصیت نیست، بلکه بازتابی از وضعیت خانوادههای بسیاری است که درگیر این بحران شدهاند.
با وجود تلاش مادران برای بازگرداندن فرزندانشان، اپرا پایانی ساده و خوشایند برای این داستان در نظر نمیگیرد. در پایان، لالایی کودکان و مادرانی که دوباره به یکدیگر رسیدهاند، شنیده میشود، اما بازگشت کودکان به معنای پایان آسیبها نیست. تجربه جدایی، ترس و خشونت، اثری بر زندگی آنها باقی گذاشته که با عبور از مرزها یا بازگشت به خانه از میان نمیرود.
«مادران خرسون» پیش از اجرای صحنهای ورشو، در چهارم ژوئن ۲۰۲۶ در اپرای ملی اوکراین در کییف، در قالب اجرایی کنسرتی ارائه شده بود. اجرای ۱۶ اکتبر در ورشو، نخستین اجرای کامل و صحنهای این اثر به شمار میرود. متروپولیتن نیویورک نیز اجرای این اپرا را برای آوریل ۲۰۲۸ برنامهریزی کرده است؛ اجرایی که قرار است با طراحی و صحنهآرایی متفاوتی به مخاطبان آمریکایی عرضه شود.
پیتر گلب، مدیر متروپولیتن، این اپرا را نوعی گواهی هنری درباره جنایتهای جنگی توصیف کرده است. ویلسون نیز ابراز امیدواری کرده که این اثر در شهرهای مختلف اروپا و همچنین شهرهای اوکراین، از جمله کییف، خرسون، خارکیف و ماریوپل، اجرا شود.
در نهایت، اهمیت «مادران خرسون» فقط در بازگویی یک پرونده انسانی یا ثبت رویدادی از جنگ اوکراین نیست. این اپرا تلاش میکند به تجربه کسانی صدا بدهد که معمولاً در روایتهای بزرگ جنگ کمتر دیده میشوند؛ مادرانی که به جای حضور در میدان نبرد، در مسیرهای پرخطر برای بازگرداندن فرزندانشان میجنگند و کودکانی که جنگ، کودکی و امنیتشان را از آنها گرفته است. و به یاد داشته باشیم که پشت هر آمار و پرونده حقوقی، زندگی خانوادههایی قرار دارد که خواستهای ساده دارند: دوباره در کنار یکدیگر زندگی کنند.
