پس از بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران، برخی از کشورهای منطقه به فکر یافتن مسیرهای جایگزین برای تنگه هرمز افتادند. پروژه چهار دریا یکی از این طرحهاست که با بهرهگیری از سقوط رژیم بشار اسد در سوریه، در پی ایجاد یک کریدور جایگزین برای انتقال انرژی با محوریت غرب است.
به گزارش تجارت نیوز، جنگ میان آمریکا، اسرائیل و ایران و نگرانیها درباره احتمال اختلال در عبور و مرور نفتکشها از تنگه هرمز، بار دیگر موضوع امنیت مسیرهای انتقال انرژی را به یکی از مهمترین دغدغههای کشورهای منطقه تبدیل کرد.
در چنین شرایطی، بسیاری از کشورها تلاش کردند که راههای جایگزینی برای تنگه هرمز طراحی کنند تا در صورت بروز دوباره بحران بتوانند امنیت انرژی خود را تضمین کنند.
ابتکار چهار دریا و استفاده از سوریه جدید
اندیشکده آمریکایی «نیو لاینز» (New Lines Institute) از طرحی موسوم به «ابتکار چهار دریا» رونمایی کرده که هدف آن ایجاد یک شبکه جدید انتقال انرژی و تجارت از خلیج فارس به اروپا از طریق سوریه و ترکیه است. طراحان این ابتکار معتقدند که اجرای آن میتواند وابستگی اروپا به نفت و گاز روسیه و ایران را کاهش داده و همزمان مسیرهای صادراتی جایگزینی برای کشورهای تولیدکننده انرژی در خلیج فارس فراهم کند.
ابتکار چهار دریا چارچوبی گسترده برای اتصال حوزههای خلیج فارس، دریای مدیترانه، دریای سیاه و دریای خزر ارائه میدهد. بر اساس این طرح، مسیرهای زمینی جدیدی برای انتقال نفت و گاز از کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به سمت سوریه و ترکیه از طریق عراق و اردن ایجاد خواهد شد. در ادامه نیز این شبکه به خطوط انتقال انرژی در حوزه دریای خزر و دریای سیاه متصل میشود تا امکان دسترسی مستقیمتر به بازارهای اروپا فراهم شود.
به اعتقاد طراحان این پروژه، بحرانهای اخیر نشان داده است که اتکای بیش از حد به مسیر دریایی تنگه هرمز، امنیت عرضه انرژی را با مخاطرات جدی مواجه میکند. از این رو، توسعه کریدورهای زمینی میتواند ضمن کاهش ریسکهای ژئوپلیتیکی، انعطافپذیری بیشتری برای صادرکنندگان و مصرفکنندگان انرژی ایجاد کند.
تحولات سوریه فرصتی برای تبدیل این کشور به یک گذرگاه راهبردی انرژی فراهم کرده است
مؤسسه نیو لاینز در سند مفهومی این طرح اعلام کرده است که تحولات سوریه پس از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، فرصتی تاریخی برای تبدیل این کشور از یکی از کانونهای درگیری در خاورمیانه به یک گذرگاه راهبردی انرژی فراهم کرده است. در این سند تأکید شده که ابتکار چهار دریا میتواند چهار دستاورد عمده به همراه داشته باشد. کاهش وابستگی اروپا به منابع انرژی روسیه و ایران، تثبیت جایگاه شرکتهای آمریکایی در زیرساختهای راهبردی منطقه، تأمین منابع مالی پایدار برای بازسازی سوریه از محل درآمدهای ترانزیتی و شکلگیری نظمی ژئوپلیتیکی که کشورهای همسو با غرب را منتفع کند.
الگوی این پروژه از «ابتکار سه دریا» در اتحادیه اروپا الهام گرفته شده است. ابتکاری که از سال ۲۰۱۵ با مشارکت ۱۳ کشور اروپایی برای توسعه همکاریها در حوزه انرژی، حملونقل و زیرساختهای دیجیتال دنبال میشود. طراحان ابتکار چهار دریا امیدوارند تجربه مشابهی را در خاورمیانه و شرق مدیترانه پیاده کنند.
بر اساس برآوردهای اولیه، اجرای این پروژه نیازمند تشکیل یک کنسرسیوم بینالمللی زیرساختی با توان جذب حدود ۱۰ میلیارد دلار سرمایه خواهد بود. این سرمایه برای احداث خطوط لوله در کریدور خلیج فارس تا مدیترانه هزینه میشود. در صورت تکمیل پروژه، ظرفیت انتقال روزانه تا چهار میلیون بشکه نفت و سالانه حدود ۵۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی به بازارهای مدیترانه و اروپا ایجاد خواهد شد. همچنین پیشبینی میشود سوریه سالانه بین ۸ تا ۱۲ میلیارد دلار از محل تولید و ترانزیت انرژی درآمد کسب کند که میتواند بخش مهمی از هزینههای بازسازی این کشور را تأمین کند.
هدف پروژه چهار دریا ارائه جایگزین برای تنگه هرمز است
در تازهترین قسمت از پادکست GeoSpace متعلق به پایگاه خبری The New Region، دانیا عریصی، رئیس برنامه و تحلیلگر ارشد مؤسسه نیو لاینز، جزئیات بیشتری از این ابتکار ارائه کرد. وی این پروژه را پاسخی مستقیم به آسیبپذیریهایی دانست که از نفوذ ایران بر تنگه هرمز ناشی میشود و گفت هدف اصلی آن ایجاد یک کریدور تجاری و انرژی جایگزین است که سوریه را از یک منطقه بحرانزده به مرکز توزیع انرژی میان خاورمیانه و اروپا تبدیل کند.
به گفته عریصی، سقوط دولت اسد فرصت کمسابقهای برای احیای طرحهایی از این دست ایجاد کرده است. وی مدعی شد که شرکتهای بزرگ انرژی آمریکا از جمله شورون و کونوکو فیلیپس با امضای تفاهمنامههایی در حال بررسی فرصتهای جدید در سوریه هستند. همچنین سرمایهگذاری کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در زیرساختهای سوریه و توافق اخیر عربستان سعودی و ترکیه درباره توسعه کریدورهای تجاری و ترانزیتی، از نشانههای اولیه شکلگیری این روند محسوب میشود.
با وجود این، مجریان طرح معتقدند موانع قابل توجهی بر سر راه اجرای آن وجود دارد. عریصی مهمترین چالش فعلی سوریه را نبود یک نظام بانکی کارآمد دانست و با استناد به گفتوگوهای خود با مسئولان صندوق بینالمللی پول اظهار کرد که ادامه تحریمها، انتقال سرمایه و فعالیت شرکتهای بزرگ بینالمللی را با دشواری روبهرو کرده است. از نگاه وی، خلأهای امنیتی، نبود ساختار نهادی مشخص برای مدیریت پروژه و اختلافات سیاسی میان برخی کشورهای عربی از جمله عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز از دیگر موانع مهم اجرای این ابتکار هستند.
برنامه زمانبندی ارائه شده از سوی مؤسسه نیو لاینز نشان میدهد که در سال ۲۰۲۶ قرار است کنسرسیوم زیرساخت چهار دریا و برنامه کمکهای فنی انرژی سوریه تأسیس شوند. عملیات ساخت کریدورهای اصلی از سالهای ۲۰۲۷ و ۲۰۲۸ آغاز خواهد شد و در صورت پیشرفت مطابق برنامه، این شبکه بین سالهای ۲۰۲۹ تا ۲۰۳۵ به ظرفیت کامل عملیاتی خواهد رسید.
پروژه چهار دریا پاسخی به ابتکار «کمربند و جاده» چین محسوب میشود / طرح چهار دریا بلندپروازانه است
از منظر ژئوپلیتیکی، طراحان این پروژه آن را صرفاً یک طرح اقتصادی نمیدانند. عریصی تصریح کرده است که ابتکار چهار دریا در واقع پاسخی غربی به ابتکار «کمربند و جاده» چین محسوب میشود و هدف آن ایجاد یک معماری اقتصادی و زیرساختی جدید در منطقه است. وی همچنین احتمال مشارکت ایران در این طرح را بسیار بعید دانست.
در مجموع، ابتکار چهار دریا را میتوان یکی از بلندپروازانهترین طرحهای ژئواکونومیک مطرحشده برای دوران پس از بحرانهای اخیر خاورمیانه دانست. هرچند تحقق آن مستلزم سرمایهگذاریهای گسترده، ثبات سیاسی، همکاری منطقهای و کاهش موانع امنیتی و حقوقی است، اما در صورت اجرا میتواند نقشه انتقال انرژی میان خلیج فارس، شرق مدیترانه و اروپا را به شکل قابل توجهی دگرگون کرده و سوریه را به یکی از مهمترین حلقههای اتصال انرژی و تجارت در منطقه تبدیل کند.
با این حال این طرح از نظر ظرفیت انتقال، زیرساختهای موردنیاز، هزینههای اجرایی و ریسکهای امنیتی هنوز قابل مقایسه با تنگه هرمز نیست. به همین دلیل باید گفت در کوتاهمدت، این کریدور میتواند تنها بخشی از وابستگی به تنگه هرمز را کاهش دهد، نه اینکه جایگزین کامل آن شود.