دارایی‌های یک شرکت بورسی چگونه واگذار شده‌اند، ارزش واقعی آن‌ها چطور تعیین شده و چه کسی مسئول حفظ حقوق سهام‌داران و وصول مطالبات شرکت است؟ چرا کشتیرانی به جای حفظ و توسعه ناوگان، کشتی های موجود خود را به ثمن بخس به کسانی فروخته که امروز متهم ردیف اول عدم بازگشت پول نفت به کشورند؟ اینها پرسش هایی است که متوجه یکی از مهمترین نهادهای حاکمیتی یعنی شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران است.
رویداد۲۴ | شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران، به‌عنوان یکی از مجموعه‌های مهم حمل‌ونقل دریایی کشور و شرکتی دارای سهام‌داران عمومی، صرفاً یک بنگاه اقتصادی متعلق به مدیران وقت نیست. دارایی‌های این شرکت، سرمایه‌ای است که بخشی از آن به سهام‌داران و سرمایه‌گذاران بازار سرمایه تعلق دارد و هر تصمیم درباره فروش، انتقال یا واگذاری آن باید از منظر منافع شرکت، توجیه اقتصادی، رعایت مقررات و صیانت از حقوق سهام‌داران قابل ارزیابی باشد.
در اطلاعات و گزارش‌های دریافتی رویداد۲۴ درباره عملکرد و واگذاری دارایی‌های این مجموعه، سه موضوع مهم به چشم می‌خورد: واگذاری بلوک سهام شرکت سوخت‌رسانی و خدمات کشتیرانی ستاره قشم، فروش کشتی شهراز به شرکت آدمیرال و تحویل پنج شناور در چارچوب یک سازوکار خاص حاکمیتی و تعیین تکلیف مطالبات احتمالی ناشی از آن.
هر یک از این پرونده‌ها پرسش‌هایی جدی درباره نحوه تصمیم‌گیری، قیمت‌گذاری، انتخاب خریدار یا دریافت‌کننده، ثبت مالی معاملات و مسئولیت مدیران ایجاد می‌کند. پرسش مشترک در همه این موارد آن است که آیا منافع شرکت و حقوق سهام‌داران در تمام مراحل حفظ شده و آیا وجوه و مطالبات ناشی از این تصمیم‌ها به‌طور کامل تعیین تکلیف شده است؟
ماجرای فروش کشتی شهراز چیست؟
پرونده کشتی کانتینری «شهراز» یکی از مهمترین مواردی است که نحوه مدیریت دارایی‌های شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران در آن نیازمند بررسی دقیق و پاسخ‌گویی مدیران وقت و فعلی است.
این کشتی در ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۹ در محدوده تنگه سنگاپور و آب‌های جنوب شرق آسیا به گل نشست و بدنه آن آسیب جدی دید. گزارش‌های منتشرشده درباره حادثه، اصل به گل نشستن کشتی و آسیب به بدنه آن را تأیید می‌کنند.
درباره هزینه‌های نجات، حفاظت، رسیدگی به وضعیت سوخت و آلودگی احتمالی، تعمیر و نگهداری کشتی و میزان خسارت جبران‌شده از محل بیمه، اطلاعات شفاف و جامعی در دسترس سهام‌داران قرار نگرفته است.
آنچه در اینجا اهمیت دارد یک قرارداد عجیب است. کشتی شهراز پس از حادثه و تحمیل هزینه‌های مربوط به نجات، نگهداری و رسیدگی به وضعیت آن، با قیمتی کمتر از ۶ میلیون دلار به شرکت کشتیرانی آدمیرال فروخته شده است. شرکت تحت مالکیت فرزندان علی شمخانی دبیر سابق شعام که این روزها نامشان با پرونده پولهای گمشده تراستی‌ها گره خورده است. مبلغ قطعی معامله باید با قرارداد فروش و اسناد مالی شرکت احراز شود. اما پرسش اساسی آن است که مبنای تعیین این قیمت چه بوده و آیا ارزش واقعی دارایی در زمان فروش به‌درستی محاسبه شده است؟
حتی اگر شناور در وضعیت فنی نامناسبی قرار داشته، ارزش آن باید از چند منظر مستقل بررسی می‌شد: ارزش بدنه و تجهیزات، ارزش آهن‌آلات و مواد قابل بازیافت، ارزش قطعات و تجهیزات قابل استفاده مجدد و مهم‌تر از همه، امکان تعمیر و بازگشت کشتی به فعالیت تجاری.
برخی گزارش‌های رسیده به رویداد۲۴ این احتمال را مطرح کرده اند که ارزش آهن‌آلات و ضایعات قابل بازیافت کشتی نیز از قیمت فروش بیشتر بوده باشد. این موضوع باید با گزارش کارشناسی مستقل درباره وزن فولاد، قیمت روز ضایعات، تجهیزات قابل بازیافت و وضعیت فنی کشتی در زمان واگذاری بررسی شود.
احیای کشتی توسط خریدار معروف؛ چرا کشتیرانی خود اقدام نکرد؟
موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بر اساس اطلاعات دریافتی، شرکت آدمیرال پس از خرید کشتی و صرف هزینه‌ای در حدود چند میلیون دلار برای تعمیر و بازسازی، توانسته است شهراز را به چرخه عملیات بازرگانی بازگرداند.
این موضوع پرسشی جدی ایجاد می‌کند: اگر کشتی با صرف چند میلیون دلار هزینه، قابلیت بازگشت به فعالیت تجاری داشته، چرا شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران خود اقدام به تعمیر و بهره‌برداری مجدد نکرد؟ آیا پیش از فروش، امکان احیای کشتی از نظر فنی و اقتصادی بررسی شده بود؟ اگر امکان احیا وجود نداشت، خریدار چگونه توانسته است آن را با صرف هزینه‌ای محدودتر به چرخه تجارت بازگرداند؟
پاسخ به این پرسش‌ها مستلزم انتشار گزارش فنی وضعیت کشتی، ارزیابی گزینه‌های تعمیر و فروش، گزارش کارشناسی قیمت و صورت‌جلسات تصمیم‌گیری مدیران وقت است.
در این پرونده، پرسش مهم آن است که آیا پیش از فروش، احتمال تعارض منافع میان تصمیم‌گیرندگان و خریدار بررسی شده است؟ آیا ارزیابی مستقل و رقابتی برای تعیین قیمت انجام شده است؟ آیا فروش از طریق مزایده عمومی بوده یا مذاکره مستقیم؟ چند خریدار برای خرید کشتی اعلام آمادگی کرده بودند و مبنای انتخاب خریدار نهایی چه بوده است؟
چرا پس از واگذاری، سوخت کشتیرانی به آدمیرال فروخته می‌شد؟
یکی از ابعاد مهم این پرونده، ادامه فروش سوخت از سوی شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران به شرکت آدمیرال پس از واگذاری کشتی شهراز است.
کشتیرانی برای مدتی پس از فروش کشتی به آدمیرال، به این شرکت سوخت فروخته و سوخت مورد استفاده نیز از محل سهمیه امور بین‌الملل تأمین شده است.
آدمیرال، در صورت احراز فعالیت مستقل در بازار حمل‌ونقل دریایی، ممکن است در برخی حوزه‌ها رقیب تجاری کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران محسوب شود. بنابراین، فروش سوخت به چنین شرکتی لزوماً تخلف نیست، اما باید مشخص شود این همکاری بر چه مبنای اقتصادی و تجاری صورت گرفته است.
در یک شرکت بورسی، منابع و ظرفیت‌های تجاری شرکت باید در چارچوب منافع اقتصادی آن به کار گرفته شوند. سهام‌داران حق دارند بدانند فروش سوخت به خریدار یکی از دارایی‌های مهم شرکت، با چه قیمتی، با چه میزان درآمد و بر اساس چه مجوز و توجیه اقتصادی انجام شده است.
موضوع زمانی حساس‌تر می‌شود که کنار هم قرار گرفتن چند تصمیم، پرسش‌هایی درباره منافع شرکت ایجاد می‌کند: دارایی‌ای پس از تحمل هزینه‌های سنگین از سوی شرکت، با قیمتی پایین واگذار شده، خریدار آن را احیا کرده و سپس همان شرکت فروشنده، تأمین‌کننده سوخت خریدار بوده است. لازم است روشن شود آیا این مجموعه تصمیم‌ها بر اساس ارزیابی اقتصادی و با رعایت کامل منافع کشتیرانی اتخاذ شده است یا خیر.
پرسش‌های بی پاسخ در پرونده شهراز
کشتیرانی باید پاسخ بدهد که؛
۱. مبلغ قطعی فروش کشتی چقدر بوده و چه میزان از وجه معامله به حساب شرکت واریز شده است؟
۲. گزارش کارشناسی ارزش کشتی در زمان فروش چه رقمی را نشان می‌داده و چه مرجعی آن را تهیه کرده است؟
۳. مجموع هزینه‌های نجات، حفاظت، رسیدگی به وضعیت سوخت و آلودگی احتمالی، تعمیر و نگهداری چقدر بوده است؟
۴. چه میزان از خسارت‌ها از محل بیمه جبران شده است؟
۵. آیا امکان تعمیر و بازگشت کشتی به فعالیت تجاری پیش از فروش بررسی شده بود؟
۶. چرا کشتیرانی خود اقدام به احیای کشتی نکرد و مبنای انتخاب فروش در وضعیت آسیب‌دیده چه بود؟
۷. آیا فروش از طریق مزایده انجام شده یا مذاکره مستقیم؟ چند پیشنهاد معتبر دریافت شده است؟
۸. مالک و ذی‌نفع نهایی شرکت آدمیرال در زمان معامله چه شخص یا اشخاصی بوده‌اند؟