جوان آنلاین: مستند «جانشین» تازه‌ترین اثر فطرس مدیا، با محوریت پژوهش‌های ویلفرد مادلونگ، اسلام‌شناس برجسته آلمانی و استاد پیشین دانشگاه آکسفورد، به بررسی یکی از مهم‌ترین مناقشات تاریخ اسلام و بازنگری این پژوهشگر در مسئله جانشینی پیامبر اسلام می‌پردازد.
مستند «جانشین» با تمرکز بر یافته‌های تاریخی و قرآنی ویلفرد فردیناند مادلونگ (۱۹۳۰-۲۰۲۳)، روایتی متفاوت از مسئله جانشینی حضرت محمد (ص) ارائه می‌کند؛ مسئله‌ای که از نخستین روز‌های پس از رحلت پیامبر آغاز شد و به یکی از اصلی‌ترین زمینه‌های اختلاف میان مسلمانان تبدیل شد.
مادلونگ، از برجسته‌ترین پژوهشگران غربی در حوزه تاریخ و اندیشه اسلامی، در سال ۱۹۹۷ کتاب مشهور خود با عنوان «جانشینی محمد» را منتشر کرد. او در این اثر، با بررسی منابع تاریخی و آیات قرآن، به بازخوانی مناقشات سیاسی پس از رحلت پیامبر پرداخت و بر جایگاه علی بن ابی‌طالب (ع) و حقوق خاندان پیامبر در مسئله جانشینی تأکید کرد.
با این حال، نزدیک به دو دهه بعد، این پژوهشگر آلمانی در بازنگری تازه‌ای از مطالعات خود، به نتیجه‌ای متفاوت دست یافت؛ نتیجه‌ای که این بار نام حضرت فاطمه زهرا (س) را در مرکز مسئله جانشینی قرار می‌داد. به باور مادلونگ، حضرت فاطمه زهرا، مهم‌ترین فرد برای جانشینی حضرت محمد بوده‌است.
شهادت پیامبر اکرم در سال یازدهم هجری، جامعه مسلمانان را با یکی از بنیادی‌ترین مسائل سیاسی و دینی خود مواجه ساخت: تعیین جانشین پیامبر و چگونگی انتقال رهبری جامعه اسلامی. جامعه‌ای که در دوران حیات پیامبر، وحدت سیاسی و دینی آن حول شخصیت و اقتدار وی شکل گرفته‌بود، پس از رحلت او با اختلاف‌نظر درباره مبنای مشروعیت جانشینی روبه‌رو شد.
این مناقشه از نخستین ساعات پس از شهادت پیامبر آغاز شد و در جریان اجتماع گروهی از انصار و مهاجران در سقیفه بنی‌ساعده، به بیعت با ابوبکر به‌عنوان نخستین خلیفه انجامید. با این حال، مسئله جانشینی به تصمیم سیاسی سقیفه محدود نماند و به یکی از مهم‌ترین زمینه‌های اختلاف تاریخی و اعتقادی میان مسلمانان تبدیل شد.
در مطالعات جدید تاریخ اسلام نیز مسئله جانشینی پیامبر همواره از موضوعات اصلی پژوهش بوده است. یکی از پژوهشگرانی که با بازخوانی انتقادی این مسئله به نتایجی متفاوت از برخی رویکرد‌های پیشین رسید، ویلفرد فردیناند مادلونگ (Wilferd Ferdinand Madelung)، اسلام‌شناس آلمانی و استاد دانشگاه آکسفورد بود.
مادلونگ در کتاب جانشینی محمد: پژوهشی درباره خلافت نخستین، با بررسی منابع تاریخی و آیات قرآن، مسئله حق جانشینی علی بن ابی‌طالب را از منظری تازه مطالعه کرد. با این حال، پژوهش او به این نتیجه محدود نماند. وی در نوشته‌های متأخر خود، با بازنگری در قواعد قرآنی وراثت، دیدگاهی مطرح کرد که بر اساس آن، حضرت فاطمه (س)، دختر پیامبر اسلام، وارث اصلی و جانشین مشروع او شناخته می‌شد (Madelung, ۲۰۱۴, pp. ۵–۶).
یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد توجه مادلونگ، تحولات سیاسی و اعتقادی نخستین سال‌های پس از رحلت پیامبر اسلام بود. او با رویکردی که در بخشی از مطالعات غربی پیشین رواج داشت و پیدایش تشیع را عمدتاً پدیده‌ای متعلق به دوره‌های متأخر تاریخ اسلام می‌دانست، موافق نبود. از نظر مادلونگ، ریشه اختلاف درباره جانشینی پیامبر را باید در همان نخستین منازعات سیاسی و خانوادگی پس از رحلت او جست‌و‌جو کرد؛ منازعاتی که بعد‌ها در شکل‌گیری هویت‌های مذهبی و اختلافات کلامی جهان اسلام نقش ایفا کردند. مادلونگ در توضیح منشأ علاقه خود به تاریخ اسلام، به دوران تحصیل در مصر اشاره کرده و آشنایی با تاریخ اسلام در جریان مطالعات زبان و ادبیات عرب را از عوامل اصلی توجه خود به این موضوع دانسته است. این علاقه سرانجام به انتشار یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار او در حوزه تاریخ صدر اسلام انجامید. مادلونگ در سال ۱۹۹۷ کتاب The Succession to Muhammad: A Study of the Early Caliphate را منتشر کرد؛ اثری که به بازخوانی مسئله جانشینی پیامبر، شکل‌گیری خلافت نخستین و منازعات سیاسی مربوط به آن اختصاص داشت.
پرسش محوری این پژوهش آن بود که مشروعیت جانشینی پیامبر بر چه مبنایی استوار بوده و چه کسی از حق بیشتری برای تصدی رهبری جامعه اسلامی برخوردار بوده است. مادلونگ برای پاسخ به این پرسش، مطالعه خود را صرفاً به گزارش‌های مربوط به اجتماع سقیفه محدود نکرد. او در کنار بررسی منابع تاریخی، به قرآن به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین منابع برای شناخت نظام ارزشی و حقوقی جامعه نخستین اسلامی توجه کرد.
در دیدگاه متأخر مادلونگ، واقعه سقیفه تنها نقطه آغاز اختلاف بر سر خلافت نیست؛ بلکه رویدادی است که در آن، قواعد مشروعیت سیاسی و حقوق خانوادگی پیامبر با یکدیگر پیوند می‌یابند. از این منظر، مسئله جانشینی حضرت فاطمه به یکی از عناصر اصلی فهم منازعه قدرت در نخستین روز‌های پس از رحلت پیامبر تبدیل می‌شود.
نظریه متأخر مادلونگ درباره جانشینی حضرت فاطمه، با وجود تأکید بر حقوق خاندان پیامبر، با مبانی شناخته‌شده الهیات امامیه تفاوت دارد. در اندیشه امامیه، جانشینی پیامبر در قالب مفهوم امامت تبیین می‌شود. بر اساس این مبنا، امامت منصبی الهی است که مشروعیت آن از نص و نصب الهی ناشی می‌شود، نه از قواعد متعارف وراثت یا انتخاب اجتماعی. در این چارچوب، علی بن ابی‌طالب به‌عنوان جانشین منصوب پیامبر شناخته می‌شود و مشروعیت امامت او به دلایل نقلی و کلامی، از جمله روایات مرتبط با غدیر خم، استناد داده می‌شود.
تفاوت دیدگاه نخستین و متأخر او در آن است که در صورت‌بندی جدید، جایگاه فاطمه تنها به استمرار نسب پیامبر یا ارتباط خانوادگی با علی محدود نمی‌شود، بلکه او به‌عنوان وارث مستقیم پیامبر و صاحب حق جانشینی مطرح می‌شود.
مستند «جانشین» با بازخوانی این تحول فکری، به بررسی جایگاه حضرت فاطمه (س) در پژوهش‌های مادلونگ می‌پردازد؛ «جوان» به زودی با عوامل و دست‌اندرکاران این مستند گفت‌و‌گو می‌کند.
|