نقد فیلم Heart of the Beast | درام بقای براد پیت در آلاسکا

نقد و بررسی فیلم Heart of the Beast با بازی براد پیت. تحلیل گیمفا از جدیدترین اثر دیوید آیر؛ از زیبایی‌های بصری طبیعت تا ضعف در روایت و جلوه‌های ویژه.

دیوید آیر بعد از سال‌ها دوباره با برد پیت همکاری کرده تا فیلمی درباره‌ی یک کهنه‌سرباز و سگ جنگی‌اش بسازد. نتیجه اما نه یک درام تکان‌دهنده، بلکه یکی از ناامیدکننده‌ترین آثار امسال است؛ فیلمی که درست همان جایی شکست می‌خورد که باید می‌درخشید.

فیلمی که از عنوانش هم عقب‌تر است

Heart of the Beast از همان عنوانش چیزی را وعده می‌دهد که در طول فیلم کمتر به آن وفا می‌کند. دیوید آیر، کارگردانی که سال‌هاست بین استعدادش و انتخاب‌های شغلی‌اش فاصله افتاده، این بار پس از Fury دوباره با برد پیت همکاری کرده تا شاید فیلمی بسازد که هم به ریشه‌هایش برگردد و هم انتظارات را برآورده کند. پیش‌فرض فیلم تقریباً ساده است: یک کهنه‌سرباز نیروهای ویژه و سگ نظامی‌اش، هر دو زخم‌خورده از جنگ، به طبیعت وحش آلاسکا می‌روند تا آرامش پیدا کنند و در عوض درگیر نبردی برای بقا می‌شوند. این ساختار، از نگاه مخاطبی چون من که به واقعیت و سینمای مستندگونه اهمیت می‌دهم، نوید فیلمی بنیادین می‌دهد؛ فیلمی که در آن بدن‌ها در فضا حرکت می‌کنند، دوربین شاهد است و واقعیت به جای روایت، حرف می‌زند.

اما آنچه در نهایت می‌بینیم فیلمی است که بین دو خواسته‌ی ناسازگار گرفتار شده است. از یک سو، می‌خواهد داستانی واقع‌گرایانه درباره‌ی تروما و وفاداری باشد؛ داستانی که از طریق چهره‌ها، حرکات و درک خاموش بین انسان و حیوان روایت می‌شود. از سوی دیگر، محصولی استودیویی است که به واقعیت اعتماد ندارد و مدام دخالت می‌کند: با گرگ‌های کامپیوتری که شبیه کاراکترهای بازی‌های ویدیویی‌اند، با موسیقی‌ای که ساکت نمی‌شود و با نریشنی که آنچه را تصاویر باید نشان می‌دادند، توضیح می‌دهد. نتیجه، فیلمی است که بهترین غرایز خود را تضعیف می‌کند و گویی از سادگی خودش خجالت می‌کشد.

روایتی که پایانش را از قبل لو می‌دهد

داستان فیلم از جایی شروع می‌شود که جیمز بلمونت (برد پیت)، کهنه‌سرباز نیروهای ویژه، با یک هواپیمای کوچک به طبیعت وحش آلاسکا می‌رسد. همراه او اودین است؛ سگی از نژاد شپرد آلمانی که در جنگ یک پا و بخشی از فکش را از دست داده و حالا با پروتزی فلزی و دندان‌های تیتانیومی زندگی می‌کند. هر دو از اختلال استرس پس از سانحه رنج می‌برند. فیلم در همان دقایق ابتدایی، با تصاویری از طبیعت بکر و فلاش‌بک‌هایی کوتاه به تجربه‌ی جنگ، فضایی خلق می‌کند که نوید یک درام انسانی-حیوانی عمیق را می‌دهد. در این میان، جی.کی. سیمونز در نقشی کوتاه به عنوان پیرمردی گوشه‌نشین که در دل طبیعت زندگی می‌کند، نقش‌آفرینی می‌کند؛ حضوری که هرچند کوتاه است، همچون نقطه‌ی عطفی عاطفی عمل می‌کند و به جیمز فرصت می‌دهد تا کمی از گذشته‌اش بگوید.

اما این نقطه‌ی عطف، به سرعت رنگ می‌بازد. پیرمرد در مه صبحگاهی ناپدید می‌شود و جیمز و اودین را با یک کتاب (که ظاهراً قرار است در شرایط بحرانی به کار بیاید) تنها می‌گذارد. سپس جیمز در آسمان دچار حمله‌ی قلبی می‌شود، هواپیما در دریاچه‌ای دورافتاده سقوط می‌کند و سفری طاقت‌فرسا در دل طبیعت آغاز می‌شود. از اینجا به بعد، فیلم به یک اثر بقا تبدیل می‌شود: عبور از رودخانه‌های خروشان، رویارویی با گرگ‌ها و خرس‌ها، و دست و پنجه نرم کردن با کابوس‌های شبانه.

فیلم از همان ابتدا سرنوشت شخصیت‌ها را لو می‌دهد؛ و بعد نه از این آگاهی استفاده می‌کند، نه آن را به چالشی روایی تبدیل می‌کند.

از نظر ساختار روایی، Heart of the Beast تصمیمی عجیب می‌گیرد: داستان اصلی در قالب یک فلاش‌بک روایت می‌شود. این انتخاب، از همان ابتدا یکی از مهم‌ترین ابزارهای تعلیق (یعنی سرنوشت نهایی شخصیت‌ها) را تا حد زیادی خنثی می‌کند. تماشاگر از همان آغاز می‌داند که قرار است چه اتفاقی بیفتد و این آگاهی، فیلم را از یک تریلر بقا به یک مرثیه‌ی آرام تبدیل می‌کند. البته این می‌توانست یک انتخاب هنری هوشمندانه باشد، اما فیلم در ادامه نه از این آگاهی تماشاگر استفاده می‌کند و نه آن را به چالشی روایی تبدیل می‌کند. نتیجه، ساختاری است که نه تعلیق ایجاد می‌کند و نه عمق.

وقتی گرگ‌ها از بازی‌های ویدیویی می‌آیند

مهم‌ترین ویژگی سینمای واقع‌گرا، اعتماد به تصویر است. فیلمی که به آنچه دوربین ثبت می‌کند باور دارد، نیازی نمی‌بیند که هر لحظه با جلوه‌های ویژه یا موسیقی، معنایی را به تصویر تحمیل کند. Heart of the Beast در لحظاتی به این اعتماد نزدیک می‌شود. صحنه‌هایی که در آن‌ها جیمز و اودین در سکوت در کنار آتش می‌نشینند، یا وقتی سگ با نگاهی عمیق به صاحبش می‌نگرد، حس و حالی مستندگونه دارند. دوربین مائورو فیوره، فیلمبردار باتجربه‌ای که پیش‌تر با آیر در Fury همکاری کرده بود، در ثبت مناظر طبیعی و بافت‌های محیطی موفق عمل می‌کند. هر قاب، به ویژه در نماهای دور و متوسط، حس حضور در آن مکان را منتقل می‌کند. این تصاویر به تنهایی حرف می‌زنند و نیازی به توضیح ندارند.

اما این توهم واقع‌گرایی به سرعت شکسته می‌شود. به محض ورود حیوانات کامپیوتری (گرگ‌ها، خرس و گوزن) فیلم به سطحی سقوط می‌کند که دیگر نمی‌توان آن را جدی گرفت. این حیوانات، به جای آنکه بخشی از بافت واقعیت باشند، به عناصری الحاقی تبدیل می‌شوند که با محیط هم‌آوا نیستند. گرگ‌ها با آن حرکت‌های مصنوعی و بافت‌های بی‌روحشان، بیشتر یادآور بازی‌های ویدیویی نسل قبل هستند تا شکارچیانی که در دل طبیعت زندگی می‌کنند. خرس، با آن ابعاد اغراق‌آمیز و طراحی بی‌جانش، به جای ایجاد رعب، خنده‌دار می‌شود. این جلوه‌های ویژه نه تنها به باورپذیری فیلم کمک نمی‌کنند، بلکه آن را تخریب می‌کنند.

نکته‌ی تأسف‌بار اینجاست که فیلم دقیقاً در همان لحظاتی که به واقعیت نزدیک می‌شود، موفق‌تر است. رابطه‌ی جیمز و اودین، به لطف حضور فیزیکی برد پیت و سگ‌هایی که نقش اودین را بازی می‌کنند (چهار شپرد آلمانی، از جمله اوبر که خود سگ امدادگر بوده و پسرانش)، به شدت باورپذیر است. این رابطه، بر خلاف بسیاری از فیلم‌های مشابه، به دام احساسات‌گرایی نمی‌افتد و در سکوت و نگاه خلاصه می‌شود. در واقع، بهترین صحنه‌های فیلم نه در نبردها، بلکه در همان لحظات آرام و بی‌کلامی هستند که دوربین فقط نظاره‌گر است. اگر فیلم می‌توانست به همین عناصر ساده اعتماد کند و از افزودن شاخ‌وبرگ‌های غیرضروری بپرهیزد، به اثری بسیار بهتر تبدیل می‌شد.

ریتمی که بین سکوت و شلوغی سرگردان است

یکی از مشکلات اصلی Heart of the Beast، ناتوانی آن در انتخاب بین دو رویکرد متضاد است. از یک سو، فیلم می‌خواهد آرام و تأملی باشد؛ با نماهای طولانی از راه رفتن در طبیعت، نماهای بسته از چهره‌ی پیت و سگ، و ثبت سکوت. از سوی دیگر، در لحظات حساس (مثلاً نبرد با گرگ‌ها یا سقوط هواپیما) به برش‌های سریع و شلوغ پناه می‌برد که نه تنها هیجان را افزایش نمی‌دهد، بلکه حس آشفتگی و بی‌هدفی را منتقل می‌کند.

این تناقض، در سطح زیبایی‌شناسی، بازتاب تناقض بزرگ‌تر فیلم است: فیلم نمی‌داند می‌خواهد یک اثر واقع‌گرایانه‌ی آرام باشد یا یک تریلر هیجانی؛ و در این دوگانگی، هر دو وجه را ناقص رها می‌کند. نماهای طولانی و آرام، اگرچه زیبا هستند، اما در نهایت به کندی و یکنواختی می‌انجامند؛ و نماهای اکشن، اگرچه پرتحرک هستند، اما به دلیل برش‌های شلوغ و جلوه‌های ویژه‌ی ناکارآمد، هیجان واقعی ایجاد نمی‌کنند.

بهترین نمونه‌ی این سردرگمی، صحنه‌ی نبرد با گرگ‌هاست؛ صحنه‌ای که نه ترسناک است، نه هیجان‌انگیز. در مقابل، سکوت کنار آتش بسیار تأثیرگذارتر است؛ چون فیلم در آن لحظه به خودش و تماشاگرش اعتماد می‌کند.

بازیگری که در سکوت شکل می‌گیرد

از نظر بازیگری، برد پیت در نقش جیمز، حضوری فیزیکی و متقاعدکننده دارد. او به خوبی می‌تواند سکوت و درد را با بدنش بیان کند. اما نقش او چندان چالشی نیست و فیلم از او بیشتر به عنوان یک نماد استفاده می‌کند تا یک شخصیت. جی.کی. سیمونز، با آن حضور کوتاه و مؤثرش، یکی از نقاط قوت فیلم است؛ حضوری که یادآور نقش‌های کوتاه اما به‌یادماندنی او در فیلم‌های دیگر است. اما افسوس که فیلم او را رها می‌کند و از این ظرفیت بهره نمی‌برد. آنا لمب نیز در نقشی کوتاه حضور دارد که بیشتر به یک کلیشه نزدیک است تا یک شخصیت واقعی.

سگ‌ها، به ویژه اوبر، ستاره‌های واقعی فیلم هستند. حضور آن‌ها بر روی پرده، آن چیزی را به فیلم می‌آورد که جلوه‌های ویژه هرگز نمی‌توانند: حقیقت. سینمایی که به واقعیت اعتقاد دارد، موجود زنده را در قاب می‌نشاند و اجازه می‌دهد خودش باشد. نگاه‌های اوبر به پیت، حرکاتش، و حضورش در قاب، به فیلم عمقی می‌بخشد که هیچ دیالوگ یا موسیقی‌ای نمی‌تواند جایگزین آن شود. اگر فیلم می‌خواست درباره‌ی رابطه‌ی انسان و حیوان باشد، همین سگ‌ها کافی بودند. اما فیلم به جای اعتماد به این حضور، به سراغ افزودن چیزهایی می‌رود که نه تنها ضروری نیستند، بلکه مخل‌اند.

موسیقی‌ای که با فضای فیلم غریبه است

موسیقی جرد مایکل فرای نیز یکی دیگر از نقاط ضعف فیلم است. موسیقی‌ای که قرار بود به خلق فضا کمک کند، به جای آن، حالتی از آرامش مزرعه و چمنزار را منتقل می‌کند که با فضای خشن و بقامحور فیلم همخوانی ندارد. در لحظات تنش، این موسیقی به جای تعمیق اضطراب، آن را تخریب می‌کند. گویی آهنگساز فیلم را تماشا نکرده و فقط بر اساس خلاصه‌ای از داستان، قطعاتی ساخته که به کار فیلم نمی‌آید. صدای موسیقی در Heart of the Beast به جای خدمت، مزاحمت ایجاد می‌کند.

این مشکل در طراحی صحنه نیز دیده می‌شود. برخی از لوکیشن‌ها، مانند پل چوبی روی رودخانه، به وضوح استودیویی هستند و این بلافاصله توهم واقعیت را می‌شکند. فیلمی که ادعای واقع‌گرایی دارد، نمی‌تواند تماشاگر را به استودیو ببرد و انتظار داشته باشد که او باور کند در دل آلاسکا است. این ناهماهنگی‌ها، در کنار هم، به فیلم ضربه می‌زنند و آن را از یک اثر بالقوه‌ی تأثیرگذار به اثری استودیویی و بی‌روح فرومی‌کاهند.

پایانی که همه چیز را خراب می‌کند

یکی از مهم‌ترین مسائل فیلم، پایان‌بندی آن است. فیلم با یک نریشن پایانی همراه می‌شود که سعی دارد معنایی میهن‌پرستانه و احساسی به کل ماجرا بدهد. این پایان‌بندی، نمونه‌ی دیگری از دستکاری واقعیت است. فیلمی که به تصویر اعتماد دارد، نیازی به توضیح ندارد؛ می‌گذارد تصاویر و سکوت حرف بزنند. اما نریشن پایانی Heart of the Beast دقیقاً خلاف این عمل می‌کند: به جای اینکه بگذارد تماشاگر خودش معنا را کشف کند، با کلمات توضیح می‌دهد که چه چیزی را باید حس کنیم. این نه تنها به فیلم ضربه می‌زند، بلکه آن را از یک اثر بالقوه‌ی تأثیرگذار به یک بیانیه‌ی تبلیغاتی تقلیل می‌دهد.

علاوه بر این، پایان‌بندی فیلم از نظر منطق روایی نیز مشکل‌دار است. پس از تمام آن رنج‌ها و سختی‌هایی که جیمز و اودین متحمل می‌شوند، انتظار می‌رود که فیلم به یک نتیجه‌گیری عاطفی منسجم برسد. اما آنچه می‌بینیم، تصمیمی است که شاید سازندگان آن را نوآورانه و عمیق می‌پندارند، اما در عمل تماشاگر را ناامید و سرگردان رها می‌کند. این ناامیدی، حاصل انباشت بی‌هدف رنج‌هایی است که در نهایت به یک نقطه‌ی روشن نمی‌رسند. تماشاگر پس از تماشای فیلم، با یک علامت سؤال بزرگ رها می‌شود: «چرا؟» و این سؤال، نه از سر تحسین، بلکه از سر ناباوری است.

جای خالی یک ایده‌ی مرکزی در سینمای بقا

Heart of the Beast را می‌توان با آثاری مانند The Revenant ساخته‌ی الخاندرو گونسالس اینیاریتو یا Cast Away مقایسه کرد. اما برخلاف آن فیلم‌ها، Heart of the Beast نه از نظر فلسفی عمق دارد و نه از نظر بصری نوآوری. فیلم بیشتر به یک قسمت طولانی از یک سریال تلویزیونی شباهت دارد تا به یک اثر سینمایی مستقل. این حس، تا حد زیادی به دلیل فقدان یک ایده‌ی مرکزی است. فیلم نمی‌داند می‌خواهد درباره‌ی چه چیزی حرف بزند: درباره‌ی تروما؟ درباره‌ی وفاداری؟ درباره‌ی بقا؟ درباره‌ی رابطه‌ی انسان و طبیعت؟ همه‌ی این موضوعات در فیلم حضور دارند، اما هیچ‌کدام به طور کامل توسعه نمی‌یابند. نتیجه، فیلمی است که در سطح باقی می‌ماند و از عمق بازمی‌ماند.

The Revenant با وجود همه‌ی انتقادهایی که به آن وارد بود، حداقل یک ایده‌ی مرکزی داشت: انتقام و بقا در دل طبیعتی که به انسان بی‌اعتناست. Cast Away درباره‌ی تنهایی و معنای زندگی بود. اما Heart of the Beast هیچ ایده‌ای ندارد. فیلم فقط مجموعه‌ای است از صحنه‌هایی که کنار هم چیده شده‌اند تا یک فیلم بسازند، اما این صحنه‌ها به هم نمی‌چسبند. داستان پیش می‌رود، اما به جایی نمی‌رسد. شخصیت‌ها تغییر می‌کنند، اما این تغییرات عمیق نیستند. و در نهایت، فیلم چیزی برای گفتن ندارد.

آنچه می‌توانست باشد و آنچه هست

با تمام این اوصاف، Heart of the Beast بدون نقاط قوت نیست. تصویربرداری فیوره در ثبت مناظر طبیعی، گاه به شعر نزدیک می‌شود. برخی از نماهای بسته از چهره‌ی پیت و سگ، حس و حالی صمیمی و واقعی دارند. و سگ‌ها — به ویژه اوبر — به فیلم گرمی و حیاتی می‌بخشند که در بسیاری از فیلم‌های مشابه یافت نمی‌شود. اگر فیلم به همین عناصر بی‌پیرایه تکیه می‌کرد، بی‌تردید نتیجه‌ی کار رضایت‌بخش‌تر از آب درمی‌آمد.

Heart of the Beast فیلمی است که در آن، لحظاتی از سینمای ناب و واقع‌گرایانه وجود دارد؛ لحظاتی که در آن‌ها برد پیت و سگش، در سکوت، چیزی را به ما نشان می‌دهند که فراتر از کلمات است. اما این لحظات در میان انبوهی از جلوه‌های ویژه‌ی ناکارآمد، موسیقی نامتناسب و پایان‌بندی دستکاری‌شده گم می‌شوند. دیوید آیر، که می‌توانست با اعتماد به واقعیت، فیلمی بسازد که به یاد بماند، در نهایت فیلمی ساخته که بیشتر به یک محصول استودیویی بی‌روح شباهت دارد.

جمع‌بندی؛ درسی که Heart of the Beast به سینما می‌دهد

Heart of the Beast را می‌توان همچون درس عبرتی در سینمای معاصر نگریست: فیلمی که همه‌ی عناصر یک اثر خوب را دارد — بازیگر بزرگ، کارگردان باتجربه، فیلمنامه‌ای که روزی در فهرست سیاه هالیوود قرار گرفته بود، و موضوعی که به خودی خود جذاب است — اما در نهایت نمی‌تواند از این عناصر استفاده کند. فیلم به جای اینکه یک کل منسجم باشد، مجموعه‌ای است از قطعاتی که به هم نمی‌چسبند. و شاید مهم‌ترین درسی که می‌توان از آن گرفت این است که سینما، بیش از هر چیز، به اعتماد نیاز دارد: اعتماد به واقعیت، اعتماد به تماشاگر، و اعتماد به سادگی. Heart of the Beast این اعتماد را ندارد و همین، دلیل اصلی ناکامی آن است.

در نهایت، Heart of the Beast فیلمی است که شاید بتوان آن را یک بار دید و فراموش کرد. نه به این دلیل که فیلم بدی است (که نیست، فقط ناامیدکننده است) بلکه به این دلیل که ظرفیت بسیار بالاتری داشت؛ اما افسوس که ظرفیت، به‌تنهایی ضامن موفقیت در سینما نیست.

امتیاز نهایی منتقد: ۵ از ۱۰