روضهخوانی آقا علیبنموسیالرضا(ع) جنس دیگری دارد؛ واژهها را ردیف نمیکند، دل را میسوزاند. وقتی به ریّان بن شبیب فرمود: «یَا ابْنَ شَبِیبٍ إِنْ کُنْتَ بَاکِیاً لِشَیْءٍ فَابْکِ لِلْحُسَیْنِ»(عیون اخبارالرضا(ع)، ج۱، ص۲۹۹) یا وقتی از زخمی شدن پلکها و اشکهای مدام اهلبیت(ع) بر عزای کربلا گفت (إِنَّ یَوْمَ الْحُسَیْنِ أَقْرَحَ جُفُونَنَا؛ امالی صدوق، ص۱۲۸) فقط سوگواری نمیکرد؛ بلکه داشت به امت میفهماند جغرافیا و تاریخ اسلام پیرامون کدام نقطه پرگار میچرخد. امام رضا(ع) همان حسینشناسی است که پرده از راز آیه «وَفَدَیْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ» برداشت و در روایت عیون اخبارالرضا(ع) آشکار کرد که آن ذبح عظیم، قوچی در منا نبود، بلکه جان پاک و مطهر حسین(ع) بود که فدیه شد تا انسان از جهالت نجات یابد.
حالا در آستانه اربعین حسینی، صحن و سرای رضوی پر شده از پاهایی که سنگینی خاک مسیر کربلا را پیشپیش روی کفشهایشان احساس میکنند؛ زائرانی که ابتدا اذن دخول طریقالحسین(ع) را از پنجره فولاد میگیرند و بعد قدم در راه میگذارند.
برای درک عمیقتر این پیوند ولایی و فهم معنای «بَذَلَ مُهْجَتَهُ» در زیارت اربعین، به گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین حبیبالله فرحزاد، کارشناس دینی پرداختهایم تا ببینیم چگونه معرفت امام هشتم(ع) چراغ راه گامهای زائر در مسیر بیداری میشود.
محبت و صلوات؛ گذرنامه معنوی زیارت
حجتالاسلام فرحزاد در ابتدا با اشاره به نقش بنیادی محبت اهلبیت(ع) در سازندگی روح انسان و پیوند معنوی مؤمنان تصریح میکند: پیوند قلبی با ارزشهای الهی شالوده اصلی حرکت انسان به سوی کمال است و براساس آموزههای اسلام، نیت و محبت خالصانه میتواند انسان را در ثواب کارهای خیر دیگران شریک سازد. پیامبر اعظم(ص) در کلامی صریح و مبنایی میفرمایند: «مَنْ أَحَبَّ قَوْماً حُشِرَ مَعَهُمْ وَ مَنْ أَحَبَّ عَمَلَ قَوْمٍ أُشْرِکَ فِی عَمَلِهِمْ» (بحارالانوار، جلد۶۵، صفحه ۹۸)؛ هر کس دستهای را دوست بدارد با همانها محشور میشود و هر کس کارِ گروهی را بپسندد در عمل آنان شریک خواهد بود. این حقیقت نشان میدهد زیارت و همراهی با جریان حسینی یک پیوند عمیق روحی و معرفتی است.
وی این پیوند قلبی را نیازمند یک ابراز مداوم و نماد زبانی دانسته و صلوات را تجلی بیرونی همین محبت معرفی میکند. او توضیح میدهد: همانگونه که نیت پاک ظرف پذیرش اعمال است، ذکر صلوات نیز به عنوان مُهر قبولی و شرط ارزیابی تمام حسنات و عبادات انسان به شمار میرود، چرا که فرستادن درود بر پیامبر(ص) و آل او(ع) فرمان مستقیم پروردگار متعال در قرآن کریم است. خداوند میفرماید: «إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا»(سوره احزاب، آیه ۵۶). از این رو، ذکر صلوات همگامی با سنت الهی و فرشتگان بوده و شالوده پذیرش هرگونه گام برداشتن در مسیر خیر و زیارت است.
از قدمهای جابر تا سنگینی پاداش هر گام
این کارشناس دینی با پیوند دادن این معرفت زبانی و قلبی به اقدام عملی زیارت، به تشریح عظمت زیارت سیدالشهدا(ع) و پیشینه تاریخی آن پرداخته و خاطرنشان میکند: زیارت اباعبدالله الحسین(ع) تجلی عملی همان محبت و صلوات است. نخستین زائر رسمی کربلا، جابر بن عبدالله انصاری، صحابی بزرگ پیامبر(ص) بود که در نخستین اربعین حسینی همراه شاگرد برجستهاش عطیه به کربلا آمد. جابر پس از غسل در نهر فرات، با گامهای آرام و کوتاه به سوی مزار مطهر حرکت کرد. هنگامی که عطیه از دلیل این آرامش و قدمهای کوتاه پرسید، جابر یادآور شد از رسول خدا(ص) شنیده است هر قدمی که زائر برای زیارت فرزندش حسین(ع) برمیدارد، پاداش یک حج عمره مقبول را در کارنامه او ثبت میکنند.
حجتالاسلام فرحزاد این ارزش بینظیر برای گامهای زائر را برخاسته از عظمت بیبدیل شخصیت مورد زیارت دانسته و میافزاید: علت ارزش مضاعف زیارت در این است که فداکاری امام حسین(ع) در راه پروردگار، اوجی بینظیر در تاریخ حیات بشر دارد. حتی در بهشت، زمانی که به حضرت آدم(ع) فرموده شد: «وَقُلْنَا یَا آدَمُ اسْکُنْ أَنْتَ وَزَوْجُکَ الْجَنَّةَ وَکُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَیْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ»(سوره بقره، آیه ۳۵) با وسوسه شیطان که قسم یاد کرد: «وَقَاسَمَهُمَا إِنِّی لَکُمَا لَمِنَ النَّاصِحِینَ»(سوره اعراف، آیه ۲۱) از میوه نهیشده تناول شد. اما حضرت اباعبدالله(ع) در سختترین معرکه آزمایش؛ از تمامی تعلقات، یاران و فرزندان خود گذشت تا دین خدا باقی بماند؛ ایثاری بینظیر که ریشه در آزمونهای بزرگ پیامبران پیشین دارد.
جلوه ذبح عظیم در نگاه امام رضا(ع) و حقیقت ایثار حسینی
این استاد حوزه با امتداد دادن این قیاس تاریخی به آزمون حضرت ابراهیم(ع) و تبیین نگاه ویژه حضرت رضا(ع) بیان میکند: در آزمون بزرگ حضرت ابراهیم(ع) برای ذبح فرزندش حضرت اسماعیل(ع)، اخلاص پیامبر الهی به اثبات رسید و پروردگار قوچی را فدیه او قرار داد و فرمود: «وَفَدَیْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِیمٍ»(سوره صافات، آیه ۱۰۷). حضرت امام علی بن موسیالرضا(ع) در تبیین ژرفای این آیه شریفه، حقیقت شگفتانگیزی را آشکار میکند و میفرماید ذات مقدس پروردگار هرگز یک گوسفند را عظیم نمینامد، بلکه مصداق تام و نهایی ذبح عظیم، شهادت جانسوز حضرت اباعبدالله الحسین(ع) است که مشیت الهی بر تحقق آن در امت اسلامی تعلق گرفت.
وی با استناد به روایت گرانسنگ عیون اخبارالرضا(ع) و خصال شیخ صدوق به تشریح ابعاد این تحلیل ولایی پرداخته و میافزاید: براساس این حدیث معتبر، هنگامی که حضرت ابراهیم(ع) آرزو کرد کاش فرزندش را به دست خود ذبح میکرد تا با تحمل این داغ، به بالاترین درجات ثواب در مصائب نائل شود، خدای متعال از او پرسید: «محبوبترین خلق نزد تو کیست و آیا فرزند او را بیشتر دوست داری یا فرزند خودت را؟» ابراهیم(ع) عرض کرد: «پیامبر خاتم(ص) و فرزندش حسین(ع) نزد من محبوبترند». پروردگار فرمود: «آیا ذبح ظالمانه فرزند او دلت را بیشتر میسوزاند یا ذبح فرزندت به دست خودت؟» و چون ابراهیم(ع) بر مظلومیت و ذبح سیدالشهدا(ع) عمیقاً نالید و گریست، خداوند متعال اندوه و اشک او بر حسین(ع) را فدیه و جایگزین غم ذبح اسماعیل کرد و بالاترین پاداش صابران را به او ارزانی داشت.
استاد فرحزاد حقیقت این قربانی بینظیر را در زیارتنامههای مأثوره متجلی دانسته و با پیوند دادن غایت ذبح عظیم به زیارت اربعین خاطرنشان میکند: در فراز درخشان زیارت اربعین میخوانیم: «وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَاتِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَاتِ». واژه «بذل» به معنای بخشیدن تمام داشتهها و اهدای خون قلب بدون هیچ طمع و توقعی است؛ امام حسین(ع) همان ذبح عظیم است که جان مبارکش را فدا کرد تا جوامع بشری را از جهالت، نادانی و سرگردانی در گمراهی نجات دهد. این نگاه معارفی امام رضا(ع) به ما میآموزد حماسه کربلا و زیارت اربعین، بزرگترین جریان هدایتگری برای بیداری انسانهاست.
استنصار برای نجات؛ شکستن غرور در آستان خادمی
وی با تکیه بر همین منطق نجات و هدایت، به رفتارشناسی حضرت سیدالشهدا(ع) در کربلا اشاره و خاطرنشان میکند: مواجهه امام با دشمن و تعابیر تاریخی همچون «هَلْ مِنْ نَاصِرٍ یَنْصُرُنِی» یا سخن گفتن درباره طفل شیرخوار، هرگز نشاندهنده اضطرار، ضعف یا نیاز شخصی نبوده، بلکه کاملاً منطبق بر اصل اتمام حجت و گشودن باب رحمت الهی برای بیداری وجدانهای خفته است. پیشوای معصوم تا آخرین لحظات نبرد تلاش کرد فرصت تفکر، پشیمانی و بازگشت از شقاوت را برای گمراهان فراهم کند. در حقیقت، ندای استنصار امام، دعوتی جاودانه برای دستگیری از انسانها و رهنمون کردن آنان از تاریکی گمراهی به سوی سعادت جاویدان بوده است.
حجتالاسلام فرحزاد بهرهمندی از این مکتب هدایتگر را نیازمند آراسته شدن به روحیه تواضع دانسته و در ادامه به تشریح جایگاه خدمتگزاری در آستان حسینی میپردازد: شرط ورود به حریم ولایت حسینی، شکستن غرور و رسیدن به تواضع کامل در برابر بندگان خداست. مفاخر بزرگ علمی و فقهای نامداری همچون آیتالله کمپانی(ره) با درک عمیق همین مقام، در مجالس حسینی با تواضع کامل کفش جفت میکردند و چای میریختند و بر این باور بودند که شاید همین خدمت خالصانه و بیریا، توشه اصلی آنان در پیشگاه الهی باشد. خادمی در این آستان، مدال افتخاری است که تنها با اخلاص، فروتنی و خدمت به زائران حاصل میشود.
تداوم رسالت زینبی در حماسه اربعین
این سخنران دینی با پیوند دادن این فرهنگ خدمتگزاری به پیشینه تاریخی اربعین و رویداد بازگشت کاروان اهلبیت(ع) به کربلا تصریح میکند: اربعین، نقطه پیوند معرفت نظری با ایستادگی عملی و آیین تجدید پیمان با اهداف والای شهیدان است. نخستین اربعین حسینی، یادآور دو جریان ماندگار در تاریخ است؛ از یکسو جابر بن عبدالله انصاری به عنوان نخستین زائر با زیارت عاشقانه خود راه زیارت را گشود و از سوی دیگر کاروان اهلبیت(ع) پس از تحمل سختترین مصائب وارد کربلا شدند. در این روز، حضرت زینب(س) با تبیین حقیقت عاشورا و افشاگری علیه ظلم، پیام ایستادگی، عقلانیت و مظلومیت حماسه حسینی را در تاریخ تثبیت کرد و اجازه نداد خون پاک شهیدان در سانسور رسانهای حکومت ستمگر وقت پایمال شود.
حجتالاسلام فرحزاد در پایان با جمعبندی ابعاد مختلف حماسه حسینی، اربعین امروز را امتداد همان بیداری تاریخی دانسته و تأکید میکند: حضور پرشور و میلیونی مردم از نقاط مختلف جهان در پیادهروی اربعین، تجلی بیداری جوامع و امتداد راستین همان رسالت زینبی است. گام برداشتن در این مسیر معنوی، تجدید بیعتی عملی با آرمانهای والای انسانی، نفی ظلم، حرکت به سوی عدالت و تلاش برای رهایی جوامع بشری از تاریکی جهالت و تحیر گمراهی است؛ همان اهداف والایی که حضرت سیدالشهدا(ع) تمام هستی و جان مبارک خویش را برای احیای آنها فدا کرد.