عصر ایران؛ مصطفی انصافی- مستند «فراموششده» ساختهٔ مهدی افشارنیک، با روایت محمد درویش، سراغ یکی از مهمترین بحرانهای زیستمحیطی ایران رفته است.
«فراموششده» در لایهٔ رویین به خشک شدن یک تالاب پرداخته، اما در عمق به شیوهٔ توسعه، سیاستگذاری منابع آب، استخراج نفت، سیاست خارجی و در کل به نسبت قدرت با طبیعت میپردازد.
فیلم میکوشد نشان دهد آنچه بر هورالعظیم گذشته، حاصل یک علت منفرد نیست. توسعهٔ میادین نفتی و زیرساختهای وابسته به آن، مدیریت نامناسب منابع آب و سدسازی در بالادست، خشکسالی و تغییرات اقلیمی همگی در شکلگیری وضعیت کنونی سهم دارند.
فیلم میکوشد از سادهانگاری و تکعاملی دیدن ریشهٔ مسئله فاصله بگیرد و بحران را در پیوند میان تصمیمهای انسانی، منافع اقتصادی و محدودیتهای طبیعی بررسی کند.
هورالعظیم بخشی از یک سامانهٔ زنده و بههمپیوسته است که حیات و ممات آن با منابع آب، آبوهوای منطقه، پوشش گیاهی، زیست انسانی و جانوری، تأمین معاش جوامع محلی و مهار گردوغبار در دو سوی مرز ایران و عراق گره خورده است.
به همین دلیل خشک شدن آن صرفاً نابودی یک پهنهٔ آبی نیست، فروپاشی تدریجی شبکهای از مناسبات اکولوژیک و انسانی است.
پژوهشهای علمی ارتباط کاهش سطح آب هورالعظیم با خیزش گردوغبار را در منطقه را نشان دادهاند.
تالابی که زمانی بخشی از ظرفیت طبیعی منطقه برای مهار گردوغبار بود، با خشکیدگی گسترده میتواند به منبع تولید آن تبدیل شود.
تالاب در این روایت، منظرهای در دوردست و موضوعی مختص کارشناسان و فعالان محیطزیست نیست و نابودیاش بر شیوهٔ زیست مردمی که سکونتگاه و معاششان با آب و زمین گره خورده، اثر میگذارد: صیادان، دامداران و کشاورزان، مردمی که با از دست رفتن منابع طبیعی، نه فقط شغل و درآمد، بلکه بخشی از هویت و امکان ماندن در سرزمین خود را از دست میدهند.
آتشسوزی نیزارهای خشک، مرگ آبزیان، فرسایش خاک و برخاستن گردوغبار بحران را از محدودهٔ تالاب بیرون میبرد و به مسئلهای عمومی در حوزهٔ سلامت و کیفیت زندگی در محدودهای بسیار گستردهتر تبدیل میکند.
گروه سازنده برای اجتناب از تکعاملی دیدن ریشهٔ این خسارت عظیم، بهدرستی مجبور شده از مرزهای سیاسی عبور کند و هورالعظیم را نه یک مسئلهٔ صرفاً ایرانی، بلکه اکوسیستمی فرامرزی ببیند که سیاستهای سه کشور ترکیه، ایران و عراق بر سرنوشت آن تأثیر گذاشته است.
فیلم با گسترش جغرافیای روایت خود، یادآوری میکند که مرزهای سیاسی مرزهای طبیعت نیستند و حفاظت از چنین اکوسیستمی بدون همکاری و مسئولیتپذیری فرامرزی ممکن نخواهد بود. این رویکرد یکی از امتیازهای مهم این مستند است و آن را از افتادن در دام روایتی یکسویه که همهٔ تقصیرات را به گردن یک کشور یا یک عامل میاندازد، برحذر میدارد.
در این میان، تقابل ارزش اقتصادی نفت و ارزش اکولوژیک تالاب، یکی از بنیادیترین پرسشهایی است که فیلم پیش میکشد، پرسشی که نباید آن را به انتخابی ساده میان «نفت» و «محیطزیست» تقلیل داد.
تالاب سرمایهای طبیعی است که مواهب آن در حسابهای معمول اقتصادی بهسادگی دیده نمیشود: تعدیل شرایط اقلیمی، مهار گردوغبار، حفظ تنوع زیستی، پشتیبانی از معیشت محلی و استمرار چرخههای حیاتی آب. ارزش این خدمات را نمیتوان صرفاً با قیمت فروش نفت یا درآمد سالانهٔ یک میدان مقایسه کرد. مسئله این نیست که استخراج نفت مطلقاً باید متوقف شود؛ مسئله این است که آیا میتوان بدون نابودی این سرمایهٔ طبیعی نفت را استخراج کرد؟
آیا در تعریف و طراحی پروژهها گزینههای کمخطرتر، جانمایی متفاوت تأسیسات، حفظ مسیرهای طبیعی جریان آب و فناوریهای مناسبتر جدی گرفته شدهاند؟
نقش توسعهٔ میادین نفتی و زیرساختهای الزامی آن از جمله راهسازی و حفاری در تغییر و تخریب این زیستگاه انکارناپذیر است.
دقیقاً به همین دلیل، پرسش از کیفیت تصمیمهای مدیریتی و نحوهٔ اجرای پروژههای صنعت نفت پرسشی حاشیهای نیست.
ارزش اقتصادی نفت را میتوان در آمار تولید و درآمد دید، اما ارزش اکولوژیک تالاب در مجموعهای از خدمات و امکانهایی نهفته است که با نابودی آن، بهآسانی جایگزین نمیشوند. اگر از نفت حاصل از یک میدان چشمپوشی شود، امکان اکتشاف یا بهرهبرداری از میادین دیگر وجود دارد، اما بازسازی یک تالاب با مناسبات هیدرولوژیک و زیستی شکلگرفته طی هزاران سال نه سریع است و نه تضمینشده. خشک شدن هورالعظیم را نمیتوان مانند خسارت به تأسیساتی صنعتی با پرداخت هزینه یا اجرای پروژهای جایگزین جبران کرد.
از این منظر، توسعهای که سود کوتاهمدت اقتصادی را به بهای از دست رفتن یک اکوسیستم پیش میبرد، در نهایت ممکن است هزینهای بسیار گستردهتر و ماندگارتر بر جامعه تحمیل کند.
با این تفاصیل، «فراموششده» در مواجهه با موضوعی چنین پیچیده، به همان اندازه که از امتیازهایی برخوردار است، با محدودیتهایی نیز روبهرو میشود که مهمترین آن به زعم من، لحن و موضع عاطفی فیلم در برابر فاجعه است. بدیهی است که مستند دادگاه نیست و قرار نیست در جایگاه قاضی بنشیند، کیفرخواست صادر کند و پس از داوری حکم نهایی بدهد. اما مستند گزارش علمی یا صورتجلسهٔ اداری هم نیست که به بهانهٔ بیطرفی در برابر فاجعه خویشتندار باشد. فیلمساز حق دارد خشم، اندوه، اضطراب یا حتی انزجار خود را در مواجهه با موضوع آشکار کند و این احساسات را از طریق انتخابهایی در روایت، تصویر، تدوین و صدا به تماشاگر انتقال دهد.
در «فراموششده»، هم مهدی افشارنیک و هم راوی از این حق خود چشمپوشی کردهاند و با خونسردی فاجعه را روایت کردهاند و رویکردشان در برابر مجموعهٔ عواملی که در شکلگیری بحران نقش داشتهاند، مهربانانه و مهارشده به نظر میرسد. فیلم به عوامل مختلف شکلگیری بحران اشاره میکند، اما انتظار میرفت (یا دستکم، من انتظار داشتم) در مواجهه با مسئولیت نهادهایی چون وزارت نفت و وزارت نیرو و نیز دستگاههایی مانند سازمان حفاظت محیطزیست و وزارت امور خارجه، پرسشگری صریحتر و بیپرواتری داشته باشد. خطاها و کاستیها در توسعهٔ میادین نفتی در دههٔ هشتاد، مدیریت منابع آب در دههٔ هفتاد و نیز پیگیری دیپلماتیک مسئلهٔ حقابهها در سطح بینالمللی بر هیچکس پوشیده نیست و در مواجهه با نابودی زیستگاهی با اهمیت هورالعظیم نمایش خشم و انزجار و مطالبهگری نه نشانهٔ بیانصافی، بلکه واکنشی اخلاقی به نابودی پدیدهای است که جایگزین ندارد.
با همهٔ اینها، «فراموششده» گام مهمی در شناساندن فاجعه برمیدارد و اینکه مهدی افشارنیک به سراغ موضوعی چنین حیاتی رفته، ارزشمند و شایستهٔ توجه است. کاش این مستند در سطحی گسترده و در مقیاس ملی دیده شود، نه فقط بهعنوان روایتی دربارهٔ سرنوشت تراژیک یک تالاب، بلکه بهمثابهٔ دعوتی به پرسشگری؛ پرسش از نهادهایی که در شکلگیری این بحران نقش داشتهاند، مطالبهٔ پاسخ روشن از تصمیمگیران و پیگیری فعالیتهایی که میتوانند از پیشروی بحران جلوگیری کنند، باید از محدودهٔ یک فیلم و محافل تخصصی محیطزیست فراتر رود و به مطالبهای ملی بدل شود.
بر اساس پژوهشها، گرچه احیای کامل هورالعظیم و بازگرداندن آن به وضعیت اکولوژیک پیش از تخریب واقعبینانه به نظر نمیرسد، این تالاب هنوز محکوم به نابودی نیست و سیاستهای حفاظتی میتوانند روند تخریب را کاهش دهند و امکان احیای بخشهایی از کارکردهای اکولوژیک تالاب را فراهم کنند.
فاجعه هنوز به نقطهٔ پایان نرسیده، اما فرصت جلوگیری از تخریب بیشتر نیز نامحدود نیست.
امید آنکه تماشای «فراموششده» به یادآوری این مسئولیت جمعی کمک کند و هورالعظیم، برخلاف نام فیلم، به فراموشی سپرده نشود.
