پژوهشگر حوزه روسیه با اشاره به اینکه کتاب «همسران کرملین» به مرور تاریخ اتحاد جماهیر شوروی پرداخته است، گفت: کتاب درباره چیزی است که از تاریخ به شکل مردانه ثبت می‌شود، نویسنده کتاب نگاه‌های حاشیه‌ای و اتفاق‌هایی را که کمتر به آنها پرداخته شده است، بررسی می‌کند.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، نشست نقد و بررسی کتاب «همسران کرملین» نوشته لاریسا واسیلیوا و ترجمه زینب کاظم‌خواه، با حضور مترجم و الهه کولایی استاد دانشگاه، نویسنده و پژوهشگر و جهانگیر کرمی پژوهشگر حوزه روسیه، سه‌شنبه پنجم آبان در کتاب‌خانه وزن‌دنیا برگزارشد.
الهه کولایی پژوهشگر با اشاره به اینکه در کتاب «همسران کرملین» تاریخ اتحاد جماهیر شوروی مرور شده است، ادامه داد: کتاب درباره چیزی است که از تاریخ به شکل مردانه ثبت می‌شود، نه فقط در اتحاد جماهیر شوروی بلکه در برخی دیگر کشورهای دیگر هم شرایط به همین شکل است. نویسنده کتاب به لایه‌هایی رفته که کمتر به آنها توجه شده است و نگاه‌های حاشیه‌ای و اتفاق‌هایی را که کمتر به آنها پرداخته شده است، بررسی می‌کند.
او در ارزیابی جنبش زنان توضیح داد: وقتی به این جنبش‌ها نگاه می‌کنیم، می‌بینیم اقدامات زنان کمونیست در آگاهی‌بخشی زنان نسبت به حقوقشان، نقش تعیین‌کننده و موثری داشته است.
به گفته این پژوهشگر در ادبیات ایران درباره شوروی، غیر از کتاب‌هایی که برگردان سمپات‌های(طرفداران) شوروی است، درباره آنها عمدتا دیدگاه‌های منفی ارائه می‌شود، در حالی که دیدگاه‌هایی که ارائه شده توسط بنیان‌گذارانی است که به قدرت نرسیدند.
حضور زنان در حوزه‌های عمومی اقدامی جدید است
کولایی در بررسی جنبش زنان در اتحاد شوروی گفت: وقتی به این جنبش نگاه می‌کنیم، می‌بینیم همسر لنین که در جنبش بلشویکی همراهی کرده بود، به حضور زنان در مقطع اولیه تاثیرگذار بوده است.
این نویسنده درباره جایگاه زنان در تاریخ کشورهای مختلف جهان، توضیح داد: حضور زنان در حوزه‌های عمومی اقدامی جدید و نوین در نظام‌های سرمایه‌داری است، استالین جامعه را مانند پیچ و مهره‌ای می‌دید که می‌تواند با آن کار کند، در حالی که انسان پیچ و مهره نیست، حکومت‌ها می‌توانند مدیریت تحولات را در دست بگیرند.
این پژوهشگر با اشاره به اینکه در انقلاب‌ها سنت‌های کم و بیش مشابهی حاکم است، ادامه داد: جامعه بشری و از جمله زنان در نتیجه مسایل کمتر شناخته‌شده، تحول پیدا می‌کنند، زیرا وقتی به جنبش‌های رهایی‌بخش توجه می‌کنید، در همه کشورهایی که مسایل اجتماعی مطرح است تقدم و تاخرهایی مشابه شکل می‌گیرد.
به گفته او شعارهای انقلاب در متن واقعیت به نتیجه عملی نرسید. در مورد زنان هم همین مساله مطرح است، در اغلب جنبش‌های انقلابی می‌بینید که خواسته‌های زنان بر اساس جنبش‌های دموکراسی‌خواهی رشد می‌کند، اما مقابله جامعه سنتی با مدرنیته جریان دارد. گاهی تحولی ایجاد می‌شود که به زنان هم فرصت می‌دهد و این را جدای از انقلاب نمی‌توان دید.
فعالان اجتماعی همواره به دنبال برابری بودند
کولایی با اشاره به اینکه فعالان اجتماعی همواره به دنبال برابری بودند و این نیاز به امکاناتی دارد که در قالب انقلاب ممکن نیست، گفت: باید نهادها و ترتیب آنها حاصل شود و این مسیر نیاز به پایداری و مقاومت است. خواندن دو واحد تاریخ شوروی برای ما واجب است. باید دید که شوروی با واقعیت‌های جامعه هماهنگ نشد، واقعیت‌ها را نمی‌توان انکار کرد و دیر یا زود تاثیر واقعیت‌ها بر حکومت‌ها آشکار خواهدشد.
کولایی با تاکید بر اینکه کتاب «همسران کرملین» در واقع مرور سریع در تاریخ اتحاد شوروی است، ادامه داد: واقعیت این است که اتحاد شوروی را استالین ساخت. فضای شوروی آمادگی سوسیالیسم را نداشت، زیرا اکثریت مردم کارگران نبودند و دهقانان بخش بزرگی از جامعه را تشکیل می‌دادند. ایده این بود که باید
سوسیالیسم را در داخل بسازیم تا بتوانیم با امپریالیسم مخالفت کنیم، در نتیجه مساله دفاع شکل گرفت، به تعبیری انتخاب بخش دفاعی به شکلی بود که باید با دنیا مقابله کنیم تا سوسیالیسم را بسازیم.
او با تاکید بر اینکه اولین تجربه شوروی با جهان در جنگ داخلی اتفاق افتاد، ادامه داد: بنای سوسیالیسم در فضای نظامی و امنیتی شکل گرفت و مرکزیت دموکراتیک برای حفظ مرکز از بین رفت. در شوروی آن سال‌ها این جریان اصلی است که باید همه در خدمت تقویت نظام باشند، بنابراین هر مخالفی را باید سرکوب کرد و هرکس حرف مخالفی می‌زند با دشمن هم‌پایی می‌کرد.
کتاب «همسران کرملین» متکی بر اسناد و مصاحبه‌ها است
جهانگیر کرمی پژوهشگر حوزه روسیه درباره نویسنده کتاب «همسران کرملین» گفت: نویسنده این کتاب هشت سال پیش در سن ۸۳ سالگی از دنیا رفت، او با اینکه متولد اوکراین است، در روسیه زندگی کرد (البته در آن دوره روسیه و اوکراین جدا نبودند) فردی است که پدرش نظامی بود، او ادبیات خواند و کتاب در چهارچوب فلسفه تاریخ انسانی نوشته شده است. افرادی که در این چهارچوب فعالیت می‌کنند با این تصور بودند که سیاست به معنی قدرتمندان و دولتمردان است و بخش عظیمی از مردم، یعنی حدود ۹۰ درصد مردم در حاشیه سیاست بودند و به آنها توجه نشده است، مارکس بود که گفت مردم باید در اصل باشند و می‌توانند موتور محرکه سیاست باشند، اما کاملا نادیده گرفته شدند.
این پژوهشگر با اشاره به مکتب آنال (مکتب تاریخ‌نگاری آنال (Annales School) یکی از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین مکتب‌های تاریخ‌نگاری در قرن بیستم است که در فرانسه شکل گرفت) توضیح داد: مکتب آنال گفت اگر واقعا می‌خواهید به سیاست بپردازید باید به حاشیه‌ها هم توجه کنید. کتاب در چهارچوب این مکتب می‌گوید، تاریخ انسانی و حدود ۸۰ درصد جامعه قبل از شوروی در حاشیه بودند. همواره به وجوه منفی شوروی اشاره می‌شود، زیرا این دیدگاه شکست خورد، اما نکات مثبتی هم داشت که در جامعه زنان و مردم حاشیه را به اصل مرکز قدرت آوردند و آنها به عنوان همسران وارد دنیای شوروی شدند، اینها در مطالعات شوروی‌شناسی متوقف مانده است.
او با اشاره به اینکه کتاب بر زنان خاصی در سیستم شوروی متمرکز شده است که قربانیان سیاسی بودند، افزود: کتاب متکی بر اسناد و مصاحبه‌ها است و برای همین، منبع ارزشمندی محسوب می‌شود. اتفاقی که در شوروی افتاد و سرنوشت زنان را تغییر داد این بود که نقش زنان نمایان بود، اما به تدریج سنت‌ها بر این روند غلبه کرد و در آن دوره هم این همسران را که به مرکز قدرت رسیده بودند، توسط زنان سنتی زیرسوال برد.
کرمی درباره چرایی اهمیت کتاب «همسران کرملین» توضیح داد: سرنوشت ایران از گذشته تا امروز با سرنوشت روسیه مرتبط است، جنگ‌ها ایران را با دیگر کشورها آشنا کرد، این تاثیرپذیری از روسیه جدی است و هر پژوهش در این زمینه با سرنوشت ملی ما ارتباط دارد. وقتی کتاب را می‌خوانید، می‌توان، آن را به ایران نزدیک دانست. مطالعه این کتاب به نوعی مطاله تاریخ و سرنوشت ایران است.
گاهی زنان علایق تشکیلاتی را بر علایق خانوادگی ترجیح می‌دادند
کرمی با اشاره به اینکه تاریخ دموکراسی در دنیا، تاریخ جدیدی است، ادامه داد: دموکراسی از اواسط قرن ۱۹ به جریان گسترده تبدیل شد و محدود کردن قدرت مطلقه از قرن ۱۶ اتفاق افتاد؛ تا قرن ۱۹ در عموم کشورها زنان حق رای نداشتند و این حق مربوط به اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰ است. روسیه در آن زمان نزدیک به هزار سال بود که تحت حکومت تزاری قرار داشت، در آن حکومت جایگاه زنان معنا نداشت و زن در خانواده معنی پیدا می‌کرد، زمانی که انقلاب اکتبر رخ دادن این انقلاب زنان را وارد عرصه اجتماعی کرد و تساوی حقوقی به مرور زمان شکل گرفت.
این پژوهشگر با اشاره به اینکه در اتحاد شوروی زنانی که در مرکز تصمیم‌گیری بودند، لطمه دیدند، گفت: در دوره لنین و اوایل استالین شوراها وجود داشت، البته گاهی با نظرهای شورا مخالفت می‌شد، اما استالین به تدریج افراد مهم را کنار زد و افراد مطیع را جایگزین آنها کرد. استالین حتی خانواده‌ها و همسران آنها را محکوم می‌کرد، تا جایی که گاهی زنان علایق تشکیلاتی را بر علایق خانوادگی ترجیح می‌دادند. استالین از ۱۹۳۰ کاری می‌کند که افراد دور میز یک گروگان در دست او داشته باشند، از این به بعد سیاست در دست حزب است.
تاریخ همواره مردانه بود
زینب کاظم‌خواه مترجم کتاب «همسران کرملین» با اشاره بر اینکه مواجهه مخاطب با این کتاب بر این اساس است که نزدیک بودن با حکومت اتحاد شوروی، به معنی امنیت نیست، گفت: در این کتاب می‌بینیم چهار زن نزدیک به حکومت شوروی از امنیت برخوردار نبودند، البته آنچه در حقیقت بوده در تاریخ بیان نشده است. بنابراین می‌بینیم امنیتی که همسران قدرتمند آنها داشتند، نتوانست زنان آنها را در امان نگه دارد.
این مترجم با تاکید بر زندگی تراژیک ۱۲ زن در این رمان، افزود: حتی امکاناتی که به آنها داده شده بود، از آنها گرفته شد. تاریخ همواره مردانه بود، در این کتاب روایت تاریخ را از دیدگاه زنانی می‌بینیم که نزدیک به قدرت در اتحاد شوروی بودند.
او درباره چرایی انتخاب این کتاب برای ترجمه، توضیح داد: برای تمام کتاب‌هایی که ترجمه کردم، تاریخ عامه‌پسند را انتخاب می‌کنم، تا مردم عادی مطالعه تاریخ را دوست داشته باشند، زیرا فکر می‌کنم خواندن تاریخ دشوار است و باید مساله‌ای وجود داشته باشد که مخاطب را به مطالعه ترغیب کند، کتاب پر از شایعه و حرف‌های درگوشی است، شاید این مساله برای مخاطب جذاب باشد.
هنوز هم درباره مرگ همسر استالین شبه وجود دارد
کاظم‌خواه با تاکید بر اینکه هنوز هم درباره مرگ همسر استالین شبه وجود دارد، گفت: حتی دختر آنها دلیل خودکشی او را نمی‌داند، آیا مرگ او به دلیل آپاندیس بوده یا به دلیل شایعه‌ای است که درباره استالین وجود داشت؟
این مترجم با تاکید بر اینکه نویسنده کتاب «همسران کرملین» ناگزیر بود تا براساس شایعات پیش برود، ادامه داد: زیرا ممکن است اسنادی برای ثبت در تاریخ وجود نداشته باشد، کشورهایی که با دیکتاتوری دست و پنجه نرم می‌کنند با این مساله موجه هستند که شاید تاریخ آنها مستند نباشد.
او با اشاره به تحولات زنان در دوره لنین ادامه داد: تصور من این است که در دوره لنین زنان قدرتمندی داشتیم، اما بعد از دوره لنین سرکوب استالین موجب می‌شود که زن یا در آشپزخانه باشد یا در زندان، البته استالین با زنان مطیع کاری نداشت.