عباس قنبری باغستان، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، به بهانه راه‌اندازی رشته «ارتباطات سلامت» در دانشکده علوم اجتماعی این دانشگاه، از اهمیت گرایش‌های بین‌رشته‌ای سخن گفت.
به گزارش سلامت نیوز از وزارت علوم، پس از سال‌ها تلاش و پیگیری از سوی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، سرانجام «رشته ارتباطات سلامت» در مقطع کارشناسی ارشد توانست اواخر سال گذشته از شورای گسترش وزارت علوم مجوز بگیرد و امسال (مهر ۱۴۰۵) شاهد جذب اولین گروه از دانشجویان این رشته در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه تهران و نیز دانشگاه علامه طباطبایی و دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران باشیم.
از همین رو، روابط عمومی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری با هدف گفتمان‌سازی در زمینه اهمیت گرایش‌های بین‌رشته‌ای، گفتگویی با عباس قنبری باغستان، عضو هیئت علمی گروه ارتباطات دانشگاه تهران و مسئول راه‌اندازی و تدوین این رشته انجام داده است که در ادامه می‌آید.
ضمن اشاره به تاریخچه ایجاد رشته ارتباطات سلامت و با توجه به عنوان دو وجهی آن، این رشته چطور مطرح و راه‌اندازی شد؟
- موضوع «ارتباطات» به عنوان یک رشته به طور کلی قدمت طولانی و چنددهه‌ای در کشور دارد و طبیعی است ذیل این رشته موضوعات و مباحث زیادی مطرح بوده و هست. روزنامه‌نگاری، روابط عمومی، ارتباطات و توسعه، مطالعات فرهنگی و ارتباطی، موضوعاتی بوده که از گذشته‌های دور مطرح بوده و به آن پرداخته شده است. طبیعی است به مرور زمان و با مواجهه ما با مسائل و چالش‌های جدید و در هم تنیده، موضوعات جدیدی نیز مطرح می‌شوند. ارتباطات سلامت هم یکی از موضوعاتی است که سال‌های اخیر در کشور و به ویژه در حوزه ارتباطات و حتی نظام سلامت مورد توجه قرار گرفته و در قالب پایان‌نامه و مقاله و کتاب، به آن پرداخته شده است.
اما «ارتباطات سلامت» به عنوان یک گرایش از رشته ارتباطات در مقطع تحصیلی رسمی تنها چند سال است که مطرح شده است. مهرماه ۱۳۹۷ گروه ارتباطات دانشگاه تهران، راه‌اندازی رشته گرایش «ارتباطات سلامت» در مقطع کارشناسی ارشد را تصویب کرد و از همان زمان ما در گروه علوم ارتباطات این دانشکده کار تدوین طرح اولیه و توجیهی، تدوین شرح درس‌ها و سرفصل‌های درسی این رشته را شروع کردیم و تقریبا حدود یک‌سال طول کشید تا این طرح توجیهی و عناوین درسی، سرفصل‌ها و شرح درس‌ها در این گروه آموزشی به تصویب نهایی رسید و سپس برای پیگیری از مراجع بالاتر به معاونت آموزشی دانشگاه تهران ارسال شد.
یعنی این رشته «ارتباطات سلامت» که الان مجوز گرفته و امسال اولین گروه دانشجویان آن نیز جذب شده‌اند، همان طرح گروه ارتباطات دانشگاه تهران است؟
- بله دقیقا همان طرح و همان شرح درس‌ها و سرفصل‌هاست. البته راه‌اندازی این رشته به طرز عجیبی کمی طولانی شد. یک علتش عنوان این گرایش بود که می‌بایست برای مفهوم «سلامت» توجیهی و پشتوانه‌ای از حوزه بهداشت و سلامت کشور پیدا می‌کردیم. همیشه این سئوال وجود داشت که عنوان «سلامت» مربوط به رشته‌های علوم پزشکی است و توجیه راه‌اندازی چنین رشته‌ای در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران چیست و چه می‌تواند باشد! علت دیگر هم این بود که به محض تصویب آن در گروه ارتباطات دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، با سیلاب ۹۸ و متعاقبا کرونا مواجه شدیم و عملا به دلیل درگیری کشور با این بحران‌ها خیلی به صورت جدی پیگیری نشد. اخیرا حدود دو یا سه سال است که دوباره پیگیری مجدانه آن صورت گرفت و پس از طی مراحل مختلف در ستاد دانشگاه تهران، معاونت آموزشی وزارت عتف، شورای تحول علوم انسانی و نهایتا شورای گسترش وزارتخانه، اواخر پاییز سال گذشته (۱۴۰۴) موفق شدیم مجوز شورای گسترش را بگیریم و امسال (۱۴۰۵) نیز از طریق کنکور سراسری اولین گروه از دانشجویان این رشته را نیز جذب کنیم.
الان این رشته فقط در دانشگاه تهران دانشجو جذب کرده، یا سایر دانشگاه‌ها هم در این رشته دانشجو جذب می‌کنند؟
ماهیت تصویب رشته‌ها در شورای گسترش آموزش عالی به این صورت است که وقتی یک رشته تصویب می‌شود، در سامانه «آموزش عالی» موسوم به سامانه هس (HES) بارگزاری می‌شود و پس از آن دانشگاه‌هایی که مایل باشند و به لحاظ زیرساختی و تامین استاد و هیات علمی، ظرفیت دارند، می‌توانند از آن به عنوان مرجع استفاده کنند و از طریق مکانسیم خاصی که تعریف شده، از طریق کنکور سراسری دانشجو بگیرند. تا آنجا که اطلاع دارم، علاوه بر دانشگاه تهران، دانشگاه علامه طباطبایی و نیز دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران نیز در همین نیمسال تحصیلی جاری در این رشته دانشجو جذب کرده‌اند. یعنی الان تعداد نسبتا قابل توجهی دانشجو از ابتدای نیمسال تحصیلی جاری در این رشته جذب و شروع به تحصیل کرده‌اند.
چرا دانشگاه علوم پزشکی؟ آیا چون عنوان «سلامت» دارد، دانشگاه‌های پزشکی هم می‌توانند در این زمینه دانشجو بپذیرند؟
اساسا رویکرد این گرایش بین‌رشته‌ای است و همانطور که از اسمش پیداست، ترکیب بین «ارتباطات» و «سلامت» است. اتفاقا ایده‌آل ما در دانشگاه تهران نیز همین بود و از همان ابتدا ما خیلی علاقه داشتیم که این رشته را به صورت مشترک با یکی از دانشگاه‌های علوم پزشکی راه‌اندازی کنیم. به همین دلیل، در پس راه‌اندازی این رشته، یک سلسله اقدامات و هماهنگی‌ها و برنامه‌ریزی‌های فشرده‌ای بود که طی دو تا سه سال با دانشگاه علوم پزشکی تهران و نیز خود وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی دنبال شد. ما برای راه‌اندازی این رشته و برای اطمینان از اینکه بخش «سلامت» نیز از پشتوانه قوی علمی و تحقیقاتی و سازمانی برخوردار خواهد بود، یک تفاهم‌نامه با وزارت بهداشت و یک تفاهم‌نامه با دانشگاه علوم پزشکی تهران منعقد کردیم و الان هم این رشته درست است که در دانشگاه تهران راه‌اندازی شده، اما نیمی از درس‌ها و برنامه‌های درسی توسط اساتید دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران ارائه می‌شود و حتی طوری برنامه‌ریزی کرده‌ایم که دانشجویان ما به دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران بروند و بخشی از دوره را آنجا سپری کنند. حتی اکیدا توصیه کرده‌ایم که حتما در پایان‌نامه‌ها نیز باید یک استاد از دانشگاه تهران و یک استاد از دانشگاه علوم پزشکی تهران باشد تا آن ماهیت بین‌رشته‌اش به خوبی حفظ شود.
با توجه به تاکیدی که بر بین‌رشته‌ای این گرایش «ارتباطات سلامت» دارید، در مورد ماهیت آن بیشتر توضیح دهید؟
دانشگاه‌های مطرح جهان چند دهه است که به سمت راه‌اندازی گرایش‌های بین‌رشته‌ای سوق پیدا کرده‌اند. علتش هم این است که ما با مسائل، چالش‌ها و بحران‌های در هم تنیده‌ای مواجه هستیم که دیگر با نگاه و رویکرد تک‌رشته‌ای قابل حل نیستند. به عبارت دیگر انسان قرن بیست و یک با نگاه و رویکرد تک‌رشته‌ای قادر به حل مسائل مبتلابه نیست. باید رویکردهای هم‌افزا و چند رشته‌ای کنار هم قرار بگیرند تا بتوانند هم ماهیت پیچیده مسائل جدید را بهتر بشناسند و هم راه‌حل‌های جامع و کامل‌تری ارائه دهند.
در حوزه سلامت نیز همین است. مسائل نظام سلامت دیگر با رویکردهای صِرف پزشکی قابل حل نیست. به خصوص اگر بخواهید یک پارادایم شیفتی از نظام سلامت مبتنی بر «درمان» به سمت نظام سلامت مبتنی بر «پیشگیری» داشته باشید. «پیشگیری» اساسا یک مقوله و مساله اجتماعی است و ریشه در رفتار و تغییر رفتار در انسان و جامعه دارد.
ویژگی ممتاز گرایش «ارتباطات سلامت» این است که اتفاقا در دهه ۶۰ و ۷۰ میلادی این پزشکان و متخصصان حوزه سلامت بودند که به طور خاص برای مدیریت روابط «پزشک-بیمار» به رشته و ظرفیت‌های دانش ارتباطات علاقه نشان دادند و پس از آن به تدریج دامنه نیاز آنها بیشتر شد و خیلی سریع ما شاهد ظهور چندین انجمن علمی و تخصصی، چندین نشریه علمی و دانشگاهی و در نهایت راه‌اندازی رشته ارتباطات سلامت در مقاطع مختلف دانشگاهی در آمریکا و غرب بودیم. جالب است بدانید دانشگاه تافتس (Tufts University) و کالج امرسون در سال ۱۹۹۵ در مقطع کارشناسی ارشد در این رشته فارغ‌التحصیل داشته‌اند. دانشگاه جورج میسون نیز در سال ۲۰۰۷ این رشته را در مقطع دکتری راه‌اندازی کرده است.
در ایران نیز خوشبختانه و به‌ویژه در زمان کرونا احساس نیاز به دانش ارتباطات در نظام سلامت بسیار ملموس بود. پدیده اینفودمی که همزاد اپیدمی کرونا بود و تبعات آن همچون سرگردانی افکار عمومی، مقاومت در برابر توصیه‌های پزشکی، دشواری اقناع افکار عمومی، ضعف در تدوین پیام‌های سلامت‌محور، ضعف در مرجعیت اخبار سلامت، همه و همه باعث شد که نظام سلامت عمیقا به سایر دانش‌ها و تخصص‌ها احساس نیاز کند. به خصوص در مورد این گرایش «ارتباطات سلامت»، برخلاف تصور من نظام سلامت و بهداشت کشور خیلی از راه‌اندازی این رشته استقبال کرد. به یاد دارم روزی که تفاهم‌نامه دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران با وزارت بهداشت برای راه‌اندازی این رشته در مردادماه ۱۴۰۲ امضاء شد، روزنامه‌ها به نقل از وزیر بهداشت تیتر زدند که «وزارت بهداشت از راه‌اندازی رشته ارتباطات سلامت استقبال می‌کند». این خیلی شروع خوبی بود چون اگر این‌طور نبود یا این گشودگی از سمت نظام سلامت نبود، عملا و از همان ابتدا در بن بست قرار می‌گرفتیم.
لذا در این گرایش «ارتباطات سلامت» دو دانش و تخصص «ارتباطات» و «سلامت» از دو دنیای علمی و دو ساختار کاملا متفاوت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و تلاش می‌شود از ظرفیت‌های علوم ارتباطات مثل روزنامه‌نگاری، روابط عمومی، شبکه‌های اجتماعی، سینما، تلویزیون، تبلیغات، اقناع برای کمک به نظام سلامت برای مواجهه با چالش‌های جدید پزشکی، سلامت و درمان استفاده شود. البته می‌دانیم که چالش‌هایی نیز وجود دارد. اما استقبالی که هم در حوزه ارتباطات هست و هم در نظام سلامت، خیلی امیدوارکننده است.
عناوین درس‌های این گرایش و نیز موضوعاتی که مثلا برای تحقیق و توسعه و پایان‌نامه پیش‌بینی شده، به چه شکل است؟
مثل همه رشته‌های تحصیلی در مقطع تحصیلات تکمیلی، ساختار این رشته ترکیبی از دروس الزامی و اختیاری و نیز پایان‌نامه است. اما ترکیب درس‌ها ماهیت بین‌رشته‌ای دارد. مثلا دانشجو هم درس‌ها و دروس ارتباطی مثلا پویش‌های رسانه‌ای، سواد رسانه، ارتباطات بین‌فرهنگی، فهم شبکه‌های اجتماعی را در فهرست دروس خود دارد و هم دروس سلامت‌محور همچون اصول و کلیات اپیدمیولوژی، اپیدمیولوژی بیماری‌های شایع، اخلاق پزشکی، اصول و کلیات سلامت.
نکته مهم این است که پایه و اساس دروس این رشته به‌طور مشخص مبتنی بر فهم ارتباطی و اجتماعی از مسائل و موضوعات نظام سلامت است. چیزی نزدیک به آنچه در خود نظام سلامت به آن غلبه یا ترجیح «پیشگیری» بر «درمان» می‌نامند. جالب اینکه شعار مشهور یکی از سازمان‌های مهم بین‌الملل این است که «یک دلار سرمایه‌گذاری در پیشگیری، به معنای ۱۰ دلار صرفه‌جویی در درمان است». این دقیقا همان چیزی است که این رشته «ارتباطات سلامت» دنبال می‌کند. لذا به طور خاص دو ویژگی برای دروس و سرفصل‌های این رشته می‌توان مطرح کرد: اول اینکه در طراحی این رشته، نظام سلامت ۴P (پیش‌بینی، پیشگیری، شخصی‌شده (خصوصی) و مشارکتی) که مبنای «اکوسیستم سلامت» در قرن ۲۱ است، بسیار مورد توجه بوده و شرح درس‌ها نیز دقیقا متناسب و مبتنی بر همین‌ها تدوین و طراحی شده است. به‌طور مثال در این رشته دروسی پیش‌بینی شده‌اند که برای هر چهار مرحله «پیش‌بینی»، «پیشگیری»، «شخصی شده» و «مشارکتی» در تمامی فرایندهای سلامت، مراقب و بهداشتی مورد نیاز و تأکید است. دوم اینکه دروس پیش‌بینی شده در این رشته بسیار کاربردی و عملیاتی هستند. به‌عنوان مثال فرایند طراحی، اجرا و ارزیابی کمپین‌های سلامت، تکنیک‌های تبلیغاتی، کاربرد آنها و مکانیسم تدوین پیام‌های ارتباطی، استفاده از رسانه‌های متعدد (سنتی، مدرن و چندرسانه‌ای و شبکه‌های مجازی)، مخاطب‌شناسی، همه هم به‌صورت تئوریک و هم به‌صورت کاربری در طراحی درس‌ها برای استفاده در حوزه سلامت لحاظ شده‌اند.
با توجه به این دوجهی بودن «ارتباطات سلامت»، چه دانشجویانی می‌توانند جذب این رشته شوند؟ آیا باید دانشجویان ارتباطات باشند یا از رشته‌های پزشکی هم می‌توان جذب این رشته شد؟
با توجه به تخصصی بودن و حساس بودن رشته، ترجیح این است که ورودی‌های این گرایش یا از حوزه علوم اجتماعی و ارتباطات باشند که با موضوعات و مباحث دانش «ارتباطات» آشنا بوده یا از حوزه پزشکی و پیراپزشکی که با مباحث و موضوعات سلامت آشنایی داشته باشند. در هر صورت، تعدادی واحد به صورت «پیش‌نیاز» پیش‌بینی شده است که هر متقاضی باید قبل از ورود به دوره اصلی آنها را پشت سر بگذراند. هدف در نهایت این است که فارغ‌التحصیل این رشته بتواند فهم «ارتباطی» از مسائل و موضوعات حوزه سلامت داشته باشد. در کل جامعه هدف این رشته، خیلی وسیع پیش‌بینی شده به‌طوری‌که علاوه بر دانشجویان علوم ارتباطات و علوم اجتماعی، دانشجویان رشته‌های پزشکی و پیراپزشکی و پرستاری نیز امکان ورود به این رشته را دارند.
بازار کار فارغ‌التحصیلان این گرایش و چشم‌انداز آینده آنها با توجه به بین‌رشته‌ای بودن آن به چه صورت است؟
با توجه به مهارت‌های دوگانه‌ای که دانشجویان در این رشته فرا می‌گیرند، به نظر می‌رسد بازار کار و فرصت‌های شغلی بیشتری در انتظار فارغ‌التحصیلان این رشته باشد. یعنی بر اساس یک تقسیم‌بندی، می‌توان موارد ذیل را به عنوان نمونه برشمرد:
حوزه تحقیق و توسعه: که بیشتر مربوط حوزه "آموزش" و "تحقیق" در سطوح آکادمیک هچون دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی و حتی بخش‌های صنعت می‌شود.
حوزه سیاستگذاری: که بیشتر مربوط به فعالیت در نهادها و دستگاه های سیاستگذار در حوزه بهداشت و سلامت جامعه همچون وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، سازمان نظام پزشکی و سایر نهادهای مرجع تصمیم‌گیری و قانون‌گذاری می‌شود.
حوزه فرهنگ، رسانه‌ها و ارتباطات: که بیشتر مربوط به فعالیت در رسانه‌ها و شبکه‌های اطلاع‌رسانی اعم از سنتی (چاپی و نوشتاری و صوتی و تصویری)، اینترنتی و شبکه‌های مجازی می‌شود.
حوزه‌های سلامت و پزشکی: که بیشتر مربوط به فعالیت در سازمان‌ها و نهادهای مربوط به بخش‌های سلامت و مراقبت جامعه همچون بیمارستان‌ها، مراکز درمانی، خانه‌های بهداشت و درمان می‌شود. به عبارت دیگر فارغ‌التحصیلان این رشته به نیازی پاسخ خواهند گفت که اکنون در حوزه درمان و بهداشت موجود نیست. این به این معناست که این رشته می‌تواند ایجاد مشاغل جدیدی را در بخش بهداشت، مراقبت و سلامت ایجاد کند.
البته ایده‌آل این است که با توجه به بین‌رشته‌ای بودن این گرایش، فارغ‌التحصیلان این رشته «مدرک مشترک» دریافت کنند، یعنی مدرکی که به صورت مشترک از یک دانشگاه وزارت علومی و یک دانشگاه وزارت بهداشتی صادر شده و مورد تایید هر دو آنها باشد. چنین چیزی در دانشگاه‌های جهان مرسوم است و ما هم در فاز بعدی توسعه این رشته، حتما دنبال آن هستیم. اگر این امر تحقق پیدا کند، بدون شک فارغ‌التحصیلان آن در فضاهای کسب و کار بیشتر مورد استقبال خواهند بود.
و صحبت آخر؟
تعداد دانشگاه‌هایی که در ایران در رشته‌های حوزه «ارتباطات» پذیرش دانشجو دارند بسیار انگشت‌شمار است. دانشگاه تهران، دانشگاه علامه طباطبائی، دانشگاه امام صادق، دانشگاه صدا و سیما، دانشگاه آزاد و برخی از واحدهای علمی کاربردی تنها دانشگاه‌هایی هستند که در این رشته دانشجو می‌پذیرند. این درحالی است که این رشته به تنهایی ظرفیت‌های بسیار زیادی دارد، ترکیب بین‌رشته‌ای آن با سایر حوزه‌ها مثل «ارتباطات سلامت»، «ارتباطات کارآفرینی»، «ارتباطات محیط زیست» نیز دنیای وسیع‌تر و افق‌های جدیدی به روی ما می‌گشایند که جایشان در کشور ما واقعا خالی است.
الان جمع رشته‌هایی که در حوزه ارتباطات وجود دارد کمتر از ۱۰ رشته است که شامل روزنامه‌نگاری، مطالعات فرهنگی، روابط عمومی و ارتباطات می‌شود. در این زمینه، من یک کار پژوهشی برای شناسایی رشته‌های حوزه ارتباطات در سطح جهانی داشتم. جالب بود که تنوع رشته‌های این حوزه در جهان بسیار وسیع بود. مثلا برای رشته ارتباطات در جهان (Communication) به تنهایی ۲۰۰ گرایش وجود دارد. برای حوزه رسانه (Media) ۱۹۶ گرایش وجود دارد. برای روزنامه‌نگاری (Journalism) ۴۶ گرایش، برای روابط عمومی (Public Relations) ۳۹ گرایش، برای مطالعات فیلم (Film Studies) و برای مطالعات رادیو و تلویزیون (Radio and Television Studies) نیز هر یک ۲۴ گرایش دارند. بدون شک این تنوع جهانی با تنوع ارتباطات در ایران غیر قابل مقایسه است و نتایج به دست آمده نشان‌دهنده فاصله نجومی ما با فضای آکادمیک جهانی است. شاید یکی از دلایل پایداری چالش‌های این حوزه، محدودیت تنوع رشته‌های ارتباطی در ایران است چرا که هر یک از این گرایش‌ها و تنوع رشته‌ای می‌تواند یک موضوعی را پوشش دهد و حل‌کنندۀ چالشی باشد.
لذا به نظر می‌رسد افزایش تنوع گرایش و رشته‌های «ارتباطی» هم در درون خانواده ارتباطات و هم به صورت بین‌رشته‌ای مثل همین گرایش «ارتباطات سلامت»، «ارتباطات کارآفرینی»، «ارتباطات محیط زیست» بسیار اهمیت دارد.