خراسان رضوی - شهرکتاب شاهنامه مشهد با تلفیق فضای کتابفروشی، عرضه محصولات فرهنگی و برگزاری رویدادهای ادبی و کتاب‌محور، تلاش کرده است فراتر از یک مرکز عرضه کتاب، به پاتوقی برای گفت‌وگو، تعامل و هم‌اندیشی اهالی فرهنگ، ادب و قلم تبدیل شود. فضایی که در آن کتاب بهانه‌ای برای شکل‌گیری ارتباطات فرهنگی و جریان‌سازی اجتماعی است.
سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - مرجانه حسین‌زاده: کتاب‌فروشی‌ها دیگر صرفا محلی برای عرضه و خرید کتاب نیستند، دست‌کم در شکل تازه و امروزی خود، می‌توانند به پاتوق‌هایی فرهنگی برای دیدار، گفت‌وگو و تبادل اندیشه میان اهالی کتاب و علاقه‌مندان فرهنگ و هنر تبدیل شوند. فضاهایی که در آن‌ها کتاب، نقطه آغاز ارتباطی فراتر از یک معامله ساده است و مخاطب می‌تواند در کنار جست‌وجو میان قفسه‌های کتاب، با تازه‌های نشر آشنا شود، در رویدادهای فرهنگی شرکت کند و فرصتی برای هم‌نشینی و هم‌اندیشی با نویسندگان، ناشران، مترجمان و دیگر اهالی کتاب را به دست آورد.
شهرکتاب شاهنامه مشهد را می‌توان نمونه‌ای از چنین نگاهی به کتابفروشی دانست، مجموعه‌ای که در محدوده بولوار سجاد مشهد، با گرد هم آوردن بخش‌های متنوع کتاب بزرگسال، کودک و نوجوان، محصولات فرهنگی، نوشت‌افزار و لوازم هنری، تلاش کرده است تجربه‌ای متفاوت از حضور در یک کتابفروشی را برای مخاطبان رقم بزند. با این حال آنچه این مجموعه را از یک فضای صرفاً تجاری متمایز می‌کند، تنها تنوع محصولات و امکانات آن نیست، بلکه تلاش برای تبدیل شدن به یک پاتوق فرهنگی و بستری برای شکل‌گیری ارتباط میان اهالی کتاب و قلم است. برگزاری مستمر رویدادهای کتاب‌محور و فرهنگی، دورهمی‌ها و برنامه‌هایی که زمینه دیدار و گفت‌وگوی فعالان این حوزه را فراهم می‌کنند، به شهرکتاب شاهنامه هویتی فراتر از یک فروشگاه بخشیده است، هویتی که در آن «کتاب» نه‌تنها کالایی برای خرید، بلکه بهانه‌ای برای گفت‌وگو، تعامل و هم‌افزایی فرهنگی است.
شهرکتاب‌ها باید فراتر از یک فضای تجاری، به پاتوق فرهنگی شهر تبدیل شوند
سعید رهنمایی، مدیر شهرکتاب شاهنامه مشهد در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا با اشاره به رویکرد فرهنگی شعب شهرکتاب اظهار کرد: شهرکتاب مجموعه‌ای فرهنگی است که با هدف ترویج کتاب‌خوانی و گسترش فرهنگ و هنر فعالیت می‌کند و تلاش دارد فضایی فراتر از یک کتابفروشی معمولی در اختیار مخاطبان قرار دهد.
وی افزود: در شهرکتاب شاهنامه علاوه بر کتاب در حوزه‌های مختلفی همچون ادبیات، روان‌شناسی، فلسفه، تاریخ و کودک و نوجوان، محصولاتی مانند نوشت‌افزار، لوازم هنری، بازی‌های فکری و هدایای فرهنگی نیز عرضه می‌شود تا مخاطبان بتوانند متناسب با نیاز و سلیقه خود از امکانات این مجموعه استفاده کنند.
رهنمایی با اشاره به فعالیت شهرکتاب شاهنامه در محدوده سجاد مشهد بیان کرد: این مجموعه با برخورداری از بخش‌های متنوع، تلاش کرده است فضایی برای گروه‌های مختلف مخاطب از جمله کودکان و نوجوانان، دانشجویان، خانواده‌ها و علاقه‌مندان به کتاب و هنر فراهم کند. در این مجموعه کتاب‌های بزرگسال و کودک و نوجوان در کنار نوشت‌افزار، لوازم هنری، بازی‌های فکری، پازل، محصولات دکوری و هدایای فرهنگی عرضه می‌شود و وجود کافه نیز به جذابیت فضای مجموعه افزوده است.
توجه به سلیقه‌های متنوع در انتخاب کتاب
مدیر شهرکتاب شاهنامه مشهد درباره رویکرد این مجموعه در انتخاب و عرضه کتاب‌ها گفت: تنوع موضوعی، توجه به نیاز مخاطبان و معرفی آثار تازه و پرطرفدار از جمله معیارهای ما در انتخاب کتاب است. کتاب‌های ادبی، رمان، روان‌شناسی، توسعه فردی و آثار کودک و نوجوان، هرکدام مخاطبان خاص خود را دارند و تلاش می‌کنیم با شناخت این نیازها، مجموعه‌ای متنوع و به‌روز در اختیار علاقه‌مندان قرار دهیم.
وی ادامه داد: پیشنهادهای خوانندگان و میزان استقبال مخاطبان از کتاب‌های مختلف نیز در انتخاب و تأمین آثار تأثیرگذار است؛ چراکه شناخت سلیقه مخاطب به ما کمک می‌کند هم نیازهای روز او را پاسخ دهیم و هم فرصت آشنایی با آثار تازه را فراهم کنیم.
با تأکید بر اینکه تجربه حضور در شهرکتاب نباید به خرید محدود شود، عنوان کرد: تلاش ما این است که مخاطب در کنار تهیه کتاب و محصولات موردنیاز خود، فرصت کشف علایق تازه، ارتباط با دنیای هنر و اندیشه و گذراندن اوقاتی خوش را نیز داشته باشد. ترکیب بخش‌های مختلف، فضای کافه و امکان حضور و مطالعه، کمک می‌کند شهرکتاب به محیطی برای مکث، آرامش و ارتباط بیشتر با فرهنگ تبدیل شود.
شهرکتاب؛ فرصتی برای ارتباط با اهالی کتاب و قلم
وی در ادامه با اشاره به اهمیت فعالیت‌های فرهنگی در کنار فعالیت فروشگاهی اظهار کرد: یکی از ویژگی‌هایی که می‌تواند یک کتابفروشی را از دیگر کتابفروشی متمایز کند، برگزاری رویدادهای فرهنگی و فراهم کردن فرصت تعامل میان مخاطبان و فعالان حوزه کتاب است. چنین برنامه‌هایی زمینه آشنایی بیشتر علاقه‌مندان با نویسندگان، ناشران و دیگر اهالی فرهنگ را فراهم می‌کند و می‌تواند به شکل‌گیری ارتباطات تازه و هم‌افزایی میان فعالان این حوزه منجر شود.
مدیر شهرکتاب شاهنامه مشهد افزود: معتقدم یک مجموعه فرهنگی زمانی می‌تواند نقش مؤثرتری در جامعه داشته باشد که مخاطبان در آن احساس تعلق کنند و آن را صرفاً محلی برای خرید نبینند. فراهم کردن فضایی برای گفت‌وگو، تبادل نظر و ارتباط میان افرادی که دغدغه‌های مشترک فرهنگی دارند، از جمله ظرفیت‌هایی است که باید در شهرکتاب‌ها مورد توجه قرار گیرد.
تفاوت نیاز مخاطبان بومی و مسافران
رهنمایی درباره گروه‌های مختلف مراجعه‌کننده به این مجموعه نیز گفت: مخاطبان بومی معمولاً فرصت بیشتری برای مراجعه مکرر دارند و ممکن است به دنبال کتاب‌های تخصصی، آثار موردعلاقه یا محصولات متناسب با نیازهای روزمره خود باشند اما زائران و مسافران معمولاً زمان محدودتری دارند و ممکن است کتابی برای مطالعه در سفر، هدیه یا محصولی فرهنگی به‌عنوان یادگاری انتخاب کنند.
وی اضافه کرد: توجه به این تفاوت‌ها در تنوع محصولات و نحوه معرفی آن‌ها اهمیت دارد تا هم نیاز مخاطبان ثابت و هم سلیقه و انتخاب مخاطبان گذری مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت ایجاد ارتباط پایدار با مخاطبان
مدیر شهرکتاب شاهنامه مشهد درباره مهم‌ترین چالش‌های مدیریت یک کتابفروشی فرهنگی اظهار کرد: یکی از چالش‌های اصلی، پاسخ‌گویی به سلیقه‌های متنوع مخاطبان و ایجاد تعادل میان محصولات پرطرفدار و آثار کمتر شناخته‌شده است. مدیریت موجودی، تأمین محصولات مناسب و به‌روز نگه داشتن مجموعه نیز اهمیت زیادی دارد.
رهنمایی ادامه داد: توجه به بازخورد مخاطبان، بررسی میزان استقبال از محصولات و انتخاب متناسب با نیازهای گروه‌های مختلف می‌تواند به مدیریت بهتر مجموعه کمک کند. در کنار این موارد، برخورد مناسب و راهنمایی درست مخاطبان نیز در ایجاد رضایت و ترغیب آن‌ها به مراجعه دوباره نقش مهمی دارد.
وی با بیان اینکه تجربه مثبت مخاطب، مهم‌ترین عامل تبدیل مشتری گذری به مراجعه‌کننده همیشگی است، افزود: برخورد صمیمانه، تنوع محصولات، معرفی کتاب‌های تازه و برگزاری برنامه‌های فرهنگی می‌تواند ارتباط مخاطب با شهرکتاب را تقویت کند. هدف این است که شهرکتاب به بخشی از تجربه فرهنگی و حتی زندگی روزمره مردم تبدیل شود.
تبدیل شهرکتاب شاهنامه به یکی از فضاهای فرهنگی محبوب مشهد
رهنمایی در پایان با اشاره به چشم‌انداز فعالیت شهرکتاب شاهنامه مشهد خاطرنشان کرد: امیدوارم این مجموعه در آینده بیش از پیش به یکی از فضاهای فرهنگی محبوب مشهد تبدیل شود، مکانی که مردم نه‌فقط برای خرید کتاب و محصولات فرهنگی، بلکه برای کشف آثار تازه، آشنایی با هنر، شرکت در رویدادها و گذراندن اوقاتی دلنشین به آن مراجعه کنند.
وی تأکید کرد: گسترش برنامه‌های فرهنگی، توجه به نیازهای مخاطبان و ایجاد فرصت‌های بیشتر برای ارتباط با کتاب و هنر می‌تواند به تحقق این هدف کمک کند. امیدوارم هر فرد با هر سن و سلیقه‌ای بتواند در این مجموعه چیزی متناسب با علایق خود پیدا کند و با تجربه‌ای خوشایند از آن خارج شود.
شهرکتاب‌ها می‌توانند به جریان‌ساز فرهنگی در شهر تبدیل شوند
در این راستا یوسف بینا، شاعر، استاد دانشگاه و منتقد ادبی، در گفت‌وگو با خبرنگار ایبنا با تأکید بر ضرورت وجود فضاهایی برای گفت‌وگوی فرهنگی در شهرها، گفت: امروزه شهرکتاب‌ها و کتاب‌فروشی‌های بزرگ می‌توانند فراتر از کارکرد اقتصادی خود، به پاتوق‌هایی برای گفت‌وگو درباره کتاب، ادبیات، هنر و مسائل فرهنگی تبدیل شوند و بخشی از نیازهای اجتماعی و فرهنگی شهروندان را پاسخ دهند.
بینا با اشاره به اهمیت کتاب‌خوانی و ضرورت گسترش فضاهای فرهنگی اظهار کرد: اغلب مردم دیگر بر نیاز جامعه به کتاب و کتاب‌خوانی واقف‌اند، اما در کنار این نیاز، امروز ضرورت وجود مکان‌هایی برای گفت‌وگو درباره کتاب و موضوعات فرهنگی نیز بیش از گذشته احساس می‌شود.
وی افزود: با گسترش فضاهای گفت‌وگو و پاتوق‌های مدرن در شهرهای بزرگ، اهمیت چنین مکان‌هایی بیشتر نمایان شده است؛ البته این نیاز مختص زندگی شهری امروز نیست و در گذشته نیز قهوه‌خانه‌ها و محل‌های گردهمایی مردم، چنین کارکردی داشتند و بستری برای تعامل و گفت‌وگوی اجتماعی فراهم می‌کردند.
این شاعر و منتقد ادبی ادامه داد: وقتی می‌بینیم شهروندان در ساعات عصر و شب در کافه‌ها گرد هم می‌آیند و درباره موضوعات مختلف صحبت می‌کنند، بهتر می‌توانیم اهمیت وجود فضاهایی مانند شهرکتاب‌ها، کتاب‌فروشی‌های بزرگ و کافه‌کتاب‌ها را درک کنیم، مکان‌هایی که می‌توانند بستری مناسب برای گفت‌وگو درباره کتاب و شکل‌گیری تعاملات فرهنگی باشند.
شهرکتاب فراتر از محل عرضه و فروش کتاب
بینا با تأکید بر اینکه کتاب‌فروشی‌های بزرگ می‌توانند نقش فعال‌تری در حیات فرهنگی شهر ایفا کنند، بیان کرد: این مجموعه‌ها در کنار فعالیت اصلی خود، یعنی عرضه و فروش کتاب، می‌توانند میزبان رویدادهایی مانند نشست‌های نقد و بررسی کتاب، حلقه‌های جمع‌خوانی، نشست‌های هم‌اندیشی درباره موضوعات فرهنگی و هنری، نمایش و نقد فیلم، محافل شعر و داستان‌نویسی و کارگاه‌های ادبی و هنری باشند.
وی تصریح کرد: برگزاری چنین برنامه‌هایی می‌تواند به شکل‌گیری یک جریان فرهنگی منجر شود. جریانی که محدود به همان کتابفروشی یا شهرکتاب باقی نمی‌ماند، بلکه به‌تدریج بر دیگر فضاهای فرهنگی شهر نیز تأثیر می‌گذارد و حتی می‌تواند در تحول فضای عمومی شهر نقش داشته باشد.
این استاد دانشگاه با اشاره به تجربه مشهد در زمینه برگزاری رویدادهای فرهنگی در کتاب‌فروشی‌ها گفت: برای نمونه، زمانی که یکی‌دو برنامه نقد و بررسی کتاب در یکی از فضاهای شناخته‌شده این‌چنینی در مشهد برگزار شد، مجموعه‌های مشابه نیز به برگزاری برنامه‌هایی از این دست ترغیب شدند و به‌تدریج برخی شهرکتاب‌ها، کتاب‌فروشی‌های بزرگ و کافه‌کتاب‌های شهر به محل برگزاری رویدادهای فرهنگی، فکری و ادبی تبدیل شدند.
رویدادهای فرهنگی در فضاهای عمومی، مخاطبان بیشتری جذب می‌کنند
بینا با اشاره به ویژگی برگزاری برنامه‌های فرهنگی در فضاهای عمومی اظهار کرد: یکی از امتیازهای این رویدادها آن است که در محیط‌هایی غیراداری و به دور از چارچوب‌ها و محدودیت‌های معمول فضاهای رسمی برگزار می‌شوند. از همین رو می‌توانند صمیمی‌تر، جذاب‌تر و برای طیف گسترده‌تری از علاقه‌مندان کتاب، ادبیات و فرهنگ قابل دسترس باشند.
وی خاطرنشان کرد: چنین فضاهایی فرصت می‌دهند افرادی با علایق و دغدغه‌های مشترک در کنار یکدیگر قرار بگیرند، با هم آشنا شوند، دیدگاه‌هایشان را مطرح کنند و از این طریق ارتباطات تازه‌ای میان اهالی کتاب و قلم شکل بگیرد.
این شاعر و منتقد ادبی در پایان تأکید کرد: اگر شهرکتاب‌ها و کتاب‌فروشی‌های بزرگ بتوانند در کنار فعالیت اقتصادی خود، به برگزاری مستمر برنامه‌های فرهنگی و ایجاد فرصت‌های گفت‌وگو توجه داشته باشند، به‌تدریج از یک محل عرضه کتاب به کانون‌های اثرگذار فرهنگی تبدیل می‌شوند. کانون‌هایی که می‌توانند در تقویت فرهنگ کتاب‌خوانی، گسترش تعاملات اجتماعی و پویایی فضای فرهنگی شهر نقش‌آفرین باشند و شهرکتاب شاهنامه مشهد در این خصوص بسیار خوب عمل کرده است.
در روزگاری که زندگی شهری با شتاب و مشغله‌های روزمره گره خورده و فرصت گفت‌وگو و تعاملات اجتماعی بیش از گذشته محدود شده است، وجود فضاهایی که بتوانند شهروندان را حول دغدغه‌ها و علایق مشترک گرد هم بیاورند، ضرورتی انکارناپذیر به نظر می‌رسد. کلان‌شهرهایی مانند مشهد، به‌عنوان شهرهایی با جمعیت گسترده و تنوع فرهنگی و اجتماعی، بیش از هر زمان دیگری به پاتوق‌هایی فرهنگی نیاز دارند که امکان گفت‌وگو، تبادل تجربه و هم‌اندیشی را برای گروه‌های مختلف جامعه فراهم کنند.
چنین فضاهایی از چند جهت اهمیت دارند، نخست اینکه می‌توانند به تقویت فرهنگ کتاب‌خوانی و ایجاد ارتباطی مستمر و ملموس میان مردم و کتاب کمک کنند. دوم اینکه با فراهم کردن فرصت دیدار و گفت‌وگوی نویسندگان، شاعران، ناشران، مترجمان، هنرمندان و مخاطبان، زمینه شکل‌گیری شبکه‌های ارتباطی و همکاری‌های فرهنگی را فراهم می‌آورند. از سوی دیگر، برگزاری نشست‌ها و رویدادهای ادبی و هنری در محیط‌های عمومی و غیررسمی، امکان مشارکت افرادی را فراهم می‌کند که شاید در برنامه‌های رسمی فرهنگی کمتر حضور پیدا کنند. همچنین این پاتوق‌ها می‌توانند به کشف استعدادهای تازه، معرفی آثار کمتر شناخته‌شده، شکل‌گیری ایده‌های نو و تقویت سرمایه اجتماعی شهر کمک کنند.
از این منظر، شهرکتاب شاهنامه مشهد را می‌توان نمونه‌ای از ظرفیت فضاهای فرهنگی برای ایفای نقشی فراتر از فعالیت اقتصادی دانست، مجموعه‌ای که اگر بتواند ارتباط مستمر خود را با اهالی فرهنگ و مخاطبان حفظ و تقویت کند، می‌تواند به یکی از حلقه‌های مؤثر حیات فرهنگی شهر تبدیل شود. به نظر می‌رسد توسعه چنین پاتوق‌هایی در نقاط مختلف کلان‌شهرها، نه یک فعالیت جانبی یا تجملی، بلکه بخشی از نیاز زیست فرهنگی شهروندان امروز است، فضاهایی که در آن‌ها مردم نه‌فقط برای خرید کتاب، بلکه برای شنیدن، گفتن، اندیشیدن و ساختن تجربه‌های مشترک فرهنگی دور هم جمع می‌شوند.