تماس با مدفوع حیوانات آلوده می‌تواند زمینه انتقال برخی انگل‌های روده‌ای به انسان را فراهم کند. ژیاردیا یکی از این انگل‌هاست که ممکن است باعث اسهال، دل‌درد و اختلال در جذب مواد مغذی شود.
با افزایش نگهداری از حیوانات خانگی، آگاهی از راه‌های انتقال این انگل و رعایت اصول بهداشتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. البته ابتلای گربه به ژیاردیا لزوماً به معنای انتقال آن به انسان نیست و میزان خطر به نوع انگل، شرایط تماس و رعایت بهداشت بستگی دارد.
ژیاردیا چیست؟
ژیاردیا (Giardia duodenalis) انگل میکروسکوپی‌ای است که در روده انسان و برخی حیوانات زندگی می‌کند و می‌تواند بیماری‌ای به نام ژیاردیازیس ایجاد کند. این انگل در محیط به دو شکل دیده می‌شود: شکل فعال که در روده زندگی می‌کند و شکل کیستی که می‌تواند برای مدتی در محیط باقی بماند و از طریق آب، غذا یا دست‌های آلوده وارد بدن شود.
ژیاردیا در بسیاری از مناطق جهان وجود دارد و انتقال آن معمولاً از مسیر مدفوعی ـ دهانی اتفاق می‌افتد؛ یعنی ذرات بسیار ریز مدفوع آلوده به هر طریقی وارد دهان فرد می‌شوند. آب آلوده، مواد غذایی شسته‌نشده، دست‌های آلوده و تماس با سطوح آلوده از راه‌های احتمالی انتقال هستند.
آیا ژیاردیای گربه به انسان منتقل می‌شود؟
ژیاردیا می‌تواند گربه‌ها و انسان‌ها را آلوده کند؛ اما همه سویه‌های این انگل توانایی یکسانی برای آلوده‌کردن گونه‌های مختلف ندارند. ژیاردیا به چند گروه ژنتیکی تقسیم می‌شود که با نام «آسِمبلیج» شناخته می‌شوند. گروه‌های A و B از گروه‌های مهم مرتبط با عفونت انسانی هستند، در حالی که گروه F بیشتر در گربه‌ها دیده می‌شود.
برخی گروه‌های ژنتیکی ژیاردیا امکان انتقال میان حیوان و انسان را دارند؛ با این حال، صرف مشاهده انگل در گربه ثابت نمی‌کند که همان حیوان منبع عفونت انسانی بوده است. برای مشخص‌شدن خطر انتقال، بررسی ژنتیکی انگل و شواهد اپیدمیولوژیک اهمیت دارد.
انتقال احتمالی می‌تواند زمانی رخ دهد که مدفوع گربه آلوده، دست‌ها، وسایل نظافت، خاک یا سطوح محیط را آلوده کند و سپس آلودگی به دهان برسد. بنابراین، تماس معمول با مو یا نوازش گربه به‌تنهایی مسیر اصلی انتقال ژیاردیا محسوب نمی‌شود؛ خطر بیشتر با آلودگی مدفوعی و رعایت‌نکردن بهداشت ارتباط دارد.
بررسی‌های انجام‌شده در ایران چه می‌گویند؟
در یک مطالعه در اهواز که روی ۱۵۰ گربه خانگی انجام شد، ژیاردیا با استفاده از روش‌های آزمایشگاهی مختلف در بخشی از نمونه‌ها شناسایی شد. در مطالعه‌ای جداگانه روی ۱۴۰ گربه خیابانی اهواز نیز انگل در ۱۰٫۷ درصد نمونه‌ها مشاهده شد. تفاوت نتایج این مطالعات می‌تواند به جمعیت مورد بررسی و روش تشخیص مربوط باشد.
در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۳ درباره گربه‌های خانگی و خیابانی تهران منتشر شد، DNA ژیاردیا در دو گربه خیابانی شناسایی شد و نمونه‌های بررسی‌شده از گربه‌های خانگی و صاحبان آن‌ها نتیجه مثبتی نداشتند. بررسی ژنتیکی نشان داد که یکی از دو نمونه به گروه F و دیگری به گروه B تعلق دارد؛ گروه B از گروه‌های مرتبط با عفونت انسانی است.
این نتایج نشان می‌دهند که ژیاردیا در برخی جمعیت‌های گربه‌ای ایران وجود دارد، اما نمی‌توان بر اساس چند مطالعه محدود، میزان شیوع آن را در کل کشور تعیین کرد. همچنین، شناسایی انگل در حیوان به‌تنهایی برای اثبات انتقال آن به انسان کافی نیست.
علائم ژیاردیا در گربه‌ها
کودکان خردسال، افرادی که در نظافت حیوان به دیگران وابسته‌اند و کسانی که سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، ممکن است در برابر پیامدهای عفونت آسیب‌پذیرتر باشند. در این شرایط، رعایت دقیق‌تر بهداشت اهمیت داردبرخی گربه‌های آلوده هیچ علامت مشخصی ندارند و ممکن است فقط از طریق آزمایش مدفوع شناسایی شوند. در گربه‌های علامت‌دار، مشکلات گوارشی بیشتر دیده می‌شود؛ به‌ویژه در بچه‌گربه‌ها یا حیواناتی که شرایط جسمی ضعیف‌تری دارند.
علائم احتمالی عبارت‌اند از:
- اسهال مداوم یا متناوب
- مدفوع نرم، بدبو یا گاهی چرب
- کاهش وزن یا وزن‌گیری نامناسب
- کاهش اشتها
- بی‌حالی در برخی موارد
وجود این علائم لزوماً به معنی ابتلا به ژیاردیا نیست؛ زیرا عوامل انگلی، باکتریایی، غذایی و بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند مشکلات مشابهی ایجاد کنند. در صورت تداوم اسهال، کاهش وزن یا بروز علائم در بچه‌گربه، معاینه دامپزشکی و بررسی نمونه مدفوع ضروری است.
علائم ژیاردیا در انسان چیست؟
در انسان، عفونت ژیاردیا ممکن است بدون علامت باشد یا با مشکلات گوارشی همراه شود. نشانه‌ها معمولاً پس از یک دوره کمون ظاهر می‌شوند و شدت آن‌ها از فردی به فرد دیگر متفاوت است. علائم احتمالی شامل اسهال، نفخ، گاز روده، دل‌پیچه، تهوع، مدفوع بدبو یا چرب و احساس خستگی است. در برخی افراد، عفونت طولانی‌مدت می‌تواند جذب مواد مغذی را مختل کند و به کاهش وزن منجر شود.
علائم معمولاً طی یک تا دو هفته پس از آلودگی شروع می‌شوند، اما زمان بروز نشانه‌ها متغیر است و همه افراد علائم یکسانی ندارند. اسهال طولانی‌مدت، نشانه‌های کم‌آبی، کاهش وزن یا بیماری در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی نیازمند ارزیابی پزشکی است.
ژیاردیا چگونه از گربه به انسان منتقل می‌شود؟
مهم‌ترین مسیر انتقال، ورود کیست‌های انگل از راه دهان است. این اتفاق ممکن است در شرایطی رخ دهد که فرد پس از تمیزکردن ظرف خاک گربه یا تماس با مدفوع آلوده، دست‌های خود را به‌خوبی نشوید. آلودگی می‌تواند از طریق وسایل نظافت، سطوح و محیطی که با مدفوع تماس داشته‌اند نیز منتقل شود.
آلودگی آب و غذا نیز از مسیرهای شناخته‌شده انتقال ژیاردیاست. بنابراین، ابتلا به این انگل همیشه به تماس با حیوان خانگی مربوط نیست و ممکن است از منابع انسانی یا محیطی آلوده رخ دهد.
کودکان خردسال، افرادی که در نظافت حیوان به دیگران وابسته‌اند و کسانی که سیستم ایمنی ضعیف‌تری دارند، ممکن است در برابر پیامدهای عفونت آسیب‌پذیرتر باشند. در این شرایط، رعایت دقیق‌تر بهداشت اهمیت دارد.
چگونه خطر انتقال ژیاردیا را کاهش دهیم؟
شستن دست‌ها: پس از تماس با مدفوع، تمیزکردن ظرف خاک یا دست‌زدن به وسایل آلوده، دست‌ها را با آب و صابون بشویید. شستن دست‌ها پیش از غذاخوردن و آماده‌کردن مواد غذایی نیز ضروری است.
نظافت روزانه ظرف خاک: مدفوع را به‌طور منظم جمع‌آوری کنید و اجازه ندهید آلودگی در محیط باقی بماند. هنگام نظافت، از تماس مستقیم دست با مدفوع خودداری کنید و پس از پایان کار دست‌ها را بشویید.
جلوگیری از آلودگی محیط: ظرف خاک را از محل آماده‌سازی و نگهداری غذا دور نگه دارید. سطوح و وسایلی را که احتمال آلودگی آن‌ها وجود دارد، به شیوه مناسب تمیز کنید.
مراجعه به دامپزشک: اگر گربه دچار اسهال مداوم، کاهش وزن یا مشکلات گوارشی است، برای تشخیص علت به دامپزشک مراجعه کنید. تشخیص ژیاردیا ممکن است به آزمایش مدفوع و گاهی تکرار نمونه‌گیری نیاز داشته باشد.
پرهیز از درمان خودسرانه: داروهای ضدانگل را بدون نظر دامپزشک به گربه ندهید. انتخاب دارو و مدت درمان باید بر اساس وضعیت حیوان و تشخیص دامپزشک انجام شود.
رعایت بهداشت در خانه: کودکان را به شستن دست‌ها پس از تماس با حیوان و محیط زندگی آن عادت دهید. همچنین، از تماس دست آلوده با دهان و غذا جلوگیری کنید.
ژیاردیا چگونه تشخیص داده می‌شود؟
در گربه‌ها، تشخیص معمولاً با بررسی نمونه مدفوع انجام می‌شود. بسته به شرایط، دامپزشک ممکن است از روش‌های تشخیص آنتی‌ژن، بررسی میکروسکوپی یا آزمایش‌های مولکولی استفاده کند. از آنجا که دفع انگل ممکن است متناوب باشد، یک نتیجه منفی همیشه عفونت را به‌طور قطعی رد نمی‌کند و گاهی نمونه‌گیری مجدد لازم است.
در انسان نیز تشخیص معمولاً بر پایه آزمایش مدفوع صورت می‌گیرد. ممکن است برای افزایش دقت، بیش از یک نمونه در روزهای مختلف بررسی شود. اگر علائم گوارشی وجود دارد، پزشک با توجه به وضعیت فرد و احتمال مواجهه، آزمایش مناسب را انتخاب می‌کند.
درمان ژیاردیا در گربه و انسان
درمان به تشخیص درست و ارزیابی پزشک یا دامپزشک وابسته است. همه گربه‌های آلوده علائم ندارند و تصمیم درباره درمان آن‌ها باید بر اساس شرایط بالینی، نتایج آزمایش و احتمال انتقال مجدد گرفته شود. در موارد علامت‌دار، دامپزشک ممکن است داروی مناسب تجویز کند و هم‌زمان بر پاکیزگی محیط تأکید داشته باشد.
در انسان نیز درمان به وضعیت بیمار و تشخیص پزشکی بستگی دارد. جبران مایعات از دست‌رفته در اثر اسهال اهمیت دارد و در صورت تأیید عفونت، پزشک درباره نیاز به دارو تصمیم می‌گیرد. مصرف خودسرانه دارو یا استفاده از داروهای حیوانات برای انسان توصیه نمی‌شود.
برای کاهش احتمال عفونت مجدد، درمان احتمالی باید همراه با رعایت بهداشت دست‌ها، نظافت محیط و جلوگیری از آلودگی مجدد سطوح باشد.
جمع‌بندی
ژیاردیا انگلی روده‌ای است که در گربه‌ها و انسان‌ها دیده می‌شود و برخی گروه‌های ژنتیکی آن ظرفیت انتقال میان گونه‌ها را دارند. با این حال، وجود ژیاردیا در گربه به‌معنای انتقال قطعی آن به صاحب حیوان نیست. شواهد موجود از ایران، حضور این انگل را در برخی جمعیت‌های گربه‌ای نشان می‌دهند، اما برای تعیین میزان خطر انتقال به انسان به پژوهش‌های گسترده‌تر نیاز است.
مهم‌ترین راه کاهش خطر، جلوگیری از تماس با مدفوع آلوده، شستن صحیح دست‌ها، نظافت منظم ظرف خاک و مراجعه به دامپزشک در صورت مشاهده علائم است. در صورت بروز اسهال مداوم یا سایر نشانه‌های نگران‌کننده در انسان، ارزیابی پزشکی و آزمایش مناسب اهمیت دارد.