داستایوفسکی فقط در زمینه فرم بنیانگذار نیست. او یکی از فیلسوف – ادبای بزرگ قرون اخیر است؛ یکی از آخرین پهلوانان ادبی که حکیم هم بودند. اما حرف حساب او چیست؟ داستایوفسکی چه گفته که اینقدر مرید و منتقد پیدا کرده است؟
به مناسبت تولد فئودور داستایوفسکی، نویسنده شهیر جهان
داستایوفسکی فقط در زمینه فرم بنیانگذار نیست. او یکی از فیلسوف – ادبای بزرگ قرون اخیر است؛ یکی از آخرین پهلوانان ادبی که حکیم هم بودند. اما حرف حساب او چیست؟ داستایوفسکی چه گفته که اینقدر مرید و منتقد پیدا کرده است؟
به گزارش خبر فوری، امروز سالروز تولد فئودور داستایوفسکی، نویسنده و متفکر شهیر روسیه است؛ نویسنده‌ای که با رمان‌ها و داستان‌های کوتاهش تحولی شگرف در دنیای فکر و ادب جهان ایجاد کرد.
در باب داستایوفسکی، بحث‌های بسیاری شده و آثار بسیاری نوشته شده است. جوهر فکر او چیست؟ او در هزاران هزار صفحات آثارش چه چیزی را می‌خواهد بازگو کند؟ در پیچ و خم‌های رمان بلند ابله، جنایت و مکافات و برادران کارامازوف و سطور دشوار یادداشت‌های زیرزمینی به دنبال چیست؟ کمتر نویسنده‌ای پیدا می‌شود که مانند داستایوفسکی بر متفکران بزرگ تاثیر عمیق گذاشته باشد. فروید، نیچه، یونگ، هایدگر، اینشتین و ... همه و همه اذعان کرده‌اند که تحت تاثیر آثار کوتاه و بلند او قرار گرفته‌اند اما دقیقا از چه چیزی تاثیر گرفته‌اند؟ چگونه هم اینشتین و هم فروید و نیچه رمان برادران کارامازوف را خوانده و از آن تاثیر عمیق روحی گرفته‌اند؟
آثار داستایوفسکی و تاثیراتش قابل تقسیم به وجوه مختلف است. او هم در فرم تحولی بزرگ در ادبیات ایجاد کرده و هم در محتوا. در زمینه فرم، می‌توان او را پدر «توصیف روانکاوانه» دانست. توصیف عمیق‌ترین و درونی‌ترین افکار و احساسات افراد در موقعیت‌های حساس و اگزیستانسیال، تخصص نویسنده رنجور و ضعیف اما تیزهوش روس‌تبار بوده است. توصیف فردی که در آستانه اعدام قرار دارد، پسری که از پدرش متنفر است، قاتلی که می‌خواهد با تبر قربانی خود را به قتل برساند، مردی که در آستانه حمله صرع است و ... همه و همه نمونه‌های بی‌بدیلی هستند که داستایوفسکی در آثار مختلف خود آنها را شرح داده است.
اما داستایوفسکی فقط در زمینه فرم بنیانگذار نیست. او یکی از فیلسوف – ادبای بزرگ قرون اخیر است؛ یکی از آخرین پهلوانان ادبی که حکیم هم بودند. اما حرف حساب او چیست؟ داستایوفسکی چه گفته که اینقدر مرید و منتقد پیدا کرده است؟ تحلیلگران و منتقدان داستایوفسکی دو دسته‌اند. گروهی معتقدند تفکر نویسنده روس، از یک «وحدت» جوهری برخوردار است و او در کل آثارش یک فکر را دنبال می‌کرده و تلاش داشته یک مساله را تبیین کند. گروهی دیگر اما معتقدند داستایوفسکی در طول دهه‌ها قلم فرسایی، دچار تحولات عمیق روحی و فکری شده و نمی‌توان از یک تفکر جوهری واحد در آثار متعدد او سخن گفت و در واقع، ما نه با یک داستایوفسکی بلکه با چند داستایوفسکی روبه رو هستیم. تحلیلگران دسته اخیر نیز خود چند گروه و دسته‌اند. برخی از آنان (که ما در این مقاله، بر رای آنان تمرکز خواهیم کرد) معتقدند داستایوفسکی را می‌توان به سه دوره فکری تقسیم کرد:
دوره اول: رمانتیسم مسیحی‌گونه
این دوره متعلق به آثار نخستین داستایوفسکی است. با این حال، رگه‌هایی از آن در آثار پسین این نویسنده مانند جنایت و مکافات و برادران کارامازوف نیز دیده می‌شود. اوج این فلسفه در اثر بیچارگان یا مردم فقیر دیده می‌شود. این کتاب که نخستین رمان داستایوفسکی است شامل نامه‌هایی است که میان یک دختر جوان و یک پیرمرد رد و بدل می‌شود. هر دو فقیرند اما در عین فقر به دنبال نجات دیگری هستند. عشق میان آنها به هیچ وجه اروتیک نیست، این عشق حتی از نوع عشق پدرانه و دخترانه نیز نیست. این عشق بیشتر از نوع «آگاپه» (agape) یا «عشق مسیحی» است؛ عشقی فداکارانه و بی‌چشمداشت. در این عشق فرد حاضر است بدون چشمداشت، خود را فدای معشوق خود کند؛ همانطور که پیرمرد و دختر فقیر تلاش دارند خود را برای یکدیگر فدا کنند.
داستایوفسکی معتقد است در روزگاری که عقلانیت محض باعث سست شدن ارزش‌ها شده و آز و طمع و خودپرستی «روح اخلاق» را از بین برده، تنها «ایثار» می‌تواند سبب «نجات» شود. ایثاری که کمی هم متفاوت از فداکاری عرفی است. در ایثار داستایوفسکی معمولا دو انسانی که در قعر چاه هستند و در فقر و بیچارگی دست و پا می‌زنند یا غرق در گناه هستند، همدیگر را نجات می‌دهند و از این جهت، داستایوفسکی مسیری را می‌پیماید که مسیحیت نمی‌پیماید. در مسیحیت، مسیح از بالا دست به سوی بندگان غرق در گناه دراز کرده و آنها را نجات می‌دهد اما در داستایوفسکی خبری از «مسیح» نیست؛ این خود گناهکاران هستند که باید خود را نجات دهند. پیرمرد و دختر جوانی که آه در بساط ندارند، فاحشه و قاتل، مجنون و زنی که شاهد بازاری شده، کسی که در زندگی‌اش عشقی را ندارد و عاشق‌پیشه‌ای که معشوقش رهایش کرده، همه و همه از نمونه‌هایی هستند که به دوره «رمانتیسم مسیحیت‌گونه» تعلق دارند.
دوره دوم: شکاکیت
طوفان فکری که در حیات داستایوفسکی رخ داد سبب شد که از خام‌اندیشی جوانی رها شده و به دریای طوفانی «شکاکیت» بیفتد. متفکر روس‌تبار در بحبوحه آشنایی روسیه با افکار روشنگرانه و عقل‌گرایانۀ غربی متوجه شد که دیگر نمی‌تواند به راحتی از آموزه «ایثار مسیحی» استفاده کند. او در امواج شکاکیت غرق شد؛ شکاکیتی که تا آخر عمر دست از سر او برنداشت. ایده ایثار در کتاب «ابله» که یکی از مهم‌ترین آثار دوره دوم او است، مورد تمسخر قرار می‌گیرد. از نظر داستایوفسکی اینکه فردی خود را قربانی دیگری کند تا او را نجات دهد، بیشتر نوعی «ابلهی» است؛ همانند اقدامی که پرنس میشکین برای نجات ناستازیا فیلیپوونا در رمان «ابله» انجام می‌دهد. همچنین، شکاکیت راسکولنیکوف در رمان «جنایت و مکافات» نیز نمونه اعلای دیگری از تاملات شکاکانه داستایوفسکی است؛ زمانی که از خود می‌پرسد: «چرا من نباید مانند ناپلئون هزاران نفر را از دم تیغ بگذرانم؟ چه چیزی مانع من می‌شود؟» همچنین، شخصیت ایوان (برادر دوم در رمان برادران کارامازوف) نمونه مناسبی از شکاکیت داستایوفسکی است که رنگی از آن حتی در دوره سوم تفکر او نیز باقی می‌ماند.
دوره سوم: نظارت رواقی‌گونه
دوره سوم فکری داستایوفسکی که یکی از پرمناقشه‌ترین دوره‌های فکری او است و بسیاری در اصل وجود آن شک کرده یا نام‌های دیگری برای آن برگزیده‌اند، متعلق به سال‌های پایانی عمر داستایوفسکی دارد. رمان «برادران کارامازوف» و شخصیت آلکسی (برادر سوم خانواده) بهترین نمونه برای نمایش ویژگی‌های این دوره است. خود داستایوفسکی در ابتدای رمان می‌گوید که «الکسی» قهرمان رمان برادران کارامازوف است اما او به این علت قهرمان است که صرفا «ناظر» حوادث است. در واقع، الکسی حوادث و رویدادهای مختلف را مانند یک حکیم رواقی نظاره می‌کند. او طوفان دیمیتری (برادر بزرگتر)، شکاکیت دیوانه‌وار ایوان (برادر دوم)، آز و طمع فئودور (پدر خانواده)، بی بند و باری اسمردیاکف (برادر نامشروع خانواده) و حتی ایمان خالص پدر زوسیما (راهب صومعه) را بدون اینکه در امواج آنها وارد شده و غرق در آنها شود، نظاره می‌کند و در آخر نیز مانند سنکای حکیم میان کودکان نشسته و با آنها نشست و برخاست می‌کند. این شاید آخرین وصیت داستایوفسکی به خوانندگان خود باشد: «بیایید، ببینید و بروید.»