مهدی گلشنی، استاد ممتاز فیزیک دانشگاه شریف درگذشت. از مهدی گلشنی آثاری چون «جستارهایی در فیزیک معاصر»، «خداباوری و دانشمندان معاصر غربی» و «علم و شبهعلم» به جای مانده است .
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، مهدی گلشنی عضو پیوسته فرهنگستان علوم و بنیانگذار گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف صبح امروز سیام آذر ۱۴۰۵ در هشتادوهفتسالگی درگذشت. جزئیات مراسم تشییع و خاکسپاری این استاد فقید، متعاقباً از سوی خانواده وی اعلام خواهد شد.
معرفی مهدی گلشنی
مهدی گلشنی (متولد ۱۳۱۷ در اصفهان) فیزیکدان، استاد برجسته فیزیک دانشگاه صنعتی شریف، پژوهشگر فلسفه علم و از چهرههای شناختهشده در گفتوگوی میان «علم و دین» در ایران است. او پس از تحصیلات مقدماتی در ایران، دکترای فیزیک خود را از دانشگاه کالیفرنیا، برکلی دریافت کرد و سالها در تدریس، پژوهش فیزیکی و تبیین مبانی فلسفی علم فعالیت داشت.
محورهای اصلی فعالیت و اندیشه
-
فیزیک و پژوهش علمی: گلشنی بهعنوان استاد فیزیک در دانشگاه صنعتی شریف و در حوزههای فیزیک نظری و ذرات بنیادی فعالیت کرده و در پرورش نسلهای متعددی از فیزیکدانان و دانشجویان دانشگاهی نقش داشته است.
-
علم و دین/ فلسفه علم: شاخصترین وجه کارنامه فکری او، پرداختن روشمند به نسبت میان «علم تجربی»، «فلسفه» و «دین» است. او تلاش کرده نشان دهد که علم تجربی گرچه ابزار قدرتمندی برای تبیین سازوکارهای طبیعی است، اما پاسخگوی همه پرسشهای هستیشناختی، غایتشناختی و معنایی درباره جهان و انسان نیست و تقلیلگراییِ صرفاً مادهگرایانه، از حدود روش علمی فراتر میرود.
-
نقد علمگرایی افراطی (Scientism): گلشنی با رویکردی که «علم» را یگانه منبع معرفت معتبر میداند و هر امر غیرتجربی یا الهیاتی را بیمعنا یا طردشده میشمارد، مخالفت کرده و بر تمایز میان روششناسیِ علم تجربی و پرسشهای بنیادین فلسفی و دینی تأکید ورزیده است.
-
تأمل در تاریخ و مبانی علم در تمدن اسلامی: او در کنار بررسی آرای فیزیکدانان غربی درباره مسئله خدا و واقعیت، به تبیین بستر تاریخی و فلسفی پژوهش علمی در سنت فکری اسلامی و نسبت آن با جهانبینی توحیدی پرداخته است.
برخی از آثار شاخص
-
«فیزیکدانان غربی و مسئله خداباوری»
-
«از علم سکولار تا علم دینی»
-
«قرآن و علم طبیعت»
-
«هادی و راهنما در فیزیک کوانتومی» (و دیگر تألیفات و مقالات تخصصی و میانرشتهای در حوزههای فیزیک و فلسفه علم)
مهدی گلشنی را میتوان از چهرههایی دانست که کوشیدند میان دقت و انضباط روششناختی فیزیک با پرسشهای کلانتر فلسفی و جهانبینی دینی پیوند برقرار کند و مرزهای معرفت علمی را از ادعاهای متافیزیکی و جزماندیشی تفکیک کند.
جایگاه گلشنی در فلسفه علم معاصر ایران و مهمترین نقدها به آرای او
مهدی گلشنی به دلیل پیشینه علمیِ معتبر در فیزیک نظری و تسلط همزمان بر متون فلسفه علم غرب و فلسفه اسلامی، نقشی محوری در نهادینهسازی مباحث «علم و دین» و «فلسفه علم» در دانشگاههای ایران (از جمله بنیانگذاری گروه فلسفه علم در دانشگاه صنعتی شریف) ایفا کرده است. او توانست گفتوگو میان حوزه و دانشگاه را از سطح شعار به سطح مباحثات معرفتشناختی و فلسفی منتقل کند. با این حال، آرای او از سوی جریانهای مختلف فکری در ایران با نقدهای جدی نیز روبهرو شده است:
تحلیل دیدگاه مهدی گلشنی درباره نسبت علم و دین و نقد علمگرایی افراطی
مهدی گلشنی در چارچوب فلسفه علم و الهیات، نسبت میان علم تجربی و دین را نه بر پایه «تعارض» و نه بر پایه «جدایی مطلق و بیارتباط»، بلکه بر اساس تمایز قلمروها همراه با تعامل و مکملبودن تبیین میکند. محورهای اصلی این دیدگاه عبارتاند از:
-
تمایز میان «علم تجربی» و «علمگرایی افراطی» (Scientism): از نظر گلشنی، علم تجربی روشی بسیار کارآمد برای کشف روابط علّی در جهان ماده است، اما «علمگرایی» یک موضع فلسفی و ایدئولوژیک است که ادعا میکند هر آنچه با روش تجربی سنجیده نشود، بیمعنا یا غیرواقعی است. او این ادعا را خودمتناقض میداند، زیرا خودِ این گزاره که «تنها دانش معتبر، دانش تجربی است» با هیچ آزمایش فیزیکی قابل اثبات نیست و یک پیشفرض فلسفی است.
-
مرزهای معرفت علمی (پرسشهای «چگونه» در برابر «چرا»): گلشنی بر این باور است که علم تجربی به پرسشهای مربوط به «چگونگی» سازوکار طبیعت (قوانین فیزیک، شیمی و زیستشناسی) پاسخ میدهد، اما از پاسخ به پرسشهای بنیادین هستیشناختی و غایتشناختی — مانند «چرا جهان وجود دارد؟»، «آیا جهان غایتی دارد؟» و «ارزشها و اخلاق چه مبنایی دارند؟» — ناتوان است. در نتیجه، سکوت علم درباره امر متافیزیکی یا الهی، به معنای نفی آنها نیست.
-
نقش پیشفرضهای متافیزیکی در تولید علم: برخلاف پوزیتیویسم کلاسیک که علم را کاملاً تهی از پیشفرضهای فلسفی میپنداشت، گلشنی (با تکیه بر تحولات فلسفه علم قرن بیستم) استدلال میکند که پژوهش علمی همواره بر پایههای متافیزیکی و جهانبینیِ دانشمند — از جمله باور به وجود واقعیت خارجیِ مستقل از ذهن، نظم و قانونمندیِ جهان، و قابلیت فهم آن به وسیله عقل انسانی — استوار است. او این پیشفرضها را با جهانبینی توحیدی سازگار و همافزا میبیند.
-
تفسیر مفهوم «علم دینی» یا «علمِ متأثر از جهانبینی توحیدی»: منظور گلشنی از «علم دینی» تغییر دادن قوانین ریاضی یا جایگزین کردن آزمایش علمی با متون مقدس نیست؛ بلکه مراد او این است که جهانبینی دینی میتواند در جهتدهی به اولویتهای پژوهشی، اخلاق کاربرد فناوری، و چارچوب کلانِ تفسیر یافتههای علمی (پرهیز از فروکاستن انسان و هستی به ماده صرف) نقش راهنما داشته باشد.
