در کرسی آزاداندیشی «نقد تدریس سواد رسانهای نوجوانان» در قم، سخنرانان با بررسی کاستیهای آموزشهای موجود تأکید کردند که هشدار درباره آسیبها و مدیریت زمان استفاده از رسانه، جای آموزش تحلیل پیام و سنجش اعتبار اطلاعات را نمیگیرد و میتوان با پیوند دادن مبانی دینی، دانش تخصصی رسانه و تمرین عملی، نوجوانان را برای مواجهه نقادانه با پیامها و تولید و انتشار مسئولانه محتوا آماده کند.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه، کرسی آزاداندیشی «نقد تدریس سواد رسانهای نوجوانان» روز پنجشنبه ۲۸ آبانماه ۱۴۰۵ به همت مرکز پژوهشهای تبلیغی مجتمع عالی آموزشی پژوهشی تبلیغ حوزه های علمیه برگزار شد و در آن، حجتالاسلام والمسلمین حبیب داستانی بنیسی مدیر مرکز تخصصی دین و فضای مجازی، به عنوان ارائهدهنده، حجتالاسلام والمسلمین محمد کهوند دبیر ستاد راهبری فضای مجازی حوزههای علمیه به عنوان ناقد و حجتالاسلام والمسلمین ابوالفضل هادیمنش مدیر مرکز پژوهشهای تبلیغی به عنوان دبیر علمی و داور حضور داشتند.
ببینید:
تصاویر/ کرسی آزاداندیشی «نقد تدریس سواد رسانهای نوجوانان در حوزه»
در این نشست، حجتالاسلام والمسلمین حبیب داستانی بنیسی مدیر مرکز تخصصی دین و فضای مجازی با انتقاد از غلبه توصیههای بازدارنده در آموزشهای موجود، تدوین الگویی بومی و قابل ارزیابی را پیشنهاد کرد که مبانی دینی و دانش تخصصی رسانه را به مهارتهای تحلیل، ارزیابی و تولید مسئولانه محتوا پیوند دهد.
نوجوان باید فرصت پرسش، تحلیل و مشارکت داشته باشد
حجتالاسلام والمسلمین هادیمنش مدیر مرکز پژوهشهای تبلیغی در آغاز نشست با بیان اینکه سواد رسانهای برای نوجوانان مهارتی جانبی نیست و بخشی از توانایی آنان برای شناخت جهان پیرامون به شمار میرود، ارزیابی اطلاعات و حضور آگاهانه و مسئولانه در فضای مجازی را از اهداف این آموزش دانست و گفت: حوزههای علمیه میتوانند با پیوند دادن آموزش دینی و شناخت رسانههای معاصر، در تحقق این اهداف نقش داشته باشند.
دبیر علمی نشست با اشاره به اینکه رویکرد هشداردهنده در خانواده و محیطهای آموزشی گاه به منع و کنترل استفاده از رسانه محدود میشود، اظهار کرد: هدف تربیتی نباید صرفاً دور نگه داشتن نوجوان از فضای مجازی باشد، بلکه باید به او فرصت داد درباره پیامهایی که دریافت میکند پرسش کند، برداشت خود را به محک تحلیل بزند و شیوه مشارکت مسئولانه در این فضا را بیاموزد.
حجتالاسلام والمسلمین هادیمنش با تأکید بر اینکه پیوند دادن سواد رسانهای با اخلاق از ظرفیتهای حوزههای علمیه است، افزود: بهرهگیری از این ظرفیت در گرو آن است که آموزش از توصیههای یکسویه و کلی فاصله بگیرد و به تجربه و تمرین نزدیک شود تا نوجوان بتواند اصولی را که میآموزد، هنگام انتخاب، تحلیل یا انتشار یک پیام به کار گیرد.
مدیریت مصرف جای تحلیل و ارزیابی پیام را نمیگیرد
حجتالاسلام والمسلمین داستانی بنیسی مدیر مرکز تخصصی دین و فضای مجازی و ارائهکننده بحث نشست، در تبیین ضرورت آموزش سواد رسانهای، با بیان اینکه نقش رسانهها به اطلاعرسانی محدود نمیشود و آنها در شکلگیری نگرشها، ارزشها و سبک زندگی نیز اثر میگذارند، گفت: نوجوانان در دورهای با حجم گستردهای از پیامها و اطلاعات روبرو هستند که دیدگاههایشان هنوز در حال شکلگیری است و از همین رو، باید سنجید آموزشهای موجود تا چه اندازه آنان را برای تشخیص اعتبار و جهتگیری این پیامها آماده میکند.
مدیر مرکز تخصصی دین و فضای مجازی با تفکیک دو رویکرد «بازدارنده» و «توانمندساز» در آموزش سواد رسانهای توضیح داد: در رویکرد نخست، هشدار درباره خطرها، مدیریت زمان استفاده و پرهیز از محتوای ناسالم در اولویت قرار میگیرد، در حالی که اگر آموزش به همین توصیهها محدود بماند، توانایی نوجوان برای بررسی مستقل پیام و تصمیمگیری درباره پذیرش یا بازنشر آن کمتر پرورش مییابد.
وی با بیان اینکه رویکرد توانمندساز باید مجموعهای از مهارتهای به هم پیوسته را پوشش دهد، افزود: آموزش از دسترسی به رسانه و فهم پیام آغاز میشود، با تحلیل و ارزیابی ادامه مییابد و به تولید و انتشار مسئولانه میرسد تا نوجوان افزون بر داوری درباره آنچه دریافت میکند، مسئولیت محتوایی را که در اختیار دیگران قرار میدهد نیز بپذیرد.
حجتالاسلام والمسلمین داستانی بنیسی، استقلال فکری نوجوان را از ملاحظات این رویکرد دانست و تأکید کرد: هدف آموزش نباید ارائه پاسخهای آماده به همه مسائل باشد، بلکه باید نوجوان را به توانایی پرسشگری، تحلیل و انتخاب برساند و برای او زمینهای فراهم کند تا از دریافتکننده پیام به مشارکتکنندهای آگاه در فضای رسانهای تبدیل شود.
از تدوین کتاب و برگزاری دوره تا سنجش اثربخشی آموزش
مدیر مرکز تخصصی دین و فضای مجازی با مرور تجربههای آموزشی کشور، به تدوین کتاب «تفکر و سواد رسانهای» برای پایه دهم، برگزاری دورههایی برای معلمان، ارائه درسهای مرتبط در برخی رشتههای دانشگاهی و تدریس سواد رسانهای در رشتههای تخصصی حوزه از جمله تبلیغ، معلم مبلغ و هنر و رسانه اشاره کرد و برگزاری کارگاهها و دورههای آموزشی از سوی مراکز مردمی را نیز بخشی از تلاشهای انجامشده در این عرصه دانست.
وی با بیان اینکه نقد آموزش سواد رسانهای به معنای نادیده گرفتن این تجربهها نیست، پرسش اصلی را میزان اثربخشی آنها دانست و گفت: وجود یک عنوان درسی، تدوین کتاب یا برگزاری کارگاه به تنهایی نشان نمیدهد که فراگیر پس از آموزش میتواند پیام را تحلیل کند، اعتبار آن را بسنجد یا آموختههای خود را در تولید محتوا به کار بگیرد.
حجتالاسلام والمسلمین داستانی بنیسی، طرح جداگانه مباحث دینی و تخصصی رسانه و فاصله میان آموزش نظری و تمرین عملی را از کاستیهای دورههای موجود برشمرد و افزود: تدریس این مباحث، حتی اگر در یک دوره انجام شود، زمانی به یادگیری عملی میانجامد که فراگیر دریابد چگونه از مبانی و دانش آموختهشده در ارزیابی یا تولید یک پیام مشخص استفاده کند.
وی غلبه توصیههای مربوط به مصرف بر آموزش تحلیل و تولید، فاصله برخی محتواهای آموزشی با تجربه روزمره نوجوانان و توجه ناکافی به اقتضائات سنی و تربیتی آنان را از دیگر کاستیها دانست و تأکید کرد: بازنگری در برنامهها باید با تعیین معیارهایی برای ارزیابی صلاحیت مربیان و سنجش تأثیر شیوه تدریس بر یادگیری نوجوانان همراه باشد.
ارائهدهنده این کرسی در نقد عملکرد حوزه نیز خواستار بررسی جامعیت سرفصلهای موجود و میزان آمادگی مدرسان برای آموزش سواد رسانهای شد و گفت: یکی از پرسشهای اساسی این است که آیا روش تدریس، فراگیر را صرفاً با مفاهیم آشنا میکند یا او را به مرحلهای میرساند که بتواند آموختههایش را مستقلاً به کار گیرد و در انتقال آنها به دیگران نیز نقش داشته باشد.
الگوی سهلایه؛ از مبانی دینی تا مهارت عملی نوجوان
حجتالاسلام والمسلمین داستانی بنیسی برای پاسخ به این کاستیها، الگویی سهلایه پیشنهاد کرد که در آن، مبانی دینی جهتگیری اخلاقی و تربیتی آموزش را تعیین میکند، دانش تخصصی رسانه به شناخت ساز و کار تولید، عرضه و دریافت پیام میانجامد و مهارتهای عملی به نوجوان امکان میدهد آن مبانی و دانش را هنگام تحلیل، ارزیابی یا تولید محتوا به کار بگیرد.
وی با بیان اینکه این سه لایه کارکردهای متمایز اما مرتبط دارند، توضیح داد: بیان یک اصل دینی، بدون شناخت ساز و کار رسانه و تمرین کاربرد آن، برای مواجهه با مسائل رسانهای کافی نیست، همانگونه که آموزش یک ابزار یا فن تولید نیز به تنهایی روشن نمیکند فراگیر با چه معیاری باید محتوای دریافتی را ارزیابی کند یا درباره انتشار یک پیام تصمیم بگیرد.
مدیر مرکز تخصصی دین و فضای مجازی، بررسی اعتبار خبر پیش از پذیرش یا انتشار آن را نمونهای از ارتباط مبانی و مهارت دانست و با اشاره به تأکید دینی بر بررسی خبر گفت: برای اجرای این اصل در محیط رسانهای باید افزون بر توجه به درستی اطلاعات، به شیوه عرضه و جهتگیری پیام و نیز نقش ابزارها در نحوه ارائه محتوا توجه کرد.
حجتالاسلام والمسلمین داستانی بنیسی با بیان اینکه منظور از بومی بودن الگو، تناسب آن با مبانی دینی و فرهنگ ایرانی است، قابلیت اجرا و ارزیابی را نیز دو شرط آن دانست و افزود: سهم حوزههای علمیه در این زمینه میتواند فراتر از ارائه چند سرفصل باشد و به طراحی برنامهای برسد که در آن، ارتباط میان هدف تربیتی، محتوای درسی، تمرین عملی و نتیجه آموزش روشن باشد.
فهم پیام با تشخیص اعتبار آن یکسان نیست
حجتالاسلام والمسلمین محمد کهوند دبیر ستاد راهبری فضای مجازی حوزههای علمیه نیز در نقد مباحث مطرحشده، با تفکیک میان فهم پیام و داوری درباره اعتبار آن، توضیح داد که مخاطب ممکن است مقصود نویسنده یک متن اقتصادی را به درستی دریابد و شیوه استدلال او را نیز تشخیص دهد، اما اگر با موضوع آشنا نباشد، مهارت خواندن و تحلیل متن به تنهایی برای تشخیص درستی ادعاهای آن کافی نخواهد بود.
دبیر ستاد راهبری فضای مجازی حوزههای علمیه با تأکید بر اینکه شناخت موضوع و برخورداری از مبانی فکری باید در کنار آموزش مهارتهای رسانهای مورد توجه قرار گیرد، گفت: همانگونه که شناخت موضوع بدون معیار داوری کافی نیست، برخورداری از معیارهای فکری نیز بدون شناخت مسئلهای که پیام درباره آن سخن میگوید، لزوماً به ارزیابی درست نمیانجامد.
حجتالاسلام والمسلمین کهوند با اشاره به تجربه آموزش ابزارهای هوش مصنوعی، میان توانایی ساخت یک محصول و توانایی طرح محتوایی سنجیده تمایز گذاشت و افزود: ممکن است فرد شیوه کار با ابزارهای تولید متن، تصویر یا ویدئو را بیاموزد، اما اگر درباره موضوع خود مطالعه و شناخت کافی نداشته باشد، تسلط فنی به تنهایی به او نمیگوید چه مسئلهای را مطرح کند و چه سخنی برای مخاطب داشته باشد.
وی همچنین با تفکیک میان مهارت رسانهای مخاطب و مسئولیت نهادها در تنظیمگری فضای مجازی، اظهار کرد: آموزش سواد رسانهای میتواند توان فرد را در انتخاب رسانه، دسترسی به اطلاعات، مصرف، تولید و انتشار محتوا افزایش دهد، اما جای سیاستگذاری درباره شیوه فعالیت سکوها و قواعد حاکم بر آنها را نمیگیرد و نباید حل همه مسائل این فضا را از برنامههای آموزشی انتظار داشت.
تولید محتوا، خدمات و ابزار؛ سه سطح متفاوت فعالیت رسانهای
حجتالاسلام والمسلمین کهوند در بخش دیگری از سخنان خود، با بیان اینکه آموزش رسانه نباید در سطح محتوا متوقف بماند، توجه به خدمات و ابزارهای دیجیتال را ضروری دانست و توضیح داد که نحوه طراحی یک ابزار یا سکو فقط بر چگونگی دسترسی مخاطب اثر نمیگذارد، بلکه میتواند بر نوع محتوایی که امکان تولید و عرضه پیدا میکند نیز تأثیر بگذارد.
ناقد نشست با اشاره به ابزارهای واقعیت مجازی به عنوان نمونهای از تأثیر فناوری بر تولید رسانهای، گفت: پیدایش یک ابزار تازه فقط شیوه استفاده از محتوای موجود را تغییر نمیدهد، بلکه میتواند زمینه شکلگیری خدمات و محتواهای متفاوتی را فراهم کند و به همین دلیل، آشنایی نوجوانان با طراحی ابزار و خدمات نیز باید در کنار آموزش تولید محتوا مورد توجه قرار گیرد.
پاسخ حجتالاسلام والمسلمین داستانی بنیسی
حجتالاسلام والمسلمین داستانی بنیسی در پاسخ به این دیدگاه، با ضرورت توسعه ابزارها و خدمات موافقت کرد، اما بهرهگیری سنجیده از امکانات موجود را تا زمان توسعه نمونههای بومی ضروری دانست و گفت: استفاده از یک ابزار به معنای پذیرش بی چون و چرای الگوی سازنده آن نیست و میتوان ضمن استفاده از ظرفیتهای موجود، برای تربیت نیروی انسانی و تولید ابزارها و خدمات مورد نیاز برنامهریزی کرد.
مدیر مرکز تخصصی دین و فضای مجازی با تأکید بر اینکه حرکت به سوی تولید تخصصی فرایندی تدریجی است، افزود: برنامه آموزشی باید سطح آمادگی فراگیران را در نظر بگیرد و از مهارتهایی آغاز کند که امکان تمرین آنها وجود دارد، بی آنکه هدف بلندمدت، یعنی ورود به طراحی و تولید، کنار گذاشته شود؛ به گفته وی، تدوین مبانی و تربیت نیرو نیز میتواند همزمان با تجربه عملی پیش برود.
چهار پیشنهاد برای بازنگری در سرفصلهای آموزشی حوزه
حجتالاسلام والمسلمین هادیمنش در جمعبندی نشست، با اشاره به تفاوت میان جستجوی اینترنتی و دریافت پاسخ آماده از ابزارهای هوش مصنوعی، درباره کاهش فرصت مقایسه و گزینش پاسخها ابراز نگرانی کرد و گفت: آموزش سواد رسانهای نباید به معرفی سکوها و ابزارها محدود بماند، بلکه باید معیارهایی در اختیار فراگیر قرار دهد تا بتواند درباره اعتبار اطلاعات و پاسخهایی که دریافت میکند، مستقلاً داوری کند.
دبیر علمی نشست، «راستیآزمایی و تقویت قدرت تشخیص» را نخستین محور پیشنهادی برای بازنگری در سرفصلهای حوزه دانست و توضیح داد: شناخت نام و کارکرد سکوها کافی نیست، مگر آنکه فراگیر بداند با چه معیارهایی باید یک خبر، ادعا یا پاسخ دریافتی را بررسی کند و چگونه از پذیرش آن بدون ارزیابی بپرهیزد.
حجتالاسلام والمسلمین هادیمنش «تحلیل نشانهشناختی پیام» را دومین محور پیشنهادی عنوان کرد و با تأکید بر ضرورت بررسی لایههای پنهان محتوای رسانهای، گفت: فراگیر باید بتواند فراتر از معنای ظاهری پیام، نقش انتخاب واژهها، تصاویر و شیوه ارائه را در شکلگیری برداشت مخاطب بررسی کند.
وی «شناخت اقتصاد سیاسی رسانه» را سومین محور پیشنهادی برشمرد و افزود: در آموزش رسانه باید به این پرسش نیز پرداخت که سکوها چگونه درآمد کسب میکنند، چه کسانی از تولید و توزیع محتوا سود میبرند و چرا بررسی عملکرد رسانه بدون توجه به منافع اقتصادیِ مرتبط با آن کامل نیست.
حجتالاسلام والمسلمین هادیمنش «مسئولیت اجتماعی در تولید محتوا» را چهارمین محور بازنگری دانست و با اشاره به تأکید هر دو سخنران بر ضرورت تولید، اظهار کرد: برنامه آموزشی در کنار فنون ساخت محتوا باید به پیامدهای انتشار و مسئولیت تولیدکننده در برابر مخاطب بپردازد تا توانایی کار با ابزار، تنها معیار موفقیت فراگیر نباشد.
دبیر علمی نشست در پایان، با بیان اینکه این محورها میتوانند در بازنگری متون درسی مورد توجه قرار گیرند و به عنوان پیشنهاد در اختیار آموزش و پرورش نیز گذاشته شوند، خواستار تولید نمونههای عملی در کنار تدوین سرفصلها شد و از ساخت یک بازی رایانهای به عنوان نمونهای یاد کرد که میتوان در آن بررسی کرد ملاحظات دینی، فرهنگی و اجتماعی چگونه در تصمیمهای مربوط به طراحی و تولید به کار گرفته شدهاند.
