واشنگتن با پرچم توسعه ترانزیت به قفقاز بازگشته است؛ اما برای تهران، کریدور ترامپ نه مسیر تجارت، بلکه تلاشی برای نفوذ به مرزهای شمالی ایران، تغییر موازنه قدرت در منطقه و تکمیل حلقه محاصره ژئوپلیتیکی کشور است.
واشنگتن با پیشبرد کریدور ترامپ در جنوب ارمنستان، به دنبال تثبیت حضوری بلندمدت در یکی از حساسترین مرزهای ایران است؛ حضوری که تهران آن را نه یک پروژه ترانزیتی، بلکه بخشی از معماری فشار و محاصره ژئوپلیتیکی علیه خود میداند.
کریدوری فراتر از یک پروژه ترانزیتی
تصویب توافقنامه مسیر ترامپ در پارلمان ارمنستان در ۲۸ اکتبر، معادلات امنیتی قفقاز جنوبی را وارد مرحله تازهای کرده است. اهمیت این پروژه برای تهران صرفاً به احداث راهآهن، بزرگراه و خطوط انتقال برق محدود نمیشود؛ مسئله اصلی، شکلگیری ساختاری است که میتواند حضور اقتصادی، سیاسی و امنیتی آمریکا را در مجاورت مرزهای شمالی ایران تثبیت کند.
بر اساس توافق پیشنهادی، آمریکا ۷۴ درصد و ارمنستان ۲۶ درصد سهام شرکت مشترک توسعه این مسیر را برای یک دوره اولیه ۴۹ ساله در اختیار خواهند داشت. امکان تمدید ۵۰ ساله قرارداد نیز پیشبینی شده است. چنین سهمی برای واشنگتن، فراتر از مشارکت در یک پروژه زیرساختی، امکان اعمال نفوذ بلندمدت بر یکی از گلوگاههای ژئوپلیتیکی منطقه را فراهم میکند.
نگرانی تهران از آنجا تشدید میشود که این مسیر در استان سیونیک و در امتداد تنها مرز زمینی مستقیم ایران و ارمنستان قرار دارد؛ منطقهای که هرگونه تغییر در ترتیبات مرزی و امنیتی آن میتواند ارتباط جغرافیایی ایران با قفقاز جنوبی را تحت تأثیر قرار دهد.
خط قرمز تهران؛ حضور نظامی یا نفوذ عملیاتی؟
واکنش صریح علیاکبر ولایتی به پروژه، نشاندهنده سطح حساسیت ایران است. مشاور ارشد رهبر انقلاب ضمن انتقاد شدید از نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، هشدار داد که ایران مسئولیت امنیت منطقه را با حضور یا بدون حضور روسیه بر عهده میگیرد. او حتی تصریح کرد: «اگر ترامپ و متحدانش بخواهند از این خط قرمز ایران عبور کنند، پاهایشان را خواهیم شکست.»
اهمیت این موضع زمانی روشنتر میشود که آن را در کنار نگرانی نمایندگان مجلس قرار دهیم. علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی، مسیر ترامپ را تهدیدی برای امنیت ایران دانسته و تأکید کرده است که آمریکا به دنبال ایجاد یک منطقه حائل در این منطقه است.
اما مسئله تهران صرفاً استقرار نیروهای نظامی آمریکایی نیست. حتی در صورت عدم حضور نظامی، مالکیت ۷۴ درصدی آمریکا و مشارکت شرکتهای تحت کنترل واشنگتن در مدیریت خدمات مرزی و گمرکی میتواند نفوذ عملیاتی این کشور را تثبیت کند. به همین دلیل، ایران خواهان تضمینهایی فراتر از تعهد رسمی ارمنستان درباره عدم استقرار نیروهای آمریکایی است.
پروژهای قدیمی با اهداف ژئوپلیتیکی جدید
مخالفت ایران با این کریدور ریشه در تحولات امروز ندارد. طرح موسوم به «پروژه گوبل» پس از فروپاشی شوروی، پیشنهاد واگذاری بخشی از جنوب سیونیک به جمهوری آذربایجان را مطرح کرده بود؛ اقدامی که میتوانست ارتباط زمینی ایران و ارمنستان را از بین ببرد. تهران آن زمان نیز با این طرح مخالفت کرد و محسن رضایی، فرمانده وقت سپاه، نسبت به پیامدهای نظامی اجرای آن هشدار داده بود.
اکنون مسیر ترامپ در بستری متفاوت، همان نگرانی تاریخی را احیا کرده است. همزمانی این پروژه با فشارهای آمریکا برای محدود کردن تجارت مرزی ایران با عراق و پاکستان، محاصره دریایی و تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» برای هدف قرار دادن شبکههای تأمین ایران، در تهران این برداشت را تقویت کرده که واشنگتن در حال تکمیل حلقههای فشار پیرامونی است.
تهران میان بازدارندگی و همکاری منطقهای
ایران برای مقابله با این روند، مجموعهای از ابزارهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی را در اختیار دارد. توسعه کریدور ارس، تقویت مسیرهای ترانزیتی شمال ـ جنوب، افزایش همکاری با روسیه و چین و گسترش مناسبات امنیتی با ارمنستان، بخشی از گزینههای تهران برای حفظ موقعیت منطقهای خود است.
در این میان، قفقاز میتواند به اهرمی برای افزایش هزینههای ژئوپلیتیکی واشنگتن تبدیل شود. احمد کاظمی، کارشناس مسائل اوراسیا، مسیر ترامپ را به «تنگه هرمز دوم» تشبیه کرده است؛ گذرگاهی که کنترل آن میتواند بر انتقال کالا و انرژی تأثیر بگذارد. شیوا علیزاده نیز معتقد است ایران از ظرفیتهای اطلاعاتی، تاریخی و منطقهای خود بهعنوان «کارت قفقاز» در مواجهه با آمریکا و اسرائیل استفاده خواهد کرد.
با این حال، آینده روابط تهران و ایروان به میزان تضمینهایی بستگی دارد که دولت پاشینیان درباره ماهیت واقعی این پروژه ارائه میکند. اگر ارمنستان نتواند مانع تبدیل سیونیک به پایگاه نفوذ راهبردی آمریکا شود، روابط دو کشور از سطح مشارکت راهبردی به همسایگی محتاطانه و پرتنش سقوط خواهد کرد. برای تهران، مسئله اصلی نه صرفاً احداث یک کریدور، بلکه جلوگیری از تغییر موازنه قدرت در یکی از حیاتیترین مرزهای ژئوپلیتیکی کشور است.
