تهران- ایرنا- نشست بین المللی «فرآیند عقبه» در آستانه، با تمرکز بر پیامدهای امنیتی هوش مصنوعی و سوءاستفاده گروه های تروریستی از فناوری های نوین، زمینه تازه ای برای تقویت همکاری و هماهنگی کشورهای آسیای مرکزی در مقابله با تهدیدهای فرامرزی فراهم کرد؛ تهدیدهایی که از تبلیغات و جذب نیرو در فضای مجازی تا تولید محتوای جعلی و عملیات نفوذ اطلاعاتی گسترش یافته اند.
به گزارش روز شنبه گروه آسیا و اقیانوسیه ایرنا، نشست بین المللی «فرآیند عقبه» با محوریت امنیت هوش مصنوعی، ۶ نوامبر ۲۰۲۶ (۱۵ آبان ۱۴۰۵) با حضور سران کشورهای آسیای مرکزی، پادشاه اردن و مقام هایی از جمهوری آذربایجان و قرقیزستان در آستانه برگزار شد؛ نشستی که در آن، مقابله با سوءاستفاده گروه های تروریستی و افراط گرا از فناوری های نوین و تقویت همکاری های منطقه ای برای مهار تهدیدهای دیجیتال مورد توجه قرار گرفت.
فرآیند عقبه ابتکاری بین المللی عبدالله دوم، پادشاه اردن، است که در سال ۲۰۱۵ با هدف تقویت همکاری کشورها در مقابله با تروریسم و افراط گرایی خشونت آمیز شکل گرفت. این فرآیند سازمان یا پیمانی با عضویت ثابت و تعهدات الزام آور نیست، بلکه بستری برای گفت وگو، تبادل تجربه و هماهنگی میان رهبران، مقام های امنیتی و نهادهای بین المللی به شمار می رود.
نشست آستانه با ریاست مشترک قاسم جومارت توکایف، رئیس جمهوری قزاقستان، و عبدالله دوم برگزار شد و امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، شوکت میرضیایف، رئیس جمهوری ازبکستان، سردار بردی محمداف، رئیس جمهوری ترکمنستان، صاحبه غفاروا، رئیس مجلس ملی جمهوری آذربایجان، و ژینبک کولوبایف، وزیر امور خارجه قرقیزستان، نیز در آن حضور داشتند.
توکایف در موضع گیری خود درباره میزبانی این نشست، بر اهمیت موضوع امنیت هوش مصنوعی و ضرورت شنیده شدن دیدگاه کشورهای آسیای مرکزی در بحث های بین المللی تاکید کرد. او در آستانه برگزاری نشست گفته بود قزاقستان از میزبانی نخستین دور این گفت وگوها در آسیای مرکزی خرسند است و ابراز امیدواری کرد این نشست به تقویت تلاش های مشترک برای حفظ صلح و امنیت کمک کند. این اظهارات در جریان دیدار دوجانبه او با پادشاه اردن در ۵ نوامبر مطرح شد.
عبدالله دوم نیز در همان دیدار، از همکاری قزاقستان در برگزاری دور تازه فرآیند عقبه قدردانی کرد و آن را نشانه تعهد مشترک دو کشور به مقابله با چالش های امنیتی منطقه ای و بین المللی دانست. پادشاه اردن همچنین بر علاقه کشورش به گسترش همکاری با قزاقستان در زمینه امنیت منطقه ای و مقابله با تروریسم و افراط گرایی تاکید کرد.
در میان سخنان منتشرشده از شرکت کنندگان، اظهارات شوکت میرضیایف، رئیس جمهوری ازبکستان، جزئیات بیشتری داشت. او با اشاره به اینکه توسعه سریع هوش مصنوعی در کنار فرصت های گسترده، چالش های تازه ای نیز ایجاد کرده است، آموزش باکیفیت و فراهم کردن زمینه شکوفایی توانایی های مردم را از پایه های مهم امنیت دانست. میرضیایف ابتکار «توسعه دیجیتال به نفع بشریت» را نیز مطرح کرد و خواستار آن شد که فناوری های نوین به جای تبدیل شدن به منبع تهدید، در خدمت گسترش دانش، تقویت اعتماد متقابل، صلح و توسعه انسانی قرار گیرند.
رئیس جمهوری ازبکستان همچنین آمادگی کشورش را برای میزبانی دفتر منطقه ای دفتر مقابله با تروریسم سازمان ملل متحد اعلام کرد. به گفته او، چنین دفتری می تواند در ایجاد سازوکارهای گزارش دهی محتوای تروریستی، شناسایی منابع مالی گروه های افراط گرا، آموزش متخصصان و استفاده موثر از هوش مصنوعی برای مقابله با این تهدیدها به کشورهای آسیای مرکزی کمک کند. میرضیایف همچنین پیشنهاد راه اندازی برنامه بین المللی «روشنگری در برابر جهل در عصر دیجیتال» را با هدف تولید منابع چندزبانه و تقویت فعالیت های آموزشی و فرهنگی مطرح کرد.
رئیس جمهوری ازبکستان در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی برای پیشگیری از افراط گرایی، به ویژه در میان جوانان، تاکید کرد. او معتقد است آموزش، افزایش فرصت های اقتصادی و فراهم کردن امکان مشارکت موثر مردم در جامعه می تواند زمینه تاثیرپذیری افراد از پیام های گروه های افراط گرا را کاهش دهد.
عبدالله دوم و توکایف ریاست مشترک نشست را برعهده داشتند و محورهای مطرح شده در آن، استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی برای مقابله با تروریسم و افراط گرایی، توسعه سازوکارهای همکاری و هماهنگی و تبادل تخصص میان کشورهای شرکت کننده بود. با این حال، در گزارش های رسمی منتشرشده از نشست، جزئیات مستقلی از سخنان امامعلی رحمان و سردار بردی محمداف در جلسه اصلی ارائه نشده است؛ از این رو نمی توان موضع مشخصی را بدون سند به این دو رئیس جمهوری نسبت داد.
در بخش دیگری از نشست، صاحبه غفاروا، رئیس مجلس ملی جمهوری آذربایجان، با انتقال سلام و پیام های الهام علی اف، رئیس جمهوری این کشور، برای شرکت کنندگان، درباره اقدامات و دستاوردهای جمهوری آذربایجان در حوزه فناوری های دیجیتال و نوآوری های نوین توضیح داد. گزارش رسمی پارلمان جمهوری آذربایجان جزئیات بیشتری از محتوای سخنان او منتشر نکرده است.
محور اصلی نشست، بررسی شیوه های بهره برداری گروه های تروریستی از هوش مصنوعی و ابزارهای دیجیتال برای تبلیغات، جذب نیرو، انتشار اطلاعات گمراه کننده و ایجاد محتوای جعلی بود. روزنامه «تایمز آو سنترال آسیا» در گزارشی به قلم عسکر کوبایژانوف نوشت که گسترش ابزارهای هوش مصنوعی ظرفیت تازه ای در اختیار گروه های افراط گرا قرار داده است؛ ابزارهایی که می توانند برای تولید پیام های تبلیغاتی هدفمند، دستکاری تصاویر و ویدئوها و تاثیرگذاری بر افکار عمومی به کار گرفته شوند. این تحولات، شناسایی منابع واقعی محتوا و مقابله با عملیات تبلیغاتی فرامرزی را برای نهادهای امنیتی دشوارتر می کند.
ابعاد منطقه ای این تهدید نیز در گزارش رسانه «اوراسیا نت» مورد توجه قرار گرفته است. این رسانه با اشاره به فعالیت گروه های مسلح در پیرامون آسیای مرکزی، به ویژه تهدیدهای برخاسته از افغانستان، استفاده از فناوری های دیجیتال برای گسترش تبلیغات و ارتباط گیری با مخاطبان در کشورهای مختلف را از چالش های امنیتی منطقه دانست.
اوراسیا نت در همین زمینه به اظهارات برایان تاد (Brianne Todd)، کارشناس امنیت آسیای مرکزی در دانشگاه دفاع ملی آمریکا، در جلسه استماع کمیته روابط خارجی سنای آمریکا در ژوئن ۲۰۲۵ اشاره کرده است. تاد در آن جلسه درباره استفاده داعش خراسان از شبکه های پراکنده فعالان آسیای مرکزی برای گسترش فعالیت های خود در سطح بین المللی و هدفمندتر شدن تبلیغات دیجیتال این گروه هشدار داده بود. این اظهارات مربوط به نشست آستانه نیست، اما بخشی از زمینه امنیتی مورد توجه دولت های منطقه را روشن می کند.
گزارش آیانا بیربایوا در روزنامه «آستانه تایمز» نیز نشان می دهد که دستورکار همکاری های امنیتی در فرآیند عقبه به تدریج از تهدیدهای سنتی و فعالیت گروه های افراط گرا در شبکه های اجتماعی فراتر رفته و موضوعاتی مانند پهپادها، بازی های آنلاین و کاربرد هوش مصنوعی را در بر گرفته است. این تغییر بیانگر آن است که دولت های منطقه به نقش فناوری، فضای اطلاعاتی و ابزارهای ارتباطی در شکل گیری و گسترش تهدیدهای جدید توجه بیشتری نشان می دهند.
خبرگزاری آناتولی نیز در گزارشی به قلم بورچ اروغلو، نشست آستانه را بخشی از تلاش برای تقویت هماهنگی منطقه ای و بین المللی در برابر تهدیدهای نوظهور توصیف کرد. اهمیت این نشست در آن است که کشورهای آسیای مرکزی، در کنار همکاری های سنتی امنیتی، اکنون با مجموعه ای از مخاطرات فرامرزی روبه رو هستند که مهار آنها به تبادل اطلاعات، هماهنگی نهادی و همکاری با سازمان های بین المللی نیاز دارد. از این منظر، طرح موضوع هوش مصنوعی در فرآیند عقبه را می توان نشانه گسترش دستورکار امنیتی منطقه و افزایش توجه دولت ها به پیامدهای فناوری های نوین در حوزه تروریسم و افراط گرایی دانست.