محمدهادی آقاجانی تهیه‌کننده فیلم کوتاه «شب هول»، با اشاره به استفاده از افسانه‌های فولکلور ایرانی در این اثر، تأکید کرد که ساخت فیلم در ژانر وحشت در سینمای ایران با ریسک بسیاری همراه است.
سید محمدهادی آقاجانی تهیه‌کننده فیلم کوتاه «شب هول» که در چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران حضور دارد، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره همکاری با محمدرضا مرادی، کارگردان این اثر گفت: محمدرضا مرادی در میان فیلمسازان فیلم کوتاه، به معنای واقعی کلمه از پیشگامان ساخت آثار فانتزی است. در سال‌هایی که در انجمن سینمای جوانان ایران فعالیت می‌کردم، او هر سال فیلمی با حمایت و مشارکت ما می‌ساخت. پیش از تولید این فیلم نیز در همین فضای فانتزی، سریالی با همکاری او تولید کرده بودم که شباهت زیادی به «شب هول» داشت. پس از ساخت آن اثر، به این نتیجه رسیدیم که سوژه جذابی شکل گرفته است و می‌توانیم در همان فضای فانتزی و وحشت، فیلم کوتاهی بسازیم.
وی افزود: در فیلم از شخصیتی به نام «مدزما» نام برده می‌شود؛ جنی که در افسانه‌ها و فرهنگ عامه مناطق مختلف ایران شناخته شده و داستان‌ها و روایت‌های متعددی درباره آن وجود دارد. این شخصیت را به‌گونه‌ای طراحی و اجرا کردیم که بسیاری از همکاران حرفه‌ای ما پس از تماشای فیلم تصور می‌کردند با استفاده از جلوه‌های ویژه بصری خلق شده است درحالی‌که چنین نبود و تمام اجزای آن را به‌صورت عملی ساختیم و قطعه‌سازی کردیم.
«مدزما»؛ شخصیتی برخاسته از باورهای عامیانه ایرانی
آقاجانی با اشاره به سابقه حرفه‌ای محمدرضا مرادی در عرصه فیلمسازی ادامه داد: او مدت‌ها پیش درباره ساخت چنین فیلمی با من صحبت کرده بود. درباره شخصیت مدزما نیز گفتگوهایی داشتیم و معتقد بودیم این ظرفیت وجود دارد که در ژانر وحشت، فیلم کوتاهی با محوریت این شخصیت ساخته شود.
این تهیه‌کننده درباره روند پژوهش برای شکل‌گیری شخصیت مدزما توضیح داد: هنگام تحقیق درباره این شخصیت متوجه شدیم که در مناطق مختلف ایران، از جمله خراسان شمالی، غرب و مرکز کشور و حتی جنوب ایران، از این واژه با تلفظ‌های متفاوت استفاده می‌شود. این موضوع نشان می‌داد که مدزما در باورهای عامیانه و قصه‌های فولکلور مناطق مختلف ایران ریشه دارد.
وی درباره روایت عامیانه مرتبط با این شخصیت گفت: بر اساس این باور، فردی که برای نخستین بار با ترس مواجه می‌شود، گویی با جنی به نام مدزما روبه‌رو شده است. اگر بتواند بر ترس خود غلبه کند به اصطلاح مرد می‌شود و دیگر از آن نمی‌ترسد اما اگر در برابر آن تسلیم شود، ترس در وجودش نهادینه می‌شود و هر بار که در موقعیتی هراس‌آور قرار بگیرد، مدزما به سراغش می‌آید. در فیلم، همزمان به شخصیتی تاریخی نیز اشاره می‌کنیم که نخستین زن کالبدشکاف ایران بوده است.
آقاجانی درباره چگونگی ورود این شخصیت تاریخی به داستان بیان کرد: زمانی که محمدرضا مرادی قصد ساخت این فیلم را داشت، پیشنهاد دادم شخصیت نصرت‌الملوک کاشانچی، نخستین زن کالبدشکاف ایرانی، نیز در داستان حضور داشته باشد. پیش‌تر برای یکی از فیلمسازان درباره این شخصیت تاریخی تحقیق کرده و مستنداتی جمع‌آوری کرده بودیم. قصد ما ساخت یک فیلم مستند نبود، اما می‌خواستیم با اشاره به ابعاد تاریخی زندگی او، انگیزه‌ای در مخاطب ایجاد کنیم تا درباره‌اش جستجو کند و با زنی آشنا شود که در پیشرفت علم کالبدشکافی در ایران نقش مؤثری داشته است. او حتی در نظام قضایی کشور نیز تأثیرگذار بوده است.
ژانر وحشت حرکت روی لبه تیغ است
این تهیه‌کننده درباره چالش‌های ساخت فیلم کوتاه در قالب ژانر وحشت گفت: ذائقه مخاطب ایرانی به تماشای فیلم‌هایی عادت کرده است که به اصطلاح، «پایشان روی زمین باشد». متولیان فرهنگی و فیلمسازان نیز در شکل‌گیری این وضعیت نقش داشته‌اند و معمولاً بخش عمده حمایت‌ها به چنین آثاری اختصاص پیدا کرده است. در نتیجه مخاطب کمتر با جهان‌های مبتنی بر تخیل مواجه شده است. ژانر، جهانی تازه پیش روی مخاطب می‌گشاید و تخیل او را درگیر می‌کند اما وقتی سال‌ها چنین تجربه‌هایی کمتر در سینما شکل گرفته باشد، طبیعی است که مخاطب نیز آشنایی کمتری با این فضا داشته باشد.
آقاجانی با بیان اینکه ورود به برخی ژانرها دشواری‌های خاص خود را دارد، گفت: ژانر وحشت در سینمای ایران چندان مورد آزمون‌وخطا قرار نگرفته است. فیلمسازی در این حوزه برای کارگردان مانند راه رفتن روی لبه تیغ است چراکه ممکن است نتیجه نهایی نه‌تنها ترسناک نباشد، بلکه مخاطب را به خنده بیندازد.
وی افزود: هنگام ایده‌پردازی برای «شب هول»، بارها درباره این موضوع صحبت کردیم که چه سوژه‌ای می‌تواند مخاطب ایرانی را درگیر کند و در عین حال، ریشه در فرهنگ و باورهای خودمان داشته باشد. به نظرم انتخاب شخصیتی که تا اندازه‌ای در فرهنگ عامه ایرانی ریشه دارد، از هوشمندی محمدرضا مرادی و همسرش بود.
این تهیه‌کننده با اشاره به ریسک‌های تولید این اثر بیان کرد: ساخت چنین فیلمی به خودی خود ریسک محسوب می‌شد. هنگام تولید، دائماً به این فکر می‌کردیم که آیا فیلم می‌تواند مخاطب را بترساند یا خیر. به همین دلیل، چندان به جلوه‌های ویژه بصری متکی نشدیم و تلاش کردیم شخصیت محوری که قرار بود حس وحشت را منتقل کند، تا حد امکان طبیعی و باورپذیر باشد. رسیدن به این نتیجه، یکی از چالش‌های اصلی ما در تولید فیلم بود.
۱۴ روز گریم سنگین برای خلق شخصیت مدزما
آقاجانی درباره جزئیات فنی تولید و طراحی شخصیت مدزما گفت: بازیگر ما تقریباً ۱۴ روز، روزانه هفت تا هشت ساعت، زیر نظر یک گروه پنج‌نفره گریم قرار داشت. این گروه با استفاده از قطعه‌سازی، به‌تدریج شخصیت موردنظر را خلق می‌کرد. گروه گریم و بازیگر حدود پنج ساعت زودتر از سایر عوامل در محل حاضر می‌شدند و ساعت‌ها برای رسیدن به ظاهر نهایی شخصیت کار می‌کردند؛ همان تصویری که مخاطب در فیلم می‌بیند. به نظرم از نظر چالش‌های گریم و شیوه خلق این شخصیت، «شب هول» با بسیاری از فیلم‌های حاضر در جشنواره تفاوت دارد و در نهایت نیز توانستیم به نتیجه مطلوبی برسیم.
فیلم کوتاه باید زمینه تجربه مناسبات حرفه‌ای سینما را فراهم کند
این تهیه‌کننده درباره دلیل استفاده از بازیگران و عوامل حرفه‌ای در فیلم کوتاه «شب هول» اظهار کرد: زمانی فیلمسازان جوان عمدتا با هدف حضور در جشنواره‌های فیلم کوتاه اثر تولید می‌کردند، اما به نظرم از آن دوره عبور کرده‌ایم. امروز بسیاری از فیلمسازان فیلم کوتاه نیز به دنبال دستیابی به ساختاری سینمایی و حرفه‌ای هستند. اعتقاد دارم فیلمسازانی که در فضای فیلم کوتاه به بلوغ حرفه‌ای می‌رسند، پیش از ورود به سینما باید برخی از مناسباتی را که در تولید یک اثر سینمایی با آن مواجه خواهند شد، تجربه کنند. همکاری با عوامل حرفه‌ای سینما، آزمون‌وخطا در تعامل با گروه‌های مختلف و کار با بازیگران حرفه‌ای، از جمله تجربه‌هایی است که می‌تواند در این مسیر به آنها کمک کند.
آقاجانی با تأکید بر اهمیت توانایی مدیریتی کارگردان گفت: به نظر من، شأن هنری کارگردان به همان اندازه اهمیت دارد که توانایی مدیریتی او مهم است. این 2 ویژگی باید در کنار یکدیگر رشد کنند. کارگردان باید علاوه بر برخورداری از توانایی هنری، حدود ۵۰ درصد از ظرفیت خود را به مدیریت اختصاص دهد تا بتواند از هنر و ایده‌هایش به بهترین شکل استفاده کند.
وی افزود: مدیریت به معنای توانایی تعامل با عوامل مختلف است. کارگردان در جریان تولید باید به‌طور مستمر با هفت یا هشت گروه مختلف در ارتباط باشد و بتواند میان آنها هماهنگی ایجاد کند. تلاش من این است که فیلمسازان جوان پیش از ورود به عرصه سینما، در فضای فیلم کوتاه فرصت تجربه همکاری با عوامل و بازیگران حرفه‌ای را داشته باشند.
ضرورت گسترش بستر نمایش فیلم کوتاه
آقاجانی درباره وضعیت مدیریت فرهنگی و ضرورت حمایت از فیلم کوتاه گفت: در حوزه مدیریت فرهنگی فرازونشیب‌های بسیاری داشته‌ایم، اما احساس می‌کنم در سال‌های اخیر و تحت تأثیر برخی اتفاقات، فضای فیلم کوتاه جدی‌تر شده است. اگرچه همچنان بازگشت مالی از طریق تولید فیلم کوتاه اولویت اصلی من نیست، معتقدم بستر نمایش و دیده شدن این آثار باید گسترده‌تر شود. برای مثال، اکران‌های گروه «هنروتجربه» که در قالب آنها مجموعه‌ای از چهار فیلم کوتاه به نمایش درمی‌آید، می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.
این تهیه‌کننده در پایان اظهار کرد: در پلتفرم‌ها و بسترهایی که قرار است فیلم‌های کوتاه در آنها نمایش داده شوند، باید از تهیه‌کنندگان حرفه‌ای، مدیران فرهنگی و مسئولان سینمایی نیز دعوت شود تا آثار فیلمسازان جوان را ببینند و با ظرفیت‌های آنها آشنا شوند. چنین فرصتی می‌تواند زمینه تعامل بیشتر، حمایت از استعدادهای تازه و گسترش امکان تولید و نمایش فیلم کوتاه را فراهم کند.
فیلم کوتاه «شب هول» به کارگردانی محمدرضا مرادی و تهیه‌کنندگی سیدمحمدهادی آقاجانی روایتی تاریخی در ژانر وحشت از نخستین کالبدشکافی نصرت‌الملوک کاشانچی در سردخانه‌ای متروک در تهران سال ۱۳۲۷ است.