انتشار کربن برای شرکت‌ها دیگر فقط یک شاخص زیست‌محیطی نیست و در بسیاری از بازارهای جهان به عاملی اثرگذار بر هزینه تولید، صادرات و تأمین مالی تبدیل شده است.
به گزارش تجارت نیوز، در گذشته، بسیاری از شرکت‌ها مصرف سوخت و برق را عمدتاً از منظر هزینه انرژی بررسی می‌کردند. اما با گسترش سیاست‌های اقلیمی، انتشار ناشی از همین مصرف نیز به شاخصی اقتصادی تبدیل شده است. امروز ممکن است میزان انتشار یک کارخانه بر هزینه صادرات، شرایط قرارداد با مشتریان خارجی، دسترسی به منابع مالی یا انتخاب فناوری تولید اثر بگذارد.
این تحول به معنای آن نیست که تمام شرکت‌ها در همه کشورها بابت هر تن دی‌اکسیدکربن هزینه‌ای یکسان می‌پردازند. در برخی کشورها، مالیات کربن یا نظام تجارت انتشار وجود دارد؛ در برخی دیگر، هزینه کربن از طریق مقررات واردات، قراردادهای تجاری یا الزامات زنجیره تأمین به شرکت منتقل می‌شود. در مقابل، در بازارهایی که چنین الزاماتی وجود ندارد، محاسبه انتشار ممکن است فعلاً بیشتر نقش مدیریتی و برنامه‌ریزی داشته باشد.
برای شرکت‌های ایرانی، تفکیک این وضعیت‌ها اهمیت زیادی دارد. اگر یک کارخانه فولاد یا سیمان محصول خود را به بازار مشمول مقررات کربنی اروپا صادر کند، ممکن است انتشار محصول به هزینه واردات آن در مقصد مرتبط شود. اما اگر همان محصول در بازاری فروخته شود که قیمت‌گذاری کربن ندارد و خریدار نیز چنین شرطی تعیین نکرده است، نمی‌توان صرفاً بر مبنای انتشار آن، بدهی کربنی مشخصی برای شرکت اعلام کرد.
بنابراین، تبدیل انتشار به هزینه مالی قابل‌اندازه‌گیری از سه مرحله آغاز می‌شود: اندازه‌گیری معتبر انتشار، تعیین قیمت یا پیامد اقتصادی هر واحد انتشار و شناسایی سازوکاری که این هزینه را واقعاً به شرکت تحمیل می‌کند.
آمار جهانی ۲۰۲۶؛ بازار قیمت‌گذاری کربن چقدر بزرگ شده است؟
بر اساس گزارش «وضعیت و روندهای قیمت‌گذاری کربن ۲۰۲۶» بانک جهانی که در ۱۹ مه ۲۰۲۶ منتشر شد، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۰۷ میلیارد دلار درآمد از ابزارهای قیمت‌گذاری کربن برای بودجه‌های عمومی ایجاد شد. این رقم در سال ۲۰۱۶ کمتر از ۳۰ میلیارد دلار بود؛ بنابراین، درآمد این ابزارها طی یک دهه بیش از سه برابر شده است.
همین گزارش از وجود ۸۷ سیاست قیمت‌گذاری مستقیم کربن در جهان خبر می‌دهد که شامل مالیات کربن و نظام‌های تجارت انتشار در سطح ملی و منطقه‌ای است. پوشش این ابزارها به نزدیک ۳۰ درصد انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای رسیده و میانگین قیمت کربن در این نظام‌ها حدود ۲۱ دلار به ازای هر تن معادل دی‌اکسیدکربن گزارش شده است.
البته میانگین جهانی به معنای وجود یک قیمت واحد برای تمام کشورها و صنایع نیست. نرخ‌ها، دامنه پوشش، معافیت‌ها و شیوه محاسبه تعهدات در هر نظام متفاوت‌اند. افزون بر این، درآمد دولت‌ها از قیمت‌گذاری کربن با هزینه‌ای که هر شرکت به‌طور مستقیم می‌پردازد، یکسان نیست.
گزارش سال ۲۰۲۶ بانک جهانی همچنین نشان می‌دهد انتشار اعتبارهای کربن در بازارهای اعتباری از سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ حدود ۸ درصد افزایش یافته است. با این حال، قیمت اعتبارها در مجموع طی سال ۲۰۲۵ اندکی کاهش داشته و اختلاف قیمت میان انواع پروژه‌ها ادامه یافته است. این تفاوت نشان می‌دهد که صرف تولید یک اعتبار کربن، فروش آن با قیمت بالا یا ایجاد درآمد تضمین‌شده را به دنبال ندارد.
حسابداری انتشار کربن؛ شرکت باید چه چیزی را اندازه‌گیری کند؟
اولین گام برای محاسبه هزینه کربن، مشخص‌کردن میزان انتشار شرکت است. استانداردهای بین‌المللی حسابداری و گزارش‌دهی گازهای گلخانه‌ای معمولاً انتشار را در سه گروه دسته‌بندی می‌کنند.
گروه نخست، انتشار مستقیم ناشی از منابعی است که شرکت مالک آن‌هاست یا کنترلشان می‌کند؛ مانند سوخت مصرفی کوره‌های صنعتی، دیگ‌های بخار، خودروهای شرکت و گازهای منتشرشده در فرایند تولید. گروه دوم به انتشار ناشی از تولید برق، بخار، گرمایش یا سرمایشی مربوط می‌شود که شرکت از بیرون خریداری می‌کند. گروه سوم، سایر انتشارهای غیرمستقیم در زنجیره ارزش را دربر می‌گیرد؛ از استخراج مواد اولیه و حمل‌ونقل گرفته تا برخی مراحل تولید و استفاده از محصول.
برای نمونه، در یک کارخانه فولاد، مصرف گاز طبیعی، زغال‌سنگ و سایر سوخت‌ها می‌تواند در انتشار مستقیم نقش داشته باشد. برق خریداری‌شده نیز در گروه دوم قرار می‌گیرد. انتشار ناشی از تولید مواد اولیه یا حمل‌ونقل برون‌سازمانی، بسته به مرز سازمانی و روش گزارش‌دهی، ممکن است در گروه سوم ثبت شود.
برای تبدیل مصرف انرژی به انتشار، معمولاً مقدار مصرف هر حامل انرژی در ضریب انتشار مربوط ضرب می‌شود. اما محاسبه دقیق تنها به جمع‌زدن قبض برق و گاز محدود نیست؛ داده‌های تولید، نوع سوخت، ویژگی مواد اولیه، روش اندازه‌گیری و مرز گزارش‌دهی نیز اهمیت دارند. در برخی صنایع، انتشار ناشی از واکنش‌های شیمیایی فرایند تولید نیز باید جداگانه محاسبه شود.
شرکتی که می‌خواهد از داده‌های خود برای گزارش رسمی، قرارداد صادراتی یا صدور اعتبار کربن استفاده کند، باید روش محاسبه مشخص، اسناد قابل بررسی و در موارد لازم تأیید مستقل داشته باشد. اگر داده‌ها ناقص باشند، نتیجه ممکن است برای تصمیم‌گیری داخلی مفید باشد، اما الزاماً برای اثبات میزان انتشار در یک سازوکار قانونی یا بازار اعتبار کربن پذیرفته نمی‌شود.
از انتشار تا هزینه مالی؛ یک تن کربن چقدر می‌ارزد؟
برای تبدیل انتشار به هزینه، ابتدا باید مشخص شود کدام قیمت یا سازوکار بر شرکت اعمال می‌شود. اگر شرکت مشمول مالیات کربن باشد، هزینه اولیه را می‌توان با ضرب انتشار مشمول در نرخ مالیات محاسبه کرد؛ البته پس از در نظر گرفتن معافیت‌ها و قواعد قانونی. در نظام تجارت انتشار نیز هزینه به میزان تعهد شرکت، قیمت مجوزها و نحوه تخصیص مجوز رایگان بستگی دارد.
در صادرات، وضعیت ممکن است متفاوت باشد. برای مثال، سازوکار تعدیل کربن در مرزهای اتحادیه اروپا یا CBAM از اول ژانویه ۲۰۲۶ وارد مرحله اجرایی نهایی شده است. این سازوکار محصولاتی مانند برخی انواع آهن و فولاد، سیمان، آلومینیوم، کود، برق و هیدروژن را دربر می‌گیرد. در این چارچوب، واردکنندگان مشمول باید انتشار نهفته کالا را گزارش کنند و مطابق مقررات، گواهی‌های کربنی مربوط را ارائه دهند.
طبق اعلام رسمی کمیسیون اروپا، قیمت گواهی‌های CBAM در سال ۲۰۲۶ بر مبنای میانگین فصلی قیمت مجوزهای نظام تجارت انتشار اتحادیه اروپا محاسبه می‌شود. قیمت اعلام‌شده برای سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ برابر با ۷۵٫۳۶ یورو و برای سه‌ماهه دوم برابر با ۷۵٫۲۸ یورو به ازای هر تن دی‌اکسیدکربن بود. این ارقام قیمت گواهی در سازوکار مشخص اروپاست، نه نرخ عمومی جهانی کربن و نه الزاماً مبلغی که مستقیماً از صادرکننده ایرانی دریافت می‌شود.
برای درک مقیاس مالی، فرض کنیم یک محموله مشمول مقررات، پس از اعمال روش محاسبه قانونی و تعدیل‌های مربوط، به ازای هر تن محصول دارای یک تن انتشار مشمول هزینه باشد. اگر قیمت فرضی گواهی را ۷۵ یورو در نظر بگیریم، هزینه اولیه محاسباتی برابر با ۷۵ یورو به ازای هر تن محصول خواهد بود. اگر انتشار مشمول نصف این مقدار باشد، هزینه اولیه نیز به حدود ۳۷٫۵ یورو کاهش می‌یابد.
این مثال صرفاً برای توضیح رابطه میان انتشار و قیمت است و محاسبه نهایی تعهد CBAM نیست. در عمل، نوع محصول، روش محاسبه انتشار، قواعد تخصیص رایگان، قیمت مربوط به دوره واردات و سایر تعدیل‌های قانونی باید لحاظ شوند. افزون بر این، تعهد قانونی در چارچوب CBAM اصولاً بر عهده واردکننده مجاز اروپایی است؛ هرچند هزینه اقتصادی آن ممکن است از طریق مذاکره قیمت یا قرارداد به صادرکننده منتقل شود.
وضعیت ایران؛ آیا شرکت‌ها اکنون مالیات کربن می‌پردازند؟
در بررسی وضعیت شرکت‌های ایرانی، باید میان گزارش‌دهی انتشار، سیاست‌های داخلی کاهش آلودگی و وجود یک سازوکار فراگیر قیمت‌گذاری کربن تفاوت قائل شد. تا زمان تهیه این گزارش، در منابع رسمی بررسی‌شده شواهد کافی برای تأیید اجرای یک نظام ملی جامع و فراگیر مالیات کربن یا تجارت انتشار با تعهد مالی مشابه نظام اتحادیه اروپا برای تمام شرکت‌های ایرانی به دست نیامد.
این به معنای نبود هرگونه الزام محیط‌زیستی یا هزینه مرتبط با آلودگی در ایران نیست. شرکت‌ها ممکن است با هزینه‌های مربوط به رعایت استانداردهای محیط‌زیستی، کنترل آلاینده‌ها، مصرف انرژی، گزارش‌دهی یا تعهدات قراردادی مواجه باشند. اما این هزینه‌ها را نباید بدون مبنای قانونی مشخص، «مالیات کربن» نامید.
همچنین، وجود سازوکارهای بین‌المللی برای اعتباردهی به پروژه‌های کاهش انتشار به معنای آن نیست که هر شرکت ایرانی می‌تواند اعتبار کربن تولید کند و آن را در یک بازار معتبر بفروشد. این فرایند به روش‌شناسی مورد تأیید، اثبات کاهش انتشار نسبت به خط مبنا، پایش، راستی‌آزمایی و ثبت اعتبار در سامانه مربوط نیاز دارد.
برای شرکت‌های ایرانی که با بازارهای خارجی کار می‌کنند، مسیر عملی‌تر می‌تواند از شناسایی مشتریان و بازارهای هدف آغاز شود. اگر خریدار خارجی گزارش انتشار محصول را مطالبه کند، شرکت باید مشخص کند چه داده‌هایی لازم است و آیا روش اندازه‌گیری آن با قواعد مشتری یا مقررات مقصد سازگار است. در غیر این صورت، ممکن است هزینه تهیه داده‌ها در آخرین مرحله و تحت فشار زمانی به شرکت تحمیل شود.
بازار اعتبار کربن؛ آیا کاهش انتشار می‌تواند درآمد ایجاد کند؟
اعتبار کربن معمولاً نماینده یک تن معادل دی‌اکسیدکربن کاهش‌یافته یا حذف‌شده است که بر اساس روش‌شناسی مشخص محاسبه و پس از طی مراحل لازم صادر می‌شود. شرکت‌ها ممکن است از طریق پروژه‌هایی مانند افزایش بهره‌وری انرژی، بازیابی گازهای مشعل، کاهش نشت متان یا توسعه برخی پروژه‌های تجدیدپذیر، زمینه ایجاد اعتبار کربن را فراهم کنند؛ البته تنها در صورتی که پروژه با قواعد برنامه مورد نظر مطابقت داشته باشد.
برای نمونه، اگر پروژه‌ای بتواند کاهش انتشار قابل‌اندازه‌گیری و تأییدشده‌ای ایجاد کند، ممکن است پس از ثبت و راستی‌آزمایی واجد شرایط دریافت اعتبار شود. با این حال، صرف کاهش مصرف سوخت یا نصب تجهیزات جدید به‌طور خودکار اعتبار قابل فروش ایجاد نمی‌کند. باید نشان داده شود کاهش انتشار نسبت به خط مبنای معتبر رخ داده، محاسبات دوباره‌شماری نشده و الزامات پایش و ثبت رعایت شده‌اند.
کیفیت اعتبار نیز بر ارزش تجاری آن اثر دارد. خریداران ممکن است به دوام کاهش انتشار، احتمال بازگشت انتشار، شفافیت اطلاعات، اعتبار روش‌شناسی و خطر دوباره‌شماری توجه کنند. در نتیجه، دو اعتبار که هر دو روی کاغذ معادل یک تن دی‌اکسیدکربن هستند، الزاماً قیمت یا قابلیت استفاده یکسانی ندارند.
گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۲۶ از رشد ۸ درصدی صدور اعتبارهای کربن در سال ۲۰۲۵ خبر می‌دهد؛ با این حال، کاهش اندک قیمت‌ها در همان سال نشان می‌دهد افزایش عرضه الزاماً به رشد درآمد فروشندگان منجر نمی‌شود. بنابراین، شرکت‌ها نباید درآمد احتمالی فروش اعتبار را بدون قرارداد خرید، ارزیابی مستقل پروژه و بررسی هزینه‌های صدور در برنامه مالی قطعی خود وارد کنند.
چه زمانی حسابداری کربن به مزیت رقابتی تبدیل می‌شود؟
اندازه‌گیری انتشار زمانی ارزش اقتصادی پیدا می‌کند که به تصمیم عملی منجر شود. اگر داده‌ها نشان دهند یک فرایند صنعتی به ازای هر تن محصول برق یا سوخت بیشتری مصرف می‌کند، شرکت می‌تواند برای کاهش مصرف و هزینه تولید برنامه‌ریزی کند. اگر خریدار صادراتی اطلاعات انتشار را مطالبه کند، حسابداری دقیق می‌تواند از تأخیر در قرارداد یا استفاده از مقادیر پیش‌فرض نامناسب جلوگیری کند. همچنین، داده‌های معتبر ممکن است برای دریافت تأمین مالی مرتبط با عملکرد محیط‌زیستی یا ارزیابی پروژه‌های کاهش انتشار ضروری باشند.
در مقابل، ایجاد سامانه گزارش‌دهی بدون هدف روشن، ممکن است فقط هزینه اداری به شرکت تحمیل کند. به همین دلیل، بهتر است شرکت‌ها ابتدا مشخص کنند کدام بازارها، مشتریان، مقررات یا تصمیم‌های سرمایه‌گذاری به اطلاعات کربن نیاز دارند. سپس باید سطح دقت اندازه‌گیری و نوع راستی‌آزمایی مورد نیاز را تعیین کنند.
برای صنایع انرژی‌بر ایران، یک نقطه شروع عملی می‌تواند تهیه خط مبنای انتشار، محاسبه شدت انتشار به ازای هر تن محصول و شناسایی فرصت‌های کاهش مصرف انرژی باشد. پس از آن می‌توان هزینه سرمایه‌گذاری، صرفه‌جویی احتمالی، هزینه انطباق صادراتی و امکان استفاده از سازوکارهای اعتباردهی را مقایسه کرد.
انتشار کربن چه زمانی به یک هزینه واقعی تبدیل می‌شود؟
انتشار کربن می‌تواند به هزینه مالی قابل‌اندازه‌گیری برای شرکت‌های ایرانی تبدیل شود، اما این اتفاق در همه شرایط به یک شکل رخ نمی‌دهد. در برخی موارد، هزینه از طریق مقررات مستقیم قیمت‌گذاری کربن ایجاد می‌شود؛ در برخی دیگر، از الزامات بازار صادراتی، قرارداد مشتری یا هزینه تأمین مالی اثر می‌پذیرد. در بازار اعتبار کربن نیز کاهش انتشار ممکن است فرصت درآمدزایی ایجاد کند، اما این درآمد به تأیید پروژه، کیفیت اعتبار و وجود خریدار وابسته است.
آمار جهانی سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد ابزارهای قیمت‌گذاری کربن به بخش مهمی از سیاست اقتصادی جهان تبدیل شده‌اند و درآمد عمومی حاصل از آن‌ها در سال ۲۰۲۵ از ۱۰۷ میلیارد دلار فراتر رفته است. هم‌زمان، مقرراتی مانند CBAM اروپا نشان می‌دهند که انتشار نهفته در کالاها می‌تواند در محاسبات تجاری نقش مستقیم پیدا کند.
برای ایران، اولویت نخست باید تفکیک هزینه‌های قانونی موجود از هزینه‌های احتمالی آینده، ایجاد نظام قابل‌اتکای حسابداری انتشار و شناسایی بازارهای هدف باشد. شرکت‌هایی که از هم‌اکنون میزان انتشار و شدت کربن محصولات خود را بدانند، برای مذاکره با مشتریان، انتخاب فناوری و ارزیابی ریسک‌های مالی آماده‌تر خواهند بود.