تصمیم تازه واشنگتن یک مانع قدیمی را کنار زده، اما پرواز مستقیم هنوز مجوزهای لازم را می‌خواهد.
به گزارش خبرنگار تابناک، چهار دهه پس از آنکه ماجرای هواپیماربایی پرواز TWA در مسیر آتن به رم، روابط هوایی آمریکا و لبنان را زیر سایه نگرانی‌های امنیتی برد، واشنگتن یکی از قدیمی‌ترین محدودیت‌های پروازی مرتبط با بیروت را کنار گذاشته است. دونالد ترامپ در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ تصمیم لغو چهار دستور ریاست‌جمهوری را امضا کرد؛ تصمیمی که پنجم اکتبر در روزنامه رسمی فدرال آمریکا منتشر شد و خبر آن روز شنبه ۱۸ مهر در رسانه‌های لبنان بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد. با این حال، هنوز تاریخی برای آغاز پروازهای مستقیم اعلام نشده و شرکت هواپیمایی خاورمیانه، شرکت ملی هواپیمایی لبنان، باید مراحل قانونی و عملیاتی لازم را با طرف آمریکایی طی کند.
برای فهم اهمیت این تصمیم، باید به سال ۱۹۸۵ برگشت؛ زمانی که هواپیماربایی پرواز ۸۴۷ شرکت TWA به یکی از بحران‌های مهم امنیت هوانوردی آمریکا تبدیل شد. هواپیما در مسیر آتن به رم ربوده شد و ماجرا در چند کشور منطقه ادامه پیدا کرد. این حادثه به کشته‌شدن یک شهروند آمریکایی و گروگان‌گیری مسافران انجامید و دولت وقت آمریکا محدودیت‌هایی را برای حمل‌ونقل هوایی مرتبط با لبنان برقرار کرد. در سال‌های بعد نیز تصمیم‌های دیگری در سال‌های ۱۹۹۲، ۱۹۹۸ و ۲۰۰۷ این چارچوب محدودکننده را حفظ کردند یا گسترش دادند.
اکنون دولت آمریکا اعلام کرده است که این تصمیم‌های قدیمی دیگر برای حفاظت از هواپیماهایی که به لبنان پرواز می‌کنند یا از آن خارج می‌شوند، ضروری نیستند. همین عبارت، مبنای حقوقی تغییر تازه را روشن می‌کند: واشنگتن ممنوعیت‌های ریاست‌جمهوری پیشین را لغو کرده است، اما این اقدام به‌تنهایی به معنای تأیید فوری یک مسیر پروازی جدید نیست. شرکت هواپیمایی برای برقراری مسیر مستقیم باید الزامات مربوط به مجوز بهره‌برداری، ایمنی، امنیت فرودگاهی، توافق‌های حمل‌ونقل هوایی و هماهنگی‌های عملیاتی را نیز پشت سر بگذارد.
چرا لغو محدودیت هنوز به معنای آغاز پرواز نیست؟
پرواز مستقیم میان بیروت و آمریکا صرفاً به این بستگی ندارد که یک شرکت هواپیمایی هواپیمای مناسب در اختیار داشته باشد. یک مسیر بین‌المللی به توافق میان دولت‌ها، مجوزهای هوانوردی، تأییدهای امنیتی و برنامه‌ریزی عملیاتی نیاز دارد. شرکت هواپیمایی خاورمیانه پیش‌تر اعلام کرده بود که هواپیماهای لازم برای انجام مسیر بیروت ـ نیویورک را در اختیار دارد، اما آغاز پرواز به هماهنگی با مقام‌های آمریکایی و تکمیل تشریفات قانونی وابسته است. رسانه لبنانی «لوریان لوژور» نیز در گزارشی در ۸ اکتبر نوشت که با وجود طرح موضوع احیای پروازهای مستقیم در دیدار ماه ژوئیه جوزف عون و دونالد ترامپ، هنوز زمان مشخصی برای آغاز سرویس تعیین نشده است.
از نظر عملیاتی، پرواز طولانی‌مدت بیروت به نیویورک یا دیگر شهرهای آمریکا به برنامه‌ریزی دقیق ناوگان، سوخت، مسیر، خدمه، فرودگاه مقصد و الزامات امنیتی نیاز دارد. شرکت باید مشخص کند که کدام هواپیما برای مسیر مناسب است، برنامه پروازی چگونه با شبکه فعلی آن هماهنگ می‌شود و آیا همه تأییدهای لازم برای انجام پرواز در دسترس است یا خیر. این موارد برای هر مسیر بین‌المللی اهمیت دارند؛ در مسیری که سال‌ها محدودیت حقوقی و امنیتی داشته، بررسی‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
تفاوت میان لغو ممنوعیت و صدور مجوز عملیاتی را نباید نادیده گرفت. تصمیم ریاست‌جمهوری مانع حقوقی قدیمی را برمی‌دارد، اما شرکت هواپیمایی را به پرواز ملزم نمی‌کند و برای آن نیز مجوز خودکار ایجاد نمی‌کند. هنوز باید مشخص شود توافق حمل‌ونقل هوایی میان دو کشور چه وضعیتی پیدا می‌کند، مقام‌های هوانوردی چه الزامات تکمیلی را مطالبه خواهند کرد و شرکت خاورمیانه چه زمانی می‌تواند برنامه‌ای قطعی به مسافران ارائه دهد.
برای لبنان، موضوع فقط یک مسیر هوایی نیست
بازگشت احتمالی پرواز مستقیم به آمریکا برای لبنان می‌تواند از چند جهت اهمیت داشته باشد. نخست، مسافرانی که میان دو کشور رفت‌وآمد می‌کنند ممکن است در آینده گزینه‌ای مستقیم داشته باشند و نیاز کمتری به توقف در فرودگاه‌های واسط پیدا کنند. این موضوع برای خانواده‌های لبنانی ساکن آمریکا، سفرهای کاری، ارتباطات دانشگاهی و جابه‌جایی مسافران تجاری اهمیت دارد. با این حال، میزان کاهش زمان سفر یا قیمت بلیت به مسیر نهایی، برنامه پروازی، نوع هواپیما و سیاست قیمت‌گذاری شرکت بستگی خواهد داشت و در حال حاضر نمی‌توان رقم مشخصی برای آن اعلام کرد.
دوم، احیای مسیر مستقیم می‌تواند برای شرکت هواپیمایی خاورمیانه یک فرصت تجاری باشد. پرواز بدون توقف، در صورت وجود تقاضای کافی، به شرکت اجازه می‌دهد بخشی از مسافران را بدون وابستگی به شبکه شرکت‌های دیگر جابه‌جا کند. اما چنین مسیری هزینه‌های عملیاتی قابل‌توجهی دارد و سودآوری آن به تعداد مسافران، فصل سفر، رقابت با شرکت‌های دارای پروازهای اتصالی و هزینه‌های فرودگاهی وابسته است. بنابراین حتی پس از تکمیل مجوزها، تصمیم نهایی برای شروع سرویس باید با ارزیابی اقتصادی همراه باشد.
سوم، تصمیم واشنگتن یک پیام سیاسی نیز دارد. جوزف عون، رئیس‌جمهور لبنان، از لغو محدودیت‌ها استقبال کرده و آن را نشانه اعتماد آمریکا به اقدام‌های دولت لبنان در حوزه ایمنی هوانوردی و حفاظت از پروازهای ورودی و خروجی دانسته است. بیانیه ریاست‌جمهوری لبنان همچنین بر ادامه تلاش‌ها برای رعایت استانداردهای بین‌المللی ایمنی تأکید کرده است. چنین موضعی نشان می‌دهد بیروت می‌خواهد این تصمیم را فراتر از یک تغییر اداری و در چارچوب بهبود ارتباطات و همکاری‌های دوجانبه معرفی کند.
البته نباید از یک تصمیم در حوزه حمل‌ونقل، نتیجه‌ای قطعی درباره همه ابعاد روابط سیاسی دو کشور گرفت. لغو محدودیت پروازی به‌خودی‌خود به معنای رفع اختلاف‌های سیاسی، اقتصادی یا امنیتی نیست. ارزش این تصمیم در حوزه‌ای مشخص قرار دارد: دولت آمریکا چهار دستور قدیمی را که مبنای محدودیت‌های هوایی مرتبط با لبنان بودند، لغو کرده است. اینکه این تغییر تا چه اندازه به افزایش پروازها، سرمایه‌گذاری یا گسترش روابط تجاری منجر شود، به تصمیم‌های بعدی و شرایط اجرایی بستگی دارد.
از هواپیماربایی ۱۹۸۵ تا هوانوردی امروز
فاصله زمانی میان حادثه پرواز TWA و تصمیم امروز، تفاوت فضای هوانوردی در این دو دوره را نیز نشان می‌دهد. در دهه ۱۹۸۰، امنیت پروازهای بین‌المللی به‌شدت تحت تأثیر هواپیماربایی، گروگان‌گیری و بحران‌های منطقه‌ای بود. تصمیم‌های محدودکننده دولت‌ها در آن دوره، گاهی برای سال‌های طولانی در ساختار قانونی باقی می‌ماندند؛ حتی زمانی که شرایط سیاسی یا ارزیابی‌های امنیتی تغییر می‌کرد. لغو تصمیم‌های قدیمی معمولاً نیازمند اقدام رسمی تازه است، زیرا تغییر شرایط به‌تنهایی متن مقررات پیشین را از اعتبار ساقط نمی‌کند.
در پرونده لبنان نیز چهار دستور ریاست‌جمهوری از سال‌های ۱۹۸۵، ۱۹۹۲، ۱۹۹۸ و ۲۰۰۷ مبنای محدودیت‌ها بودند. فرمان جدید آمریکا این تصمیم‌ها را به‌طور کامل لغو کرده و به وزیر حمل‌ونقل دستور داده است مقررات یا دستورهای ناسازگار با تصمیم تازه را نیز کنار بگذارد. متن رسمی منتشرشده در روزنامه فدرال آمریکا، مبنای حقوقی این تغییر را مشخص می‌کند؛ از این جهت، خبر صرفاً در حد اظهارنظر سیاسی یا وعده‌ای برای آینده باقی نمانده و به یک اقدام رسمی تبدیل شده است.