تهران- ایرنا- کارشناس ارشد مسائل روسیه با اشاره به تغییر نگاه مسکو به جایگاه و توانمندیهای ایران پس از جنگهای اخیر، تاکید کرد که اگرچه روسیه اکنون بیش از گذشته قدرت ایران را بهعنوان عاملی تاثیرگذار در معادلات منطقهای و بینالمللی به رسمیت میشناسد، اما این تحول لزوماً به افزایش حمایت راهبردی از تهران منجر نخواهد شد؛ چراکه ملاحظات مسکو در قبال اوکراین، کشورهای عربی، اسرائیل و غرب همچنان بر سیاست این کشور در قبال ایران اثرگذار است.
به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا، تجاوز نظامی ایالات متحده آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران در خرداد و اسفند ۱۴۰۴، روابط جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه را مانند هر مناسبت دیگری در جهان تحت تاثیر قرار داد و نقشآفرینی مسکو در این تحولات را به یکی از موضوعات مورد تعقیب افکار عمومی تبدیل کرد. این نقشآفرینی در ماههای گذشته پررنگتر از قبل در دستور کار روسیه قرار گرفته و این کشور در تلاش است تا بحران موجود را تا حد امکان به حل و فصل مسالمتآمیز نزدیک کند.
تعدد دیدارهای مقامات دو کشور و انتقال پیام میان مسئولان عالیرتبه دو کشور، حکایت از آن دارد که ایران هم این مساعی جمیله همسایه شمالی خود را مورد توجه قرار دادهاست. «محسن رضائی» دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران ۱۴ آبان ماه در مسکو مهمان «ولادیمیر پوتین» رئیسجمهور روسیه بود و پیش از آن هم «سرگئی لاوروف» وزیر خارجه روسیه مهمان ایران بود و با مقامات تهران دیدار و گفتوگو کرده بود.
انتقال پیام میان ایران و آمریکا و تلاش برای نوعی از میانجیگری در شرایط کنونی این پرسش را ایجاد کرده است که روسیه تا چه اندازه میتواند و میخواهد در کنار تهران قرار بگیرد و حدود این همکاری کجاست؟ روسیه همچنان درگیر جنگ اوکراین و محاسبات پیچیده خود در مناسبات با غرب، رژیم اسرائیل و کشورهای عربی است؛ ملاحظاتی که بر نوع تعامل این کشور با ایران نیز تاثیر میگذارد. در عین حال، تحولات دو جنگ اخیر و مقاومت ایران، ارزیابی بخشی از محافل سیاسی و تحلیلی روسیه از جایگاه و توانمندیهای ایران را تغییر داده است.
در گفتوگو با «محمود شوری» معاون موسسه مطالعات ایران و اوراسیا (ایراس) و کارشناس ارشد مسائل روسیه، ابعاد و محدودیتهای میانجیگری مسکو میان تهران و واشنگتن، اهداف و ملاحظات روسیه در قبال ایران، میزان همسویی راهبردی دو کشور، نقشآفرینی مسکو در تحولات هستهای و امنیت منطقهای و چشمانداز روابط تهران و مسکو را بررسی کردهایم.
آمریکاییها از روسیه انتظار دارند ایران را به کوتاه آمدن از مواضعش ترغیب کند
در هفته های اخیر خبرهای متنوعی از تلاش مسکو برای ایجاد پلی میان تهران و واشنگتن منتشر شده است، ایران هم انتقال پیام از طریق روسیه از سوی آمریکا را تایید کرد و پاسخ این پیام هم هفته گذشته از سوی دبیر شعام به پوتین تحویل داده شد؛ حالا سوال اینجاست که با توجه به روابط پرنوسان مسکو و واشنگتن و اولویتهای روسیه در جنگ اوکراین، آیا کرملین از اهرم و یا حتی اراده کافی برای تاثیرگذاری بر تصمیمات ترامپ در قبال ایران برخوردار است یا واشنگتن صرفاً از کانال ارتباطی روسیه برای مدیریت مقطعی بحران استفاده میکند؟
تلاش بینالمللی برای مدیریت بحران بین ایران و آمریکا ابعاد گستردهتری یافته و کشورهای متعددی در حال تلاش برای مدیریت این بحران هستند؛ به ویژه کشورهایی که احساس خطر یا آسیب میکنند و یا کشورهایی که به هر حال با حسننیت و خیر اندیشانه در تلاش برای حل مسئله هستند. روسیه در سی سال گذشته تنها قدرت بزرگی بوده که رابطه گسترده در ابعاد مختلف با ایران داشته است. گرچه چین هم بوده اما به اعتقاد من چین همیشه در موضوعات مناقشهبرانگیز پشت سر روسیه حرکت کرده است. بنابراین روسیه حداقل روی کاغذ گزینه مناسبی برای میانجیگری یا کاهش تنش میان ایران و آمریکاست.
برداشت آمریکاییها از نقش و جایگاه روسیه در ارتباط با ایران این است که روسیه یک قدرت بزرگ و حامی تهران است که از ابزارها و اهرمهایی برخوردار است که میتواند ایران را متقاعد کند از برخی دیدگاهها و مطالبات خود کوتاه بیایداما همانطور که اشاره کردید میان اراده و اهرم تفاوتی وجود دارد. بله روسها اراده و انگیزه زیادی (فارغ از میزان نتیجهبخشی و تاثیر) برای ایفای نقش دارند. روسیه در چهار سال گذشته در شرایط سخت جنگ با اوکراین قرار دارد و غرب تلاش میکند علاوه بر تحریمهای اقتصادی انزوای بینالمللی شدیدی را بر روسیه تحمیل کنند. این اقدامات گشایشهایی است که فضا را برای روسیه باز کند تا این کشور بتواند مجددا به عنوان قدرت بزرگ و عضو شورای امنیت در مسائل و بحرانهای بینالمللی نقش آفرینی کند و جایگاه آینده این کشور با همین تلاشها تعیین خواهد شد.
اینکه اما این نقشآفرینی روسیه چقدر میتواند موفقیت آمیز باشد، جای بحث زیادی دارد. میانجیگر تلاش میکند که دیدگاههای دو طرف منازعه را بهم نزدیک کرده و به راهحل مرضیالطرفین برسد. در حالی در این مسئله، میان ایران و آمریکا نه سوءتفاهمی وجود دارد و نه موضوع از آن دست مسائلی است که بتوان با میانجیگری یا اقدامات حقوقی، بهسادگی حل کرد، حتی درباره معنای «حل شدن» مسئله هم میان روسها، ایرانیها و آمریکاییها اختلافنظر هست و هر طرف برداشت خود را دارد. تصور من این است که تلاش روسیه ارزشمند و قابل قبول است و باید از آن استقبال شود، اما در موفقیت آن بهشدت تردید دارم. دلایل متعددی دارد. وقتی ترامپ از میانجیگری روسیه استقبال میکند و به هر حال گفته میشود که ترامپ پیامی را از طریق آقای پوتین به ایران منتقل کرده است، یعنی به نظر میرسد آمریکاییها این اراده را داشتهاند که نقشی را نیز به روسها واگذار کنند.
طبیعتاً نگاه آنها به نقش میانجیگرانه روسیه بسیار متفاوت است. برداشت آمریکاییها از نقش و جایگاه روسیه در ارتباط با جمهوری اسلامی ایران این است که روسیه یک قدرت بزرگ و حامی جمهوری اسلامی ایران است که در بسیاری از بحرانها از ایران حمایت کرده و به همین دلیل، از ابزارها و اهرمهایی برخوردار است که میتواند جمهوری اسلامی ایران را متقاعد کند از برخی دیدگاهها و مطالبات خود کوتاه بیاید.
در واقع، تصور آنها این است که روسیه بهجای ایفای نقش میانجی، به ابزاری برای اعمال فشار بر ایران تبدیل شود؟
دقیقا. از نگاه آنها، این فشار لزوماً خصمانه نیست، بلکه فشاری دوستانه تلقی میشود. اما واقعیت این است که مطالبات ما دیگر به حداقل و کف خود رسیده است. ما در شرایط کنونی انتظار نداریم که تمام تحریمها، مانند آنچه در مذاکرات منتهی به برجام دنبال میکردیم، برداشته شود. مسئله امروز این است که یک گذرگاه آبی که مسیر تجارت و انتقال انرژی ما بوده، از سوی آمریکاییها بسته شده است. این موضوع اساساً جای چانهزنی ندارد و نمیتوان انتظار داشت که ایران از چنین مطالبهای کوتاه بیاید. بسیاری از موضوعات دیگری هم که دستکم در شروط هفتگانه ایران مطرح شده، دیگر موضوعاتی نیستند که قابل چانهزنی باشند. بنابراین، نگاه آمریکاییها به روسیه این است که این کشور به ابزاری برای اعمال فشار بر ایران تبدیل شود که طبیعتاً این موضوع مطلوب ما نیست.
میتوان از ابزار روسیه در یک چانهزنی سهجانبه استفاده کرد
بنابراین به نوعی میتوان گفت ترامپ در حال سوءاستفاده از موقعیت روسیه و شرایطی است که این کشور در جنگ اوکراین با آن مواجه است؟ البته شاید تعبیر سوءاستفاده از موقعیت روسیه چندان دقیق نباشد اما آمریکاییها در حال تلاش برای بهرهبرداری از شرایط دشوار روسیه هستند.
در بخش دوم پاسخ میخواستم به همین نکته اشاره کنم که اگر از نگاه روسیه هم به مسئله نگاه کنیم، میبینیم این تلاش برای روسها مطلوب است؛ چرا؟ روسیه نزدیک به پنج سال است که درگیر جنگ اوکراین است و با انزوای بینالمللی مواجه شده است؛ بهگونهای که کشورهای غربی تلاش کردهاند این کشور را بهشدت منزوی کنند. بنابراین، این وضعیت فرصتی برای روسیه فراهم میکند تا بار دیگر نقشآفرینی کند؛ آن هم در ارتباط با آمریکا که خود یکی از طرفهای اصلی بحران اوکراین است. از این منظر، برای روسها نیز مطلوب است که اگر آمریکاییها به این نتیجه رسیدهاند که میتوانند از ابزار روسیه استفاده کنند، مسکو هم از این فرصت برای پیشبرد منافع خود بهره ببرد و آن را به مسئله اوکراین پیوند بزند.
وقتی قدرتی مانند روسیه وارد میدان میشود، ایران نیز میتواند از این ظرفیت استفاده کند. ایران ابزارها، امکانات و اهرمهای فشاری در برابر آمریکا دارددر واقع آمریکاییها تلاش میکنند از شرایط دشوار روسیه استفاده کنند. در مقابل، روسها هم به دنبال بهرهبرداری از شرایط دشوار آمریکا هستند. آنها میدانند که آمریکاییها درگیر بحران و مسئلهای شدهاند که راه خروج از آن ندارند. از اینرو، فرصت را مناسب میبینند تا در صورت امکان، به آمریکا کمک کنند و در مقابل، امتیازاتی در موضوع اوکراین به دست آورند. البته این به معنای آن نیست که قرار است امتیازی به روسیه داده شود یا ایران وجهالمصالحه قرار بگیرد؛ من اساساً با این تعبیر موافق نیستم. اما دستکم نگاه و امیدواری روسیه این است که از این شرایط فرصتی برای خود فراهم کند.
در این میان، موضوع بُعد سومی هم دارد؛ آمریکا و روسیه چه منافعی در ورود به این مسئله دارند و ایران چگونه باید به آن نگاه کند؟ طبیعتاً وقتی قدرتی مانند روسیه وارد میدان میشود، ایران نیز میتواند از این ظرفیت استفاده کند. ایران ابزارها، امکانات و اهرمهای فشاری در برابر آمریکا دارد؛ بنابراین، چرا نباید از این فرصت بهره ببریم و تلاش کنیم روسیه نیز نقشآفرینی کند و فشار خود را بر آمریکاییها افزایش دهد؟
با این حال، باید توجه داشته باشیم که آمریکاییها از ورود روسیه چه میخواهند و روسها چه اهدافی را دنبال میکنند. بر همین اساس باید سیاست خود را تعریف کنیم و مراقب باشیم که قرار نیست ایران در این میان وجهالمصالحه قرار بگیرد یا امتیازی واگذار کند. بنابراین، در چارچوب یک چانهزنی که میتواند بهجای دوجانبه، سهجانبه نیز باشد، میتوانیم از ظرفیت و ابزار روسیه استفاده کنیم؛ اما در عین حال باید به این نکته توجه داشته باشیم که روسها نیز منافع متعددی از ورود به این موضوع دنبال میکنند. من تاکنون فقط به موضوع اوکراین اشاره کردم؛ در حالی که نوع تعاملات روسیه با کشورهای عربی نیز از دیگر ابعاد این مسئله است که در صورت ورود روسیه کشورهای عربی هم استقبال میکنند.
در روابط بینالمللی، انتظارات کشورها از هم نسبی است
در رابطه با میانجیگری روسیه در این برهه که نه میتوان آن را صلح نامید و نه جنگ، صحبت کردید و توضیحاتی ارائه دادید. ما در دو تجاوز نظامی ۱۲ روزه و ۴۰ روزه به ایران شاهد بودیم که کشورهای مختلف تلاش کردند به نوعی در این عرصه نقشآفرینی کنند. روسیه و چین نیز بهعنوان دو قدرت بزرگ و البته کشورهای نزدیک به ایران، رویکرد و نقشآفرینی خاص خودشان را داشتند. در داخل ایران، با توجه به پیشینه روابطمان با روسیه و چین، انتظاراتی شکل گرفته بود که همچنان نیز وجود دارد. این انتظارات در آن مقطع هم مطرح بود. با توجه به همین انتظارات، ارزیابی شما را از رویکرد و نقشآفرینی روسیه، در این دو جنگ چگونه بود؟ آیا آنچه را که ما از مسکو انتظار داشتیم انجام داد؟ این کشور با چه محدودیتها و موانعی مواجه بود؟
باید روسیه را با توجه به شرایط خود این کشور ارزیابی کرد. البته من به بسیاری از مردم ایران و حتی تحلیلگران و کارشناسانی که نگاه تخصصیتری دارند و انتظاراتی از روسیه دارند، حق میدهم. به هر حال، در زمان آغاز جنگ اوکراین، ما تا حدی هزینه همکاری با روسیه را پرداخت کردیم. بخشی از تحریمهایی که اروپاییها بعداً علیه ایران اعمال کردند، گفته میشد، به دلیل نوع تعاملات ایران و روسیه بود. بنابراین، طبیعی است که برخی چنین انتظاراتی از روسیه داشته باشند. اما باید توجه داشته باشیم که در نظام بینالملل، این انتظارات نسبی هستند و باید آنها را در چارچوب شرایط موجود ارزیابی کرد. بله، ممکن است چنین انتظاراتی وجود داشته باشد، اما وقتی شرایط را بررسی میکنیم، میبینیم روسیه خودش درگیر جنگی است که پایان آن قابل پیشبینی نیست و از نظر بینالمللی و اقتصادی نیز در شرایط مطلوبی قرار ندارد؛ وضعیتی که قطعاً مورد رضایت خود روسها هم نیست.
بنابراین، روسها تلاش میکنند در وهله نخست، از هر پیامد منفی که میتواند شرایط را برای آنها دشوارتر کند، جلوگیری کنند. آنها نمیخواهند اجازه دهند مسائل جانبی بر شدت وخامت روابطشان با قدرتهای غربی بیفزاید. به بیان دیگر، احتمالاً استدلالشان این است که همین میزان تنش و مشکلی که با غرب دارند، برایشان کافی است. به همین دلیل، روسیه در آغاز جنگ احتمالاً چند برداشت داشت. یکی از این برداشتها این بود که در یک منازعه نابرابر میان ایران و قدرتهای غربی، بهویژه آمریکا، در نهایت پیروزی با آمریکا خواهد بود. بر همین اساس، دلیلی نمیدیدند که با حمایت یا کمک به ایران، مشکلات خودشان در ارتباط با غرب را تشدید کنند.
مقاومت ایران نگاه روسها به جنگ را تغییر داد
آیا این مسئله نشانه عدم شناخت روسیه از همسایه دیرینه خود، ایران، است؟ ما قرنها با روسیه ارتباط داشتهایم. آنها مردم، فرهنگ و تاریخ ایران را میشناسند. آیا میتوان گفت این یک اشتباه محاسباتی بوده است؟
واقعیت این است که آنچه در جریان جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه اتفاق افتاد، برای بسیاری از مردم ایران و تحلیلگران ایرانی، البته نه فقط تحلیلگران طرفدار جمهوری اسلامی، بلکه برای بسیاری از تحلیلگران در نقاط مختلف جهان، حتی کسانی که شناخت زیادی از ایران داشتند، تعجببرانگیز بود. انسجامی که در جامعه ایران شکل گرفت، مقاومتی که مردم نشان دادند و موفقیتهایی که در این زمینه به دست آمد، به نظرم برای بسیاری از ما نیز پیشبینیپذیر نبود.
هدف تلاشهای چین و روسیه در دو جنگ تحمیلی اخیر این بود که مانع از یکجانبه شدن روایت و گفتمانی شوند که کشورهای غربی و آمریکا تلاش میکردند به جامعه جهانی ارائه کنند. آنها این جنگ را تجاوزکارانه توصیف کردندبه همین دلیل، نمیتوان روسها را متهم کرد که ایران را نمیشناختند، اما میتوان گفت که آنها زود قضاوت کردند و زود تصمیم گرفتند. البته روسها بهطور طبیعی، با توجه به نوع روابطی که با ایران داشتند، این جنگ را محکوم کردند و این اقدام ارزشمند بود. آنها همچنین تلاشهای دیپلماتیکی انجام دادند؛ بهویژه در هفته دوم جریان جنگ ۱۲ روزه و همچنین جنگ ۴۰ روزه. هدف این تلاشها آن بود که مانع از یکجانبه شدن روایت و گفتمانی شوند که کشورهای غربی و آمریکا تلاش میکردند به جامعه جهانی ارائه کنند. روسها و چینیها اجازه ندادند این روایت بهطور کامل غالب شود و این جنگ را تجاوزکارانه توصیف کردند. این موضعگیریها از نظر حقوقی ارزشمند است. مسئله این است که برآورد روسها این نبود که ایران بتواند چنین مقاومتی از خود نشان دهد. به همین دلیل، شاید آنها پرونده ایران را از پیش تمامشده تلقی میکردند و نمیخواستند این موضوع به سابقهای تبدیل شود که روابطشان با غرب را بیش از پیش تیره کند اما وقتی ایران مقاومت خود را نشان داد و توانمندیهایش را به نمایش گذاشت، طبیعتاً این مسئله بر نگاه روسها تأثیر جدی گذاشت.
البته میان جنگ ۱۲ روزه و جنگ ۴۰ روزه تفاوتهایی وجود دارد. در جنگ ۱۲ روزه، اسرائیل طرف اصلی درگیری با ایران بود و آمریکاییها نیز در نهایت وارد جنگ شدند. میدانیم که نوع روابط روسیه با اسرائیل با روابط این کشور با آمریکا بسیار متفاوت است. روسیه و اسرائیل هیچگاه تلاش نکردهاند در موضع تقابل مستقیم با یکدیگر قرار بگیرند. اگرچه اسرائیل در مقاطعی و در ارتباط با بحران اوکراین، اقداماتی علیه منافع روسیه انجام داده، اما روسها همواره تلاش کردهاند اسرائیل را در روابط دوستانه دارند، برای خود حفظ کنند تا به نوعی بتواند دریچهای برای ارتباط غیرمستقیم آنها با جهان غرب باشد. به همین دلیل، نوع برخورد روسیه در جریان جنگ ۱۲ روزه تا حدودی تحت تأثیر این مسئله نیز قرار داشت. اما در جریان جنگ ۴۰ روزه، شرایط متفاوت بود. به محض اینکه روسها مشاهده کردند ایران در حال مقاومت است و از توانمندیهای لازم برخوردار است، طبیعتاً نگاهشان به مسئله تغییر کرد. البته من نمیدانم دقیقاً چه اتفاقاتی در روابط و تعاملات ایران با روسیه و چین، بهویژه طی یک سال اخیر و تحت تأثیر جنگ، رخ داده است. بخش مهمی از این تعاملات بهشدت محرمانه است و ما از جزئیات آن اطلاع نداریم. شاید سالها بعد از جنگ، کارشناسان و اسنادی منتشر شوند که نشان دهند، برای مثال، فلان توانمندی یا اقدام ایران با کمک چین محقق شده است؛ یا حتی ممکن است در آینده روایت کاملاً متفاوتی مطرح شود.
بنابراین، در شرایط فعلی زمان مناسبی برای قضاوت صفر و صدی درباره اینکه روسیه هیچ کمکی به ایران نکرده یا برعکس، کمکهای گستردهای انجام داده، نیست. طبیعتاً ما کانالها و ظرفیتهای ارتباطی مختلفی با روسیه داریم و این ارتباطات همچنان برقرار است و ادامه دارد. در حوزه دیپلماتیک نیز، همانطور که اشاره کردم، تلاشهایی صورت گرفته است. ما علاقهمندیم این تلاشها را برجسته کنیم؛ روسها نیز تمایل دارند نقش خود را برجسته نشان دهند و آمریکاییها هم از زاویه منافع خودشان به این موضوع توجه دارند. به هر حال، برای ما هم بد نیست که بگوییم قدرت بزرگی مانند روسیه وارد میدان شده و تلاش میکند به مدیریت این مسئله کمک کند و در آن نقشآفرینی داشته باشد. بنابراین، بخشی از ارزیابی نقش روسیه در جریان جنگ را باید به آینده موکول کنیم تا ابعاد پنهان و جزئیات بیشتری از این تعاملات روشن شود. اما تا اینجا، به نظر من، روسها از نظر دیپلماتیک کمک کردهاند و اجازه ندادهاند روایت غربی بهطور کامل غالب شود.
به اعتقاد من، اگر روسها با موفقیتهای بیشتری از سوی ایران مواجه شوند، حتماً تلاش خواهند کرد از این ظرفیت برای نقشآفرینی بیشتر استفاده کنند. همانطور که گفتم، تردید و دودلی روسها درباره اینکه سرانجام این جنگ به کجا خواهد رسید، تا حدودی آنها را محتاط کرده است. هرچند ممکن است این میزان احتیاط از نظر ما قابل قبول نباشد؛ چراکه ما خودمان میدانیم که مقاومت میکنیم و معتقدیم در این نبرد پیروز خواهیم شد، اما روسها بهعنوان یک قدرت بیرونی، از زاویه دیگری به مسئله نگاه میکنند. بر همین اساس، اگر بخواهم به نقشآفرینی روسیه و چین در این دو جنگ نمره بدهم، از ۲۰ به آنها نمرهای بین ۱۲ تا ۱۴ میدهم؛ به نظرم عملکرد آنها در مجموع قابل قبول بوده است.
ایران و روسیه در برخی مسیرها همراه هستند اما افقهای راهبردی متفاوتی دارند
شاهد بودیم که مواضع روسیه در ماههای اخیر در موضوعاتی مثل مخالفت با تحریمهای یکجانبه و مقابله با قطعنامههای ضدایرانی در شورای امنیت و مخالفت با جنگ تحمیل شده علیه تهران مواضع حمایتی اتخاذ کرده است؛ با توجه به تمام ملاحظاتی که در ایران درباره روابط با روسیه وجود دارد، پرسش این است که چنین اقدامات حمایتی تا چه اندازه نشاندهنده تثبیت و ارتقا روابط دو کشور است و تا چه اندازه در چارچوب منافع مستقل روسیه و رقابت این کشور با غرب قابل تفسیر است؟ به بیان دیگر چه میزان از این حمایت تاکتیکی و چه مقدار استراتژیک است؟
اینجا ما ناچاریم برای پاسخ به این سؤال، ابتدا تحلیلی از نوع رابطه ایران و روسیه ارائه کنیم. اگر این رابطه را درست و دقیق درک کنیم، آنوقت میتوانیم به این سؤال پاسخ دهیم. متأسفانه، بهرغم تمام بحثهای متنوعی که در این زمینه صورت گرفته و سر و صدای زیادی که درباره روابط ایران و روسیه ایجاد شده، به نظرم این رابطه به دلایل مختلف و به عمد قرار نیست چندان شفاف شود.
به هر حال، غربیها علاقهمندند تعریف و روایت خاصی از روابط ایران و روسیه ارائه کنند؛ روایتی که بر اساس آن، این روابط بسیار خطرناک و مبتنی بر همکاری دو کشور اقتدارگرا و ایدئولوژیک است؛ کشورهایی که به دنبال اقدام علیه نظم بینالمللی هستند. غرب همواره علاقهمند بوده چنین روایتی از این رابطه ارائه دهد. میدانیم که از نظر گفتمانی، غرب در این زمینه دست بازتری دارد و به دلیل تسلط بر رسانهها و منابع اطلاعرسانی، روایت آن نیز بیشتر در فضای بینالمللی غالب شده است.
در مقابل، روسیه نیز روایت خاص خودش را از این رابطه ارائه میدهد. اتفاقاً روسها در سالهای گذشته، تا پیش از این جنگ، تلاش میکردند سطح ارزیابیها از روابطشان با ایران را پایین نگه دارند. آنها در تحلیلهای بینالمللی خود چندان بر نقشآفرینی این رابطه تأکید نمیکردند. از نگاه روسیه، ایران و روسیه دو کشور همسایه هستند که روابط خوبی با یکدیگر دارند و تلاش میکنند همکاریها و تعاملات اقتصادی خود را توسعه دهند، اما حجم روابط دو کشور آنقدر نیست که بتوان گفت حیات اقتصادی آنها به یکدیگر وابسته است. بنابراین، برخلاف غربیها که ارزیابی نسبتاً سطح بالایی از روابط ایران و روسیه ارائه میدادند، روسها در چند سال اخیر، بهویژه پیش از جنگ اوکراین، تلاش چندانی برای برجستهکردن روابط خود با ایران نداشتند.
چرا؟
معتقد بودند برجستهکردن این رابطه میتواند بر روابطشان با غرب تأثیر منفی بگذارد، روابط آنها با اسرائیل را تحت تأثیر قرار دهد و حتی بر مناسباتشان با کشورهای عربی اثر منفی بگذارد. به همین دلیل، سعی میکردند این رابطه را چندان بزرگ جلوه ندهند. اما در ایران، ما علاقهمند بودیم این رابطه را به شکل دیگری تعریف کنیم؛ تعریفی که آن هم لزوماً با واقعیت مناسبات دو کشور انطباق کامل نداشت. برای مثال، این تصور مطرح میشد که رابطه ایران و روسیه، رابطه دو قدرت بزرگ و تأثیرگذار است که میتوانند در برابر آمریکا یا نظم لیبرال بینالمللی نقشآفرینی کنند. در واقع، در گفتمان رسمی ایران تلاش میشد با برجستهکردن روابط با روسیه و چین نشان داده شود که ایران کشوری منزوی نیست بلکه با قدرتهای بزرگ جهان ارتباط دارد و تعاملات راهبردی با آنها برقرار کرده است. امضای توافقنامههای ۲۰ ساله با روسیه و توافقهای بلندمدت با چین نیز در همین چارچوب مورد تأکید قرار میگرفت. اما واقعیت روابط تا حدودی متفاوت بود. واقعیت این است که ایران مسیر خاص خودش را در سیاست خارجی دنبال میکند و برنامههای خود را دارد؛ هر کشوری برای خود افقها و اهدافی در نظام بینالملل تعریف میکند. روسیه نیز همینطور است و مسیر خاص خود را دنبال میکند.
روسیه به دنبال شکلگیری جهان چندقطبی است؛ جهانی که در آن روسیه بهعنوان یکی از قطبهای بزرگ قدرت، جایگاه و سهم مشخصی در نظام قدرت جهانی داشته باشد و بتواند منافع و موقعیت خود را تثبیت کندایران و روسیه در بخشهایی از این مسیر با یکدیگر همراه بودهاند اما نمیتوان گفت الزاماً در انتهای مسیر نیز به یک مقصد مشترک خواهند رسید. البته شاید اکنون زمان مناسبی برای ورود تفصیلی به این بحث نباشد، اما واقعیت این است که افقهایی که دو طرف برای خود تعریف کردهاند، الزاماً یکسان نیستند. روسیه به دنبال شکلگیری جهان چندقطبی است؛ جهانی که در آن روسیه بهعنوان یکی از قطبهای بزرگ قدرت، جایگاه و سهم مشخصی در نظام قدرت جهانی داشته باشد و بتواند منافع و موقعیت خود را تثبیت کند.
اما برای ایران، مسئله تا حدودی متفاوت است. بهویژه وقتی بحث به سطح منطقهای و خاورمیانه میرسد، شرایط کاملاً تغییر میکند. حتی در این حوزه، تعارضاتی نیز میان دو کشور وجود دارد. نوع نگاه ایران و روسیه به مسائل منطقه خاورمیانه و موضوع اسرائیل، طبیعتاً تفاوتها و اختلافاتی دارد. با این حال، میخواهم تأکید کنم که میان ایران و روسیه نوعی همسویی در برخی مسائل بینالمللی وجود داشته است. هر دو طرف نیز از داشتن روابط خوب با یکدیگر سود میبردند و تلاش میکردند از ایجاد تنش در مناسبات دوجانبه پرهیز کنند؛ زیرا میدانستند تنش میان آنها به زیان هر دو کشور خواهد بود.
نه تنش با روسیه کمکی به ایران میکرد و نه تنش با ایران برای روسیه سودمند بود. بنابراین، هر دو کشور از داشتن روابط خوب و همکاریجویانه منتفع میشدند. چرا نباید چنین رابطهای را دنبال میکردند؟ اینکه نام چنین رابطهای را باید تاکتیکی بگذاریم یا راهبردی، موضوعی است که نمیخواهم بیش از این درگیر آن شویم؛ زیرا این بحثها بارها تکرار شده و عملاً نیز به نتیجه مشخصی نرسیده است. با این حال، واقعیت این است که در برخی حوزهها، این رابطه تأثیرات راهبردی بسیار مهمی داشته است. در سوریه، به هر حال، این رابطه تأثیرات راهبردی بسیار مهمی داشت. اگر روسها ۱۰ یا ۱۵ سال پیش میتوانستند به اهدافی که در سوریه دنبال میکردند دست پیدا کنند، شاید امروز ما در نقطهای قرار نداشتیم که بتوانیم چنین مقاومتی را در برابر آمریکاییها انجام دهیم. به هر حال، همه این تحولات و تأثیرات اهمیت دارند.
مسکو در روابط با تهران حد و مرزهای خود را حفظ خواهد کرد
این موارد پس از جنگ ۱۲روزه و بهویژه جنگ ۴۰روزه نیز دستخوش تغییراتی شد. میخواهم از این زاویه به موضوع نگاه کنیم که پس از جنگ، نگاه روسیه به ایران چگونه تغییر کرد؟ همچنین، با در نظر گرفتن شرایط فعلی و با فرض عبور از مرحله گذار کنونی، چشمانداز روابط دو کشور را در ۱۰ سال آینده چگونه ارزیابی میکنید؟
ببینید، قطعاً نگاه روسها به ایران پس از جنگ بسیار تغییر کرده است. این تغییر را بهوضوح میتوان در نوشتهها و مقالاتی دید که تحلیلگران و کارشناسان برجسته روس طی چند ماه گذشته منتشر کردهاند. پیش از این جنگ، شاید بهسختی میشد نام ایران را در متون و تحلیلهای این کارشناسان پیدا کرد. وقتی درباره بحرانهای خاورمیانه صحبت میکردند، ممکن بود نامی از ایران به میان بیاید؛ اما وقتی بحث به معادلات قدرت جهانی، نظم بینالملل و مسائل مرتبط با آن میرسید، اساساً اشارهای به ایران نمیشد.
روسیه در روابط خود با ایران حد و حدودی را تعریف میکند. البته این به معنای آن نیست که ممکن است روزی وارد دشمنی با ایران شود؛ من اساساً معتقدم روسیه هیچگاه وارد چنین مسیری نخواهد شداکنون، محور اصلی بحث آنها این است که جنگ ایران و آمریکا به چه سمتوسویی خواهد رفت و چه تأثیری بر آینده نظم بینالمللی خواهد گذاشت. به همین دلیل، به نظرم روسها اکنون به این نتیجه رسیدهاند که باید بیش از گذشته روی قدرت ایران حساب باز کنند و آن را بهعنوان یک بازیگر تأثیرگذار در نظر بگیرند. با این حال، باید به نکتهای هم اشاره کنم. روسها در شرایط سختی قرار دارند و ناگزیرند همه مسائل را در نهایت بر اساس موضوع اصلی خود، یعنی اوکراین، ارزیابی و قضاوت کنند. هر اقدام آنها در عرصه بینالمللی، در نهایت از این منظر سنجیده میشود که چه تأثیری بر مسئله اوکراین خواهد داشت.
بنابراین، اینطور نیست که چون روسها اکنون ایران را قدرتی میدانند که نمیتوان آن را نادیده گرفت و در آینده نیز میتواند تأثیرگذار باشد، لزوماً به سمت گسترش تعامل با ایران یا ارائه کمکهای استراتژیکی بروند که پیشتر از آنها خودداری میکردند. به نظر من، چنین اتفاقی رخ نخواهد داد. روسیه همچنان همان احتیاط دائمی را که در روابط خود با ایران داشته است، دنبال خواهد کرد. همانطور که اشاره کردم، بخشی از این احتیاط به ملاحظات روسیه در قبال کشورهای عربی و بخشی دیگر به روابط این کشور با اسرائیل و غرب بازمیگردد.
روسیه در روابط خود با ایران حد و حدودی را تعریف میکند. البته این به معنای آن نیست که ممکن است روزی وارد دشمنی با ایران شود؛ من اساساً معتقدم روسیه هیچگاه وارد چنین مسیری نخواهد شد و این مسئله برای ما یک عنصر مثبت است. با این حال، میزان کمک روسیه به ایران همچنان تحت تأثیر همین ملاحظات و احتیاطها قرار خواهد داشت.
بنابراین، حتی اکنون که ارزیابی روسها از جایگاه ایران ارتقا پیدا کرده است، آنها همچنان بر اساس شرایط و منافع خود عمل میکنند. به این معنا که قرار نیست مثلاً در بازار انرژی بهگونهای بازیگری کنند که به تقویت موقعیت ایران منجر شود؛ بلکه قطعاً منافع خود را در ارتباط با کشورهای غربی در نظر خواهند گرفت. بخشی از این مسئله نیز به این بازمیگردد که روسها تا حدودی از جانب ایران احساس اطمینان میکنند. منظورم این نیست که این موضوع را باید منفی ارزیابی کرد بلکه این صرفاً بخشی از محاسبات راهبردی روسهاست. هر کشوری حق دارد منافع خود را در نظر بگیرد. در محاسبات استراتژیک روسیه، این برداشت وجود دارد که ایران اقدامی انجام نخواهد داد که به منافع راهبردی روسها آسیب برساند؛ زیرا دلیلی وجود ندارد که ایران بخواهد چنین مسیری را در پیش بگیرد.
در مقابل، کشورهای عربی میتوانند چنین تأثیری بر منافع روسیه داشته باشند؛ اسرائیل میتواند، ترکیه بهویژه میتواند و حتی شاید کشوری مانند جمهوری آذربایجان نیز بتواند چنین نقشی ایفا کند. اما روسها این اطمینان را دارند که ایران دلیلی برای ایجاد چنین مسئلهای ندارد؛ چراکه ایران مسائل و اولویتهای خود را در حوزههای دیگری تعریف کرده و این مسائل آنقدر گسترده و عمیق هستند که ضرورتی برای گشودن پروندهای تازه با روسیه وجود ندارد.
به همین دلیل، هرگاه روسیه در معادلهای قرار بگیرد که یک سوی آن کشورهای عربی و سوی دیگر آن ایران باشد، یا در معادلهای که یک طرف آن اسرائیل و طرف دیگر ایران باشد، یا حتی در مواجههای میان آمریکا ــ دستکم دولت ترامپ در شرایط فعلی ــ و ایران قرار بگیرد، تلاش میکند بهگونهای عمل کند که طرف مقابل نگران نشود. منظورم این نیست که الزاماً به نفع طرف مقابل اقدام کند بلکه میکوشد رفتار خود را به شکلی تنظیم کند که حساسیت و نگرانی آن طرف را ایجاد نکند. به همین دلیل، در سالهای گذشته نیز شاهد بودهایم که برای مثال، تعاملات تسلیحاتی روسیه با ایران بهگونهای تنظیم شده که نه اسرائیلیها، نه کشورهای عربی و حتی نه آمریکاییها را نگران کند.
روسیه از درگیر ماندن آمریکا در بحرانهای متعدد سود میبرد
این سایهای که شما به آن اشاره کردید و ملاحظاتی که روسیه در روابط خود با ایران دارد، در داخل ایران به شکلگیری یک تحلیل بدبینانه هم منجر شده است. بر اساس این تحلیل، تداوم تنش میان ایران و آمریکا به نفع روسیه است؛ بهویژه در حوزه انرژی. این ارزیابی تا چه اندازه به واقعیت نزدیک است؟ آیا روسیه از صلح و ثبات احتمالی در منطقه متضرر میشود و به همین دلیل به دنبال تداوم یا تشدید تنش است؟
اجازه بدهید پرسشی را هم مطرح کنم. آیا ما ایرانیها باید از درگیری روسیه با غرب در اوکراین خوشحال میشدیم؟ طبیعتاً بهعنوان انسان، نمیتوانیم از اینکه مردم اوکراین قربانی این تنش شدهاند خوشحال باشیم و اساساً چنین وضعیتی دلیلی برای خوشحالی ندارد. اما اگر از منظر استراتژیک نگاه کنیم، میتوان گفت درگیری روسیه با غرب، بهویژه غربی که آن را دشمن مشترک خود میدانیم، میتواند به تضعیف غرب و کاهش فشار آن بر ایران منجر شود. شاید در این محاسبه، به فرض محال بخواهیم عامل اوکراین، سرزمین اوکراین و مردم آن را نادیده بگیریم؛ هرچند روشن است که چنین نگاهی از منظر انسانی قابل دفاع نیست. اما اگر فرض کنیم این ملاحظات را کنار بگذاریم، طبیعتاً از منظر تضعیف غرب و درگیر شدن آن در جبههای دیگر، ممکن است چنین وضعیتی را به سود خود ارزیابی کنیم.
روسیه در سالهای پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، با نوعی بحران هویتی نیز مواجه بوده، به این معنا که هیچگاه نتوانسته تکلیف خود را بهطور نهایی با غرب روشن کند و مشخص سازد که آیا رقیب غرب است، خواهان همکاری با آن است یا خود را در جایگاه دشمن غرب تعریف میکند.
وقتی میبینیم آمریکا درگیر مسئله دیگری میشود، ممکن است ترجیح بدهیم دامنه مشکلاتش آنقدر گسترده شود که در نهایت توان آن برای اعمال فشار بر ایران کاهش پیدا کند. این یک محاسبه قابل فهم در سطح راهبردی است، نه لزوماً توجیهی برای آنچه در اوکراین رخ داده است. اما روسیه کشوری است که در سالهای پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، با نوعی بحران هویتی نیز مواجه بوده است. به این معنا که هیچگاه نتوانسته تکلیف خود را بهطور نهایی با غرب روشن کند و مشخص سازد که آیا رقیب غرب است، خواهان همکاری با آن است یا خود را در جایگاه دشمن غرب تعریف میکند. هر یک از این رویکردها برای روسیه هم هزینههایی داشته و هم منافعی. به همین دلیل، روسیه همواره میان این موقعیتها در نوسان بوده است. هرگاه تلاش کرده به غرب نزدیک شود، کشورهای غربی کوشیدهاند مطالباتی را بر روسیه تحمیل کنند که با خواستهها و منافع این کشور سازگار نبوده است. هرگاه نیز وارد رقابت با غرب شده، این رقابت به دلیل ظرفیتهای روسیه و نگرانی غرب از این ظرفیتها تشدید شده و در مقابل، خود روسیه نیز به دلیل اقدامات غرب احساس نگرانی کرده است. در نهایت، این روند عملاً به سطحی از دشمنی رسیده است.
بنابراین، روسیه در قبال غرب در چنین وضعیتی قرار دارد. به همین دلیل، وقتی به روابط خود با ایران نگاه میکند، مسئله اصلیاش این است که در چارچوب نوع تعاملی که با غرب دارد، کمک به ایران، مدیریت ایران یا حتی مخالفت با ایران چه منافعی برایش خواهد داشت. روسیه همه این مسائل را بر همین مبنا ارزیابی میکند. این شاید برای قدرت بزرگی که داعیه نقشآفرینی در سطح جهانی دارد و میخواهد قواعد نظم بینالمللی را تعریف و در شکلگیری آن نقشآفرینی کند، رویکرد مثبتی نباشد؛ بلکه قطعاً نقطهضعف محسوب میشود. اینکه کشوری اصول مشخصی نداشته باشد که مبنای عمل آن قرار گیرد و همهچیز را بر اساس شرایط روز تعریف کند، قطعاً ویژگی مثبتی نیست. با این حال، واقعیت روسیه این است که طی سالهای گذشته همواره با چنین مسئلهای مواجه بوده و بسیاری از موضوعات را از همین منظر ارزیابی کرده است.
به همین دلیل، در شرایط کنونی که روسیه در پرونده اوکراین با غرب دچار بحران جدی است، طبیعی است که درگیر شدن غرب در جبههای دیگر نیز برای مسکو اهمیت داشته باشد. این موضوع کاملاً روشن است. ما آثار آن را هم دیدهایم؛ از جمله تأثیری که درگیری آمریکا در مسائل دیگر بر جنگ اوکراین گذاشت و محدود شدن کمکهای آمریکا و کشورهای اروپایی به اوکراین. بنابراین، این تأثیرات قابل مشاهده است. با این حساب، چرا روسیه باید از کاهش تنش میان ایران و آمریکا استقبال کند؟ البته این مسئله به بحث میانجیگری روسیه هم بازمیگردد. میانجیگری قطعاً میتواند برای روسیه سودمند باشد اما این به آن معنا نیست که روسیه، اولاً، در نهایت میانجیگری خود را به توافقی میان ایران و آمریکا منتهیشده ببیند و ثانیاً، اساساً چنین توافقی را در شرایط موجود امکانپذیر بداند.
روسیه ممکن است با این ارزیابی وارد عمل شود که از ظرفیتهایی برای نقشآفرینی برخوردار است؛ بحرانی هم که قرار نیست به این زودیها پایان پیدا کند. بنابراین، در این میان نقشآفرینی میکند، اعتبار بینالمللی خود را افزایش میدهد و از این اعتبار در تعامل با ایران، کشورهای عربی و آمریکا بهره میگیرد؛ در حالی که خود بحران همچنان مسیرش را ادامه میدهد.
روسیه نمیخواهد برنامه هستهای ایران به نقطهای غیرقابل کنترل برسد
در خلال صحبتهایتان به بحث هستهای هم اشاره کردید. ما تقریباً دو دهه است که با روسیه به عنوان یکی از کشورهای جهان، در رابطه با موضوع هستهای مذاکراتی داشتهایم و داریم. روسیه در نیروگاه بوشهر حضور دارد و در حال حاضر هم تأکید دارد که ایران باید در بحث غنیسازی مطابق انپیتی عمل کند. آقای لاوروف هم اخیراً گفتند که آن ۴۰۰ کیلو اورانیوم اساساً متعلق به ایران است و در رابطه با آن باید خود ایران تصمیم بگیرد. در رابطه با نقشآفرینی روسیه در این حوزه هستهای بفرمایید؛ آیا راهکاری ممکن است از منظر مسکو ارائه شود تا بتواند گره موجود را تا حدی حلوفصل کند؟
در واقع اگر بخواهیم از آخر و از آخرین موضوعات وارد این مسئله بشویم، همان بحث ۴۰۰ کیلوگرم و پیشنهادهایی است که از طرف روسیه در ارتباط با رقیقسازی آن و انتقال آن به روسیه وجود دارد. ببینید، به هر حال برای روسها این موضوع بسیار مهم است که اقدامات، سیاستها و تلاشهای ایران در حوزه هستهای به نقطهای نرسد که غیرقابل کنترل بشود. این برای روسها قطعاً مسئله بسیار مهمی است. خیلی هم به صراحت گفتند که اصلاً به نفع ما نیست که ایران بتواند به توانمندی سلاح هستهای دست پیدا بکند یا حتی خود غنیسازی را هم اساساً، آنها میگفتند که «به هر حال به چه درد شما میخورد؟ ما اگر برای سوخت هستهای هست، تأمین میکنیم.» و خیلی هم موافق نبودند، ولی به هر حال مخالفتی هم نمیکردند. اما اینکه ایران مثلاً از انپیتی خارج بشود یا اقدامات به گونهای بشود که دیگر هیچ کنترلی روی آن وجود نداشته باشد، خب طبیعتاً این مطلوب روسها هم نیست. این یک نکته است.
روسها نگرانند که تشدید تنشها بین ایران و آمریکا، عملاً ایران را به سمت سلاح هستهای بکشاند و به همین دلیل الان تلاش میکنند که عرصهای هم برای مذاکره در این زمینه باز کنند.
اما نکته دیگر این است که اگر بخواهیم این را به مذاکرات ایران و آمریکا پیوند بزنیم، واقعیت این است که ما هنوز خیلی فاصله داریم تا اساساً بحث هستهای بین ایران و آمریکا شروع شود؛ چون به هر حال ما گفتیم در مورد بحث هستهای مذاکره نمیکنیم، تا حالا شاید در آینده شرایط خیلی باید تغییر بکند. ولی روسها علاقهمندند که بحث را به این حوزه بکشانند. چرا؟ چون فکر میکنند که ممکن است در تشدید مشاجرات بین ایران و آمریکا، در نهایت ایران به سمتی برود که به هر حال از انپیتی خارج بشود یا اقداماتی برای حتی ساخت سلاح هستهای انجام بدهد.
به همین دلیل، روسها دارند یک نوع پیشگیری و تلاش میکنند که در این پیشگیری برای خودشان هم نقشی قائل شوند و تعریف کنند. البته طبیعتاً اگر قرار است در بحث هستهای میانجیگری وجود داشته باشد، حتماً روسیه این ظرفیت و این امکان را شاید بیش از هر کشور دیگری دارد. به هر حال، تعاملات هستهای ما با روسها کاملاً واضح و روشن است و نگاه مثبتی هم که بین دو کشور وجود دارد، به هر حال میتواند مزید بر علت باشد.
ولی به نظرم روسها دارند یک پیشگیری انجام میدهند، برای اینکه نگرانند که تشدید تنشها بین ایران و آمریکا، عملاً ایران را به سمت سلاح هستهای بکشاند و به همین دلیل الان تلاش میکنند که عرصهای هم برای مذاکره در این زمینه باز کنند. به اعتقاد من، نگاه روسیه به برنامه هستهای ایران، نگاهی است که تا الان هم مطرح کرده؛ حق غنیسازی ایران را کاملاً به رسمیت میشناسد. حتی زمانی که آمریکاییها از برجام خارج شدند و ایران رفت و غنیسازی بیش از سه و نیم درصد را شروع کرد و به ۶۰ درصد هم رساند، باز روسها مخالفتی با مسئله نکردند؛ چون دلیل اصلی این موضوع را خروج آمریکا از برجام میدانستند و توافق برجام را توافقی میدانستند که میتواند خیلی کمک کند. همین الان هم روسها با مخالفتی که با ایجاد کمیتههای تحریم در چارچوب قطعنامه ۲۲۳۱ انجام دادند، مانع جدی در مقابلش ایجاد کردند. این همه کمکهای مؤثری که در این چارچوب صورت گرفته، ولی به هر حال باید توجه داشته باشیم که به دغدغهها و نگرانیهای روسیه هم در این زمینه توجه کرد.
مهمترین خلأ طرح امنیت منطقهای روسیه، نادیده گرفتن مسئله فلسطین است
مسکو در حال حاضر یک طرح منطقهای هم برای امنیت درونزا در پیش گرفته که خودش نیز بر آن تأکید دارد. سفر اخیر آقای لاوروف پیش از سفر به تهران، به منامه بود و ایشان در آنجا نیز پیشنهادهای روسیه را در این زمینه ارائه دادند. با توجه به تمام اتفاقاتی که در حال حاضر رخ داده و شکافی که بین ایران و کشورهای منطقه وجود دارد، آیا مسکو ظرفیت لازم را دارد که بتواند این شکاف را کاهش بدهد و به سازوکاری بین این کشورها برسد تا بتوانند امنیت را فراتر از آمریکا پیگیری کنند؟
به هر حال، نوع نگاه روسیه به امنیت منطقهای تقریباً روشن است. روسها از سال ۲۰۱۹ موضوع امنیت جمعی در خلیج فارس را مطرح کردند و طرح خود را برای ایجاد سازوکار امنیت جمعی در این منطقه ارائه دادند. این طرح، طرحی خیرخواهانه است و روسیه تلاش میکند ظرفیت و عرصهای برای گفتوگو میان کشورهای منطقه ایجاد کند؛ عرصهای که در آن، طبیعتاً قدرتهای بزرگ نیز نقشآفرین باشند. ما نیز هیچگاه این طرح را رد نکردهایم، هرچند آن را لزوماً کافی نمیدانیم. البته باید توجه داشت که این طرح به دنبال ایجاد یک سازمان امنیت جمعی نیست، بلکه بیشتر بر شکلگیری سازوکاری برای گفتوگوهای امنیتی متمرکز است؛ سازوکاری که بتواند به مدیریت و حلوفصل مسائل میان کشورهای منطقه از طریق گفتوگو کمک کند. بنابراین، آنچه روسیه در این زمینه دنبال میکند، فینفسه مثبت است.
روسها در نگاه منطقهای خود از پرداختن جدی به مسئله فلسطین پرهیز دارند و پرسش اساسی این است که چگونه میخواهند اسرائیل را وادار کنند حقوق فلسطینیها را به رسمیت بشناسد؟با این حال، روسها متأسفانه در نگاه منطقهای خود، موضوع مهمی را چندان برجسته نمیکنند یا دستکم از پرداختن جدی به آن پرهیز دارند و آن مسئله فلسطین است. پرسش اساسی این است که چگونه میخواهند اسرائیل را وادار کنند حقوق فلسطینیها را به رسمیت بشناسد؟ از نظر ما، ریشه بسیاری از مسائل و بحرانهای خاورمیانه به همین موضوع بازمیگردد. بخش عمدهای از درگیریها، اختلافات و جنگهای منطقه نیز با مسئله فلسطین و تلاشهای آمریکا برای تضمین امنیت اسرائیل ارتباط دارد؛ رژیمی که به هیچوجه حاضر نیست حقوق فلسطینیها را به رسمیت بشناسد.
البته روسها از راهحل دو دولتی حمایت میکنند و آن را مطرح کردهاند، اما درباره اینکه در چارچوب این راهحل چگونه میخواهند اسرائیل را به پذیرش حقوق فلسطینیها وادار کنند، موضع روشنی ندارند. به اعتقاد من، این مسئله مهمترین خلأ در طرح و نگاه منطقهای روسیه است. روسها از این مزیت برخوردارند که با طرفهای مختلف منطقه، از جمله کشورهای عربی، ایران و اسرائیل و حتی کشورهایی مانند هند و پاکستان، روابط خوبی دارند. بر همین اساس، میتوانند مدعی باشند که ظرفیت تبدیل شدن به نقطه تلاقی و محل گفتوگوی این بازیگران را دارند.
اما این موضوع لزوماً به معنای توانایی حلوفصل چالشهای منطقه نیست.
بله. در واقع، مسئله خاورمیانه، مسئله امنیتی پیچیدهای است که روسها برای آن راهحل مشخصی ارائه نکردهاند. بسیاری از کشورهای منطقه امنیت خود را به امنیت آمریکا و اسرائیل گره زدهاند و آمریکاییها نیز خود را مهمترین تضمینکننده امنیت اسرائیل در منطقه میدانند. این وضعیت با تناقضهایی همراه است که نمیتوان از کنار آنها بهسادگی گذشت. بنابراین، پرسش اصلی این است که روسها چگونه میخواهند مسئله فلسطین را حل کنند تا زمینه برای حل سایر مسائل خاورمیانه فراهم شود؟ ممکن است آنها معتقد باشند که میتوان بدون حل مستقیم این مسئله، از طریق ایجاد سازوکارهای گفتوگو در حوزههای دیگر، به تدریج بر این بحران نیز تأثیر گذاشت.
به بیان دیگر، شاید تصورشان این باشد که پیشرفت گفتوگوهای منطقهای در سایر زمینهها بتواند در نهایت به حل بحران فلسطین کمک کند. اما تجربه مواجهه با اسرائیل تاکنون چنین امکانی را تأیید نمیکند. ضمن اینکه متقاعد کردن همه کشورهای منطقه برای پذیرش چنین رویکردی نیز مسیر دشواری پیش رو دارد.
درگیری با آمریکا نباید ما را از اندیشیدن به سایر ظرفیتهای جهانی غافل کند
بهعنوان سوال آخر، در این تنهایی استراتژیکی که به گفته برخی تحلیلگران ایران همواره به نوعی گرفتار آن بوده، چه توصیهای به دیپلماتها و دستگاه دیپلماسی ایران دارید؟
به هر حال، دقیقاً همانطور که فرمودید، ما به لحاظ رویکرد و نگاهی که به آینده و مسائل آینده جهانی داریم، در یک تنهایی استراتژیک قرار داریم. ولی باید بدانیم که در این جهان باید مسیرمان را باز کنیم؛ در جهانی که کشورهای عربی با تمام ویژگیهایی که میدانیم، کشورهایی هستند که اساساً نوع نگاهشان در نقطه مقابل نوع نگاه ماست. همچنین بخش عمدهای از کشورهای جهان در تقابل با ما قرار ندارند و میتوانند ظرفیتهایی ایجاد کنند.
تعارف در روابط ایران با روسیه و چین زیاد است. ما حتی نتوانستهایم در تعاملات دیپلماتیک خود با روسها و چینیها طرحی را پیش ببریم که آنها هم احساس کنند میتوان یک کار جمعی را با ایران دنبال کرد.
به نظر من، حتماً باید استفاده از ظرفیت تعامل با کشورهایی مثل روسیه، چین و بسیاری از کشورهای مستقل دیگر را بسیار جدیتر دنبال کنیم. متأسفانه ما خیلی وقتها بهصورت حاشیهای به این موضوع نگاه کردهایم؛ چون گرفتاری داشتیم، سراغ آنها رفتیم. تعریفی از آینده جهان رفتیم که در آن، ایران در کنار بعضی کشورهای دیگر بتواند وضعیتی را رقم بزند که اولاً قابل اجرا باشد و ثانیاً به تنش و درگیریهایی منجر نشود که میتواند برای تمامی طرفها مشکلات بنیادین ایجاد کند.
این موضوع را باید بسیار جدیتر بگیریم. متأسفانه تعارف در روابط ایران و روسیه زیاد است؛ تعارف در روابط ایران و چین هم زیاد است. ما حتی نتوانستهایم در تعاملات دیپلماتیک خود با روسها و چینیها طرحی را پیش ببریم که آنها هم احساس کنند میتوان یک کار جمعی را با ایران دنبال کرد. ما حتی اگر وارد شانگهای میشویم وارد بریکس میشویم، بیشتر برای این است که مشکلات خودمان را تا حدودی حل کنیم؛ در حالی که میتوانیم به اینها بهعنوان ظرفیتهایی نگاه کنیم که میتوانند آینده نظم بینالمللی را رقم بزنند.
به نظرم، این موضوع بحث تخصصیتری میطلبد تا واقعیتهای جهانی را تعریف کنیم؛ واقعیتهایی که امروز در اقتصاد بینالمللی و حوزه فناوری در حال رخ دادن است. اکنون عرصه هوش مصنوعی تمام دنیا را تحت تأثیر خود قرار داده است. ما باید ببینیم روسها در این دنیا کجا هستند، آمریکاییها چه چیزی به ما خواهند داد، غربیها چه چیزی به ما خواهند داد؛ قطعاً چیزی نخواهند داد. چینیها هم مسیر خودشان را میروند. ما و روسها در این دنیا کجا هستیم؟ اگر عقب بمانیم، چه اتفاقی میافتد؟
اینها همه حوزههایی هستند که من به یکی از آنها اشاره کردم و حوزههای بسیار دیگری نیز وجود دارند که اگر تعامل با روسها، چینیها و بسیاری از کشورهای مستقل دیگر در دنیا، از جمله ترکیه و هند، جدیتر دنبال شود، حتماً میتوان از این ظرفیتها استفاده کرد. متأسفانه، درگیری ما با آمریکا اجازه نداده است به سایر موضوعات آنطور که لازم است، دقیق بیندیشیم و برای آنها راهکار پیدا کنیم.
