خراسان رضوی - استاندار خراسان رضوی با تأکید بر ضرورت هویت‌بخشی و سامان‌دهی فعالیت کافه‌کتاب‌ها، خواستار تدوین شیوه‌نامه مشخص، تعریف استانداردهای فعالیت و تشکیل اتحادیه مستقل برای این مجموعه‌ها شد.

وی افزود: کافه‌کتاب‌ها می‌توانند یک اتحادیه یا خانه صنفی مستقل داشته باشند تا به‌جای رقابت با یکدیگر، با گفت‌وگو و هم‌افزایی به سامان‌دهی این حوزه کمک کنند. هدف از شکل‌گیری چنین مجموعه‌ای نیز نباید صرفاً نظارت و کنترل باشد، بلکه باید ارتقای کیفیت فعالیت‌ها و ایجاد همکاری میان فعالان این حوزه باشد.

ضروت تدوین شیوه نامه برای فعالیت کافه‌کتاب‌ها

وی افزود: برای این کار باید یک شیوه‌نامه مشخص تدوین شود تا هر مجموعه‌ای نتواند صرفاً با نصب تابلوی کافه‌کتاب فعالیت کند و لازم باشد حداقل استانداردهای تعریف‌شده را داشته باشد. باید فرم، تعریف و چارچوب یکسانی برای این مجموعه‌ها در نظر گرفته شود تا به‌تدریج تفاوت میان کافه‌کتاب واقعی و مجموعه‌هایی که فقط از این عنوان استفاده می‌کنند، مشخص شود. اگر این چارچوب به‌درستی تعریف شود، می‌توان برای کافه‌کتاب‌ها هویت مشخصی ایجاد کرد و حتی زمینه شکل‌گیری نشست‌های دوره‌ای و گفت‌وگو میان آن‌ها را فراهم آورد. من آمادگی دارم در صورت نیاز، برای طراحی آیین‌نامه و پیگیری این موضوع همکاری کنم.

مظفری با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی و اجتماعی مجموعه‌های مردمی اظهار کرد: یکی از گرفتاری‌های ما در فضای دولتی و ساختار اداری این است که به دلایل مختلف، انگیزه‌ها کاهش پیدا کرده و گاهی حداکثر تلاش مجموعه‌ها به انجام وظایف اداری محدود می‌شود؛ درحالی‌که رسالت و مسئولیت ما بسیار فراتر از این است. مجموعه‌هایی که به شکل مردمی و در قالب کانون‌های مختلف فعالیت می‌کنند، می‌توانند نقش مهمی در حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی ایفا کنند. باید به این ظرفیت‌ها توجه کنیم و به‌جای اینکه صرفاً درباره مسائل صحبت کنیم، فکر و تحلیل کنیم و ببینیم این مجموعه‌ها چگونه می‌توانند در حل مسائل جامعه نقش داشته باشند. گاهی خودمان درگیر محدودیت‌های ساختاری هستیم، اما می‌توانیم با استفاده از ظرفیت‌های موجود، زمینه شکل‌گیری حرکت‌های مؤثری را فراهم کنیم.

کافه‌کتاب‌ها باید رتبه‌بندی و صاحب اتحادیه مستقل شوند


توسعه کتاب‌خوانی با استفاده از ظرفیت بخش های محتلف جامعه

وی با بیان اینکه برای توسعه کتاب‌خوانی باید از ظرفیت بخش‌های مختلف جامعه استفاده کرد، ادامه داد: اخیراً یکی از فعالین اقتصادی درباره چگونگی کمک به کارکنان شهرستان‌ها با من صحبت کرد؛ اما به این نتیجه رسیدیم که به‌جای تمرکز صرف بر کمک به کارکنان، می‌توانیم برنامه‌ای برای ارتقای آموزش و کتاب‌خوانی دانش‌آموزان طراحی کنیم. پیشنهاد این بود که هزار دانش‌آموز از نقاط مختلف شهرستان، با توجه به استعداد و ظرفیت‌هایشان انتخاب شوند و برای توانمندسازی آن‌ها برنامه‌ریزی کنیم. باید به استعدادهای آن‌ها توجه کنیم و فرصتی برای رشد و آشنایی بیشترشان با ظرفیت‌های موجود فراهم آوریم.

وی افزود: این برنامه می‌تواند با مشارکت واحدهای صنعتی و تولیدی اجرا شود؛ به‌گونه‌ای که هر مجموعه بخشی از هزینه‌ها را تقبل کند و در کنار فعالیت اقتصادی خود، مسئولیت اجتماعی و فرهنگی نیز بر عهده بگیرد. حتی می‌توان برای هر شهرستان یک یا چند مجموعه را شناسایی کرد تا چنین حرکتی به‌صورت مستمر ادامه پیدا کند. اگر بتوانیم هر ۱۵ روز یک‌بار در یکی از شهرستان‌ها چنین برنامه‌ای برگزار کنیم، به‌تدریج یک حرکت فرهنگی شکل می‌گیرد که آثار آن بسیار فراتر از هزینه‌های انجام‌شده خواهد بود. حضور دانش‌آموزان در این مجموعه‌ها، آشنایی با فضای تولید و دریافت کتاب و محتوای آموزشی می‌تواند نگاه آن‌ها را تغییر دهد و برای واحد صنعتی نیز آورده‌ای داشته باشد که با هزینه اجرای برنامه قابل مقایسه نیست.

مظفری با تأکید بر اینکه محدودیت منابع مالی نباید مانع شکل‌گیری ایده‌های فرهنگی شود، تصریح کرد: واقعیت این است که از نظر منابع مالی دست‌مان خالی است، اما اگر کمی حواسمان را جمع کنیم و درباره مسائل با یکدیگر همفکری داشته باشیم، ایده‌های زیادی برای استفاده از ظرفیت‌های موجود پیدا می‌شود. باید بتوانیم از امکانات و توان مجموعه‌های مختلف استفاده کنیم و برای هر شهرستان، متناسب با شرایط و ظرفیت‌های آن، برنامه‌ای طراحی کنیم. این حرکت‌ها نباید صرفاً در حد یک برنامه مقطعی باقی بمانند، بلکه باید برای استمرار آن‌ها برنامه‌ریزی شود. اگر بتوانیم این ایده را از یک شهرستان آغاز کنیم و به‌تدریج در سایر شهرستان‌ها نیز گسترش دهیم، زمینه شکل‌گیری یک پویش فرهنگی فراهم خواهد شد.

ضرورت استفاده دوباره از فضاهای دارای پیشینه فرهنگی

استاندار خراسان رضوی در ادامه به ضرورت استفاده دوباره از فضاهای دارای پیشینه فرهنگی اشاره کرد و گفت: چندی پیش هنگام عبور از محدوده یک هنرستان قدیمی در میدان تقی‌آباد، توجه من به ساختمان آن جلب شد و برای آشنایی بیشتر وارد مجموعه شدم. این هنرستان حدود ۹۰ سال سابقه دارد و ظرفیت‌های معماری و فضای آن بسیار قابل توجه است. پس از گفت‌وگو با مسئولان مجموعه، این ایده مطرح شد که به‌جای تغییر کامل ماهیت و تخریب فضای موجود، آن را با حفظ هویت اولیه‌اش احیا کنیم و کاربری مناسبی برای آن در نظر بگیریم. به نظر من، ساخت یک هنرستان جدید با امکانات و کیفیت آموزشی مناسب در همان محدوده نیز امکان‌پذیر است و می‌توان از فضای فعلی برای فعالیت‌های فرهنگی استفاده کرد.

وی ادامه داد: این مجموعه می‌تواند به مرکزی برای فعالیت‌های فرهنگی مشهد تبدیل شود و بخشی از بار فرهنگی شهر را بر دوش بگیرد. ظرفیت‌هایی مانند موزه و مرکز اسناد آموزش‌وپرورش، کارگاه‌های موجود، محل عرضه محصولات فرهنگی دانش‌آموزان و هنرستان‌ها و حتی نمایشگاه کتاب را می‌توان در آن پیش‌بینی کرد. همچنین با توجه به وسعت و ویژگی‌های فضای مجموعه، امکان ایجاد فضاهایی برای اجرای تئاتر و فعالیت‌های نمایشی نیز وجود دارد. باید به این فکر کنیم که چگونه می‌توان چنین فضایی را احیا کرد تا علاوه بر حفظ سابقه و هویت آن، به محلی برای حضور و مشارکت مردم و فعالان فرهنگی تبدیل شود.

مظفری با تأکید بر اهمیت مشارکت افراد و مجموعه‌هایی که به فضاهای قدیمی وابستگی دارند، اظهار کرد: وقتی یک هنرستان یا مدرسه ۷۰ یا ۹۰ سال سابقه دارد، افراد زیادی در آن تحصیل کرده‌اند و به آن وابستگی و خاطره دارند. می‌توان با دعوت از دانش‌آموختگان و افراد مرتبط، زمینه مشارکت آن‌ها را در احیای مجموعه فراهم کرد تا دوباره با این فضا ارتباط برقرار کنند و احساس تعلق داشته باشند. این ظرفیت فقط به یک هنرستان محدود نیست و می‌توان مدارس و مجموعه‌های قدیمی دیگر را نیز در چنین برنامه‌ای مورد توجه قرار داد. بخشی از ایده‌های فرهنگی از همین توجه به ظرفیت‌های موجود و کنار هم قرار دادن افراد و مجموعه‌های علاقه‌مند شکل می‌گیرد.

لزوم نگاه فرهنگی و اجتماعی به فضاهایی مانند کافه‌کتاب‌ها

وی با اشاره به ضرورت نگاه فرهنگی و اجتماعی به فضاهایی مانند کافه‌کتاب‌ها افزود: این مجموعه‌ها می‌توانند محل امنی برای گفت‌وگو، تعامل و ارتباط میان گروه‌های مختلف جامعه باشند و حتی در تقویت پایداری اجتماعی نقش ایفا کنند. باید به‌جای اینکه چنین فضاهایی را با فعالیت‌های دیگر یکسان ببینیم، ماهیت و کارکرد آن‌ها را بشناسیم و از ظرفیتشان در مسیر اهداف فرهنگی و اجتماعی استفاده کنیم. وقتی کافه‌کتاب چارچوب و استاندارد مشخصی داشته باشد، می‌توان از آن به‌عنوان یک ظرفیت فرهنگی بهره برد و اجازه نداد فعالیت اصلی آن تحت‌تأثیر برداشت‌های نادرست قرار گیرد. حتی مجموعه‌های مسئول در حوزه‌های مختلف نیز می‌توانند با شناخت درست این فضاها، به تقویت نقش فرهنگی و اجتماعی آن‌ها کمک کنند.

باید زمینه انس بیشتر مردم با کتاب و کتاب‌خوانی فراهم شود

در ادامه حجت‌الاسلام علی عسکری، معاون فرهنگی و زیارت استانداری خراسان رضوی گفت: در حوزه فرهنگ و کتاب، آستان قدس رضوی اقدام بسیار خوبی انجام داد و مجموعه‌ای از کتاب‌ها را در اختیار دورترین نقاطی که شناسایی و فهرست شده بودند، قرار داد. این اقدام ارزشمند در کنار فعالیت‌های فرهنگی حرم مطهر رضوی، از جمله راه‌اندازی غرفه‌های کتاب‌خوانی، قابل توجه است. به نظر من، کتاب همان یار مهربان است و باید زمینه انس بیشتر مردم با کتاب و کتاب‌خوانی فراهم شود.

وی افزود: در حوزه فرهنگ و کتاب، آثار ارزشمندی داریم که گاهی به دلیل نداشتن بازار مناسب، در انبارها باقی می‌مانند و باید برای استفاده از آن‌ها تدبیر شود. در همین زمینه، پیش‌تر نیز درباره ضرورت در اختیار قرار گرفتن کتاب‌های موجود در انبارها برای استفاده علاقه‌مندان، مطالبی مطرح کرده‌ام.

مدیران باید اهل مطالعه باشند

سپس امیرالله شمقدری، معاون امنیتی و انتظامی استانداری خراسان رضوی بیان کرد: مدیر موفق، مدیری است که اهل مطالعه، کتاب‌خوانی و نوشتن باشد و این موضوع می‌تواند به یک الگوی مدیریتی تبدیل شود. در استانداری، یک ساعت در هفته به بوستان‌خوانی اختصاص داده شده است؛ اثری که در آن آیین حکومت‌داری، کشورداری، تعامل با مردم و سبک زندگی مطرح می‌شود. همچنین پیشنهاد می‌کنم در شوراهای اداری استان و شهرستان‌ها، با توجه به اینکه خراسان رضوی ۳۴ شهرستان دارد، پنج دقیقه به معرفی یک کتاب توسط فردی کتاب‌شناس و اهل مطالعه اختصاص یابد؛ به نظرم این اقدام می‌تواند یکی از مفیدترین بخش‌های جلسات شوراهای اداری و زمینه‌ساز شکل‌گیری موجی برای ترویج کتاب‌خوانی در استان باشد.

وی با اشاره به اهمیت رویکرد فرهنگی و اجتماعی در حوزه امنیت اظهار کرد: ما در حوزه امنیتی نیز معتقدیم ۸۰ درصد مسائل امنیتی با رویکرد فرهنگی و اجتماعی قابل حل است و نگاه فرهنگی می‌تواند در این زمینه نقش مؤثری داشته باشد. با توجه به شرایط مدیریتی استان، امیدواریم اتفاقات خوبی در این حوزه رقم بخورد. من در سال‌های ۱۳۶۶ تا ۱۳۷۰ که دانشجوی دانشگاه فردوسی بودم، با کتاب‌فروشی جهاددانشگاهی در میدان آزادی ارتباط زیادی داشتم و کتاب‌های درسی و عمومی خود را از آنجا تهیه می‌کردم؛ این مجموعه، نهادی خوش‌نام و دارای ظرفیت برای رقم زدن رویدادهای فرهنگی است. راه‌اندازی کافه‌کتاب نیز با هدف ایجاد جاذبه برای کتاب و تغییر ذائقه مخاطبان از طریق فراهم کردن فضایی متنوع انجام شده است. در سخنرانی‌های رهبر شهید نیز بارها به کتاب اشاره شده و باید این موضوعات را ترویج کنیم؛ من این موقعیت را فرصتی ممتاز برای ترویج و تبلیغ کتاب و ایجاد ذائقه کتاب‌خوانی در میان مخاطبان، به‌ویژه نسل جوان، می‌دانم و از همه دست‌اندرکاران این حوزه قدردانی می‌کنم.

چاپ ۶۰۰ عنوان کتاب در انتشارات جهاددانشگاهی مشهد

سپس علیرضا حاتمی، رئیس جهاددانشگاهی خراسان رضوی گفت: جهاددانشگاهی را با افتخار مجموعه‌ای فرهنگی می‌شناسیم که فعالیت خود را از حوزه فرهنگ و با توجه به کمبود منابع در دسترس دانشجویان آغاز کرد و در همان مسیر، مجموعه انتشارات را بنیان گذاشت.

وی افزود: تاکنون حدود ۶۰۰ عنوان کتاب در انتشارات جهاددانشگاهی مشهد به چاپ رسیده که بخش عمده‌ای از فعالیت‌های این مجموعه در حوزه محیط زیست بوده است. این موضوع هم مایه افتخار و هم یادآور نگرانی‌هایی است که امروز درباره مسائل زیست‌محیطی، به‌ویژه آب، با آن مواجه هستیم.

وی افزود: جهاددانشگاهی حدود ۳۵ سال پیش با انتشار کتابی درباره مسئله آب هشدار داده بود و در ادامه نیز آثاری درباره اهمیت آب منتشر کرده است. این موضوع طی حدود سه دهه مورد توجه و تأکید بوده، اما در سال‌های اخیر به‌عنوان یکی از چالش‌های مهم کشور بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. جهاددانشگاهی در مباحث آینده‌نگری همواره پیشتاز بوده و امروز نیز تلاش می‌کند این مسیر را ادامه دهد؛ مطالعات آمایش سرزمین، سند راهبردی عملیاتی گردشگری، فعالیت پژوهشکده بیوتکنولوژی در حوزه امنیت غذایی و پژوهشکده علوم و فناوری مواد غذایی، نمونه‌هایی از توجه این مجموعه به مسائلی است که مردم با آن درگیر هستند.

حاتمی با اشاره به حجم خدمات ارائه‌شده در مراکز تشخیص طبی جهاددانشگاهی مشهد اظهار کرد: در حال حاضر سالانه ۱۰ میلیون خدمت در مراکز تشخیص طبی ما در شهر مشهد ارائه می‌شود؛ به‌گونه‌ای که تقریباً از هر خانوار مشهدی یک نفر به آزمایشگاه‌های جهاددانشگاهی مراجعه کرده است. همچنین طی حدود ۱۵ ماه، ۷۰۰ هزار کد یونیک در این مجموعه ثبت شده که آمار قابل توجهی است و نشان می‌دهد جهاددانشگاهی خود را موظف به خدمت‌رسانی به مردم می‌داند. تعرفه خدمات ما حدود نصف تعرفه مراکز خیریه است. امیدواریم بتوانیم همچون گذشتگان و افرادی که این مجموعه را با نیت خالصانه بنیان گذاشتند، ادامه‌دهنده راه آنان باشیم.

کتاب می‌تواند بهانه‌ای برای شکل‌گیری گفت‌وگوهای هدفمند باشد

سپس محمد مدرسی، پژوهشگر مطالعات اجتماعی اظهار کرد: در حدود ۳۰ تا ۳۵ سال گذشته، جایگاه و شیوه عرضه کتاب در جامعه تغییر کرده و کتاب از یک کالای صرفاً تجاری به بستری برای گفت‌وگو و تعاملات فکری تبدیل شده است. تجربه مجموعه‌هایی مانند پردیس کتاب و جهاددانشگاهی نشان می‌دهد که کتاب می‌تواند بهانه‌ای برای گردهمایی افراد و شکل‌گیری گفت‌وگوهای هدفمند باشد؛ گفت‌وگوهایی که به رشد و توسعه، کاهش تنش‌ها و کاهش شکاف‌های اجتماعی کمک می‌کنند. از جهاددانشگاهی به دلیل اهتمام مستمر به کتاب و ایجاد فضاهایی برای ارائه و گفت‌وگو درباره کتاب، به‌ویژه جلساتی که تقریباً هر شب در این مجموعه برگزار می‌شود، تشکر می‌کنم. با توجه به شکاف‌های ایجادشده در جامعه در مواجهه با مدرنیسم و ضرورت تقویت انسجام اجتماعی، باید از ظرفیت کتاب و نهضت ترجمه برای غنی‌تر کردن ادبیات گفت‌وگو استفاده کنیم؛ همچنین لازم است استانداری و دستگاه‌های دولتی در تقویت فضاهای فرهنگی، کتابخانه‌های مدارس و تبدیل کتابخانه‌ها از محل صرفاً مطالعه به محیطی برای تبادل نظر و گفت‌وگو، اهتمام بیشتری داشته باشند.

وی افزود: تجربه حضور در نشست‌های معرفی کتاب میان نخبگان و مردم بسیار ارزشمند است و در شرایط دشوار، بحران‌ها، ابهام نسبت به آینده و فشارهای ناشی از جنگ، چنین فضاهایی می‌توانند به افزایش تاب‌آوری جامعه کمک کنند؛ همان‌طور که رهبر شهید نیز اهتمام ویژه‌ای به کتاب و ارتقای جایگاه آن در جامعه داشتند، این مسیر باید همچنان ادامه پیدا کند.

مشهد پس از تهران و در جایگاه دوم کتاب و کتابخوانی قرار دارد

در ادامه سید احسان مصطفی‌زاده، استاد دانشگاه و فعال حوزه کتاب و رسانه بیان کرد: بر اساس شاخص‌های حوزه کتاب و کتاب‌خوانی، از جمله تولید کتاب، تعداد ناشران و نویسندگان فعال، کتاب‌فروشی‌های پررونق، چاپخانه‌های فعال و مروجان کتاب، مشهد و خراسان رضوی پس از تهران و با فاصله از سایر استان‌ها در جایگاه دوم قرار دارند. هرچند استان قم به دلیل آمار انتشار قرآن، مفاتیح و ادعیه در برخی شاخص‌های تولید کتاب به این استان نزدیک می‌شود. در حوزه رویدادهای کتاب نیز ظرفیت قابل توجهی در مشهد وجود دارد. به‌طور میانگین،

وی افزود: در طول سال روزانه شش تا هفت برنامه با محوریت کتاب، از جمله رونمایی، نقد، بررسی و خوانش کتاب برگزار می‌شود که از نظر کمی آمار قابل توجهی است و این برنامه‌ها از نشست‌های کوچک در کتاب‌فروشی‌ها و کافه‌کتاب‌ها تا جلسات بزرگ در تالار قدس حرم مطهر رضوی را شامل می‌شود.

این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت توجه دستگاه‌های متولی به فعالیت‌های مردمی حوزه کتاب افزود: متأسفانه دستگاه‌های دولتی، به‌ویژه اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و نهاد کتابخانه‌های عمومی استان، حتی از وجود بسیاری از این جلسات اطلاع ندارند؛ انتظار ما حمایت مالی نیست، بلکه دست‌کم این برنامه‌ها دیده شوند و مورد توجه قرار گیرند. در جلسات انجمن کتابخانه‌های عمومی شهرستان نیز این موضوع را مطرح کرده‌ام و با وجود برگزاری منظم نشست‌ها، مسئولان از بخشی از این فعالیت‌ها اطلاع نداشتند؛ درحالی‌که ملاک توجه به کتاب‌خوانی، صرفاً جلسات اداری و مسابقاتی که کارکنان پاسخ‌نامه‌های یکدیگر را تکمیل می‌کنند، نیست، بلکه باید به جلسات مردمی و برنامه‌های واقعی کتاب‌محور توجه شود.

چالش‌های فعالیت کافه‌کتاب‌ها

همچنین عابس قدسی، مدیر مؤسسه «کافه‌کتاب آفتاب» مشهد، با اشاره به چالش‌های فعالیت کافه‌کتاب‌ها بیان کرد: تمام فعالیت‌های مجموعه ما بر اساس مجوزی که داریم، در قالب کافه‌کتاب انجام می‌شود؛ یعنی محلی که در آن کتاب عرضه و فروخته می‌شود، اما در مشهد تعداد زیادی کافه‌کتاب با تابلو و عنوان کافه‌کتاب فعالیت می‌کنند که کتاب در آن‌ها هیچ حضور مؤثری ندارد. از سوی دیگر، برخی اتحادیه‌ها، از جمله اتحادیه کافه و بستنی و اتحادیه‌های مرتبط با فعالیت‌های غذایی، تلاش می‌کنند کافه‌کتاب‌ها را زیرمجموعه خود قرار دهند و هر از چند گاهی با تهدید به پلمب، برای دریافت مجوز از این اتحادیه‌ها فشار وارد می‌کنند؛ درحالی‌که ماهیت و کارکرد کافه‌کتاب با این صنوف متفاوت است.