تهران- ایرنا- انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل با کشیده شدن به دور دوم به صحنه رویارویی تاریخی میان دو قطب آشتی‌ناپذیر سیاسی تبدیل شده و شهروندان این کشور امروز با انتخاب میان «لولا داسیلوا» و «فلاویو بولسونارو»، نه تنها آینده بزرگ‌ترین اقتصاد آمریکای لاتین را تعیین می‌کنند، بلکه موازنه قدرت منطقه‌ای و عمق راهبردی نفوذ «ترامپ» در نیمکره غربی را نیز تغییر خواهند داد.
به گزارش روز یکشنبه ایرنا، در دور نخست انتخابات برزیل (چهارم اکتبر/ ۱۲ مهر) که سرنوشت کرسی‌های کنگره، فرمانداری‌ها و پارلمان‌های ایالتی را نیز تعیین کرد، از میان صف طویل نامزدها، صحنه عملا به دوئل مستقیم لولا داسیلوا، چهره کهنه‌کار چپ‌گرا و مدافع چندجانبه‌گرایی جنوب جهانی، و فلاویو بولسونارو سناتور راستگرا و نماد استمرار میراث سیاسی پدرش ژائیر بولسونارو رئیس‌جمهوری سابق، تقلیل یافت.
این دو نامزد نماد دو قطب کاملا متضاد هستند؛ در یک سو فلاویو بولسونارو ۴۵ ساله و راستگرا که با پیروزی غیرمنتظره در دور اول معادلات را برهم زد، و در سوی دیگر لولا داسیلوا، رهبر کارگری و ۸۰ ساله‌ای که مرجع چپگرایی در آمریکای لاتین به شمار می‌رود.
اختلاف آرای صحیح میان دو نامزد در دور نخست تنها ۱.۹ درصد بود که کمترین فاصله ثبت‌شده در دور اول انتخابات از زمان بازگشت دموکراسی به برزیل محسوب می‌شود؛ نظرسنجی‌ها نیز تا پیش از یکشنبه از یک برابری آماری (تساوی فنی) حکایت داشتند.
این کارزار در شرایطی به دور دوم کشیده شد که سایه سنگین مداخلات مستقیم واشنگتن بیش از هر زمان دیگری بر فضای سیاسی برازیلیا سنگینی می‌کند. دولت دونالد ترامپ در چارچوب بازتعریف سلطه‌جویانه «دکترین دونرو»، بدون پرده‌پوشی وارد میدان شده و با وضع تعرفه‌های تنبیهی علیه صادرات برزیل، لغو روادید قضات دیوان عالی و تلاش برای مهندسی فضای امنیتی، آشکارا به نفع جریان راست افراطی دخالت کرده است.
در این سوی میدان، لولا با تکیه بر دفاع از حاکمیت ملی و مقاومت در برابر باج‌خواهی‌های واشنگتن ایستاده و در آن سو، بولسوناروی پسر با کلیدواژه «مشت آهنین» در برابر جرائم سازمان‌یافته و جلب حمایت‌های امنیتی کاخ سفید، سبد رای راست‌گرایان را فعال کرده است.
بولسوناروی پسر در تلاش است تا به مسندی بازگردد که پیش‌تر در تسخیر پدر تندروی او بود؛ پدری که پس از باخت به لولا در سال ۲۰۲۲، به جرم تلاش برای کودتا محکوم شد. در سمت مقابل، لولا خیز برداشته است تا با پیروزی در این کارزار، چهارمین دور ریاست‌جمهوری‌اش را تضمین کند.
در عرصه داخلی، بولسونارو بر سیاست‌های لیبرالیسم اقتصادی، کاهش مالیات‌ها و مشت آهنین در مبارزه با ناامنی تاکید دارد، در حالی که لولا بر گسترش نقش مداخله‌گر دولت، تقویت سیاست‌های رفاهی و توسعه حقوق کارگران پافشاری می‌کند.
هر نامزدی که به کاخ پلانالتو (مقر ریاست جمهوری برزیل) راه یابد، با کنگره‌ای متکثر، بده‌بستان‌های پرهزینه پارلمانی و شکاف عمیق ساختاری در جامعه برزیل مواجه خواهد بود.
برنامه‌های لولا و بولسونارو در پاسخ به دغدغه‌های معیشتی و امنیتی برزیلی‌ها چیست؟
بر اساس نظرسنجی موسسه «دیتافولها» که در ماه مه ۲۰۲۶ منتشر شد، بهداشت (با ۳۴ درصد)، آموزش (۱۵ درصد)، امنیت عمومی (۱۲ درصد)، اقتصاد (۱۱ درصد)، فساد (۷ درصد)، مبارزه با گرسنگی و فقر شدید (۷ درصد) و مبارزه با بیکاری (۶ درصد) مهم‌ترین دغدغه‌های شهروندان برزیل در این کارزار انتخاباتی هستند که به اعتقاد شرکت‌کنندگان باید در اولویت رئیس‌جمهوری آینده قرار گیرند؛ دغدغه‌هایی که دو نامزد با رویکردهایی کاملا متضاد به آنها پاسخ می‌دهند:
- بهداشت و درمان: لولا بر تقویت سیستم سلامت عمومی (SUS) و گسترش مراکز تخصصی متمرکز است، در حالی که بولسونارو توسعه پزشکی از راه دور، تحویل دارو به منزل و بهره‌گیری از ظرفیت بیمارستان‌های خصوصی را پیشنهاد می‌کند.
- امنیت عمومی: بولسونارو رویکردی قهرآمیز شامل معرفی باندهای بزرگ به عنوان «نارکوتروریست»، ساخت زندان‌های فوق‌امنیتی و ایجاد دیوار دیجیتال مرزی دارد؛ در مقابل، لولا بر مبارزه مالی و اطلاعاتی با پولشویی و ایجاد یکپارچگی میان نهادهای امنیتی تاکید می‌کند.
- آموزش: لولا توسعه مدارس تمام‌وقت و آموزش‌های فنی را دنبال می‌کند، در حالی که بولسونارو حامی سوادآموزی آوایی، مدارس مدنی-نظامی و اعطای بن‌های تحصیلی است. (سوادآموزی آوایی، یک متد کلاسیک آموزش خواندن و نوشتن است که بر پایه پیوند مستقیم میان «صدا» (واج) و «شکل حرف» (نویسه) کار می‌کند؛ در برزیل، روش سوادآموزی صرفا یک بحث آموزشی نیست، بلکه یک جدال ایدئولوژیک و سیاسی تاریخی میان چپ و راست است.)
- اقتصاد و معیشت: لولا صیانت از چارچوب‌های مالی، تقویت سرمایه‌گذاری دولتی و افزایش دستمزدها بالاتر از تورم را وعده می‌دهد، اما بولسونارو کوچک‌سازی دولت، کاهش هزینه‌های عمومی، خصوصی‌سازی و تسهیل توافقات کارگری را در دستور کار دارد.
فراتر از مرزهای برزیل
در قاره‌ای که شاهد تحولات ژرفی است، کمتر رویدادی به اندازه این انتخابات اهمیت دارد؛ آوردگاهی که ۱۵۸ میلیون برزیلی واجد شرایط رای‌دهی را در دور دوم به صف می‌کند.
با توجه به شکاف‌های عمیق سیاسی، موقعیت ژئوپلیتیکی حساس قاره و وزن سنگین اقتصاد برزیل، پیامدهای این کارزار هرگز به مرزهای داخلی این کشور محدود نخواهد شد؛ این بدون شک یک انتخاب حیاتی برای تمام منطقه است.
پیروزی احتمالی بولسونارو می‌تواند قوی‌ترین پیشرانِ موج بی‌سابقه راستگرایی باشد که از سال ۲۰۲۵ در تمامی هفت انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکای لاتین پیروز بوده است. پیوستن برزیل به این جریان، به عنوان پرجمعیت‌ترین کشور و بزرگ‌ترین اقتصاد منطقه، تحولات ساختاری ژرفی را در سراسر قاره رقم خواهد زد.
شکست لولا نه تنها استقلال منطقه‌ای را تضعیف و اهداف راهبردی ترامپ را محقق می‌کند، بلکه با تسهیل دسترسی واشنگتن به عناصر نادر خاکی برزیل، برتری آمریکا را در رقابت ژئوتکنولوژیک با چین تقویت خواهد کرد.
اگر داسیلوا پیروز شود...
پیروزی مجدد لولا داسیلوا، علاوه بر تثبیت آخرین دژهای مستحکم چپ در برزیل و مکزیک، بزرگ‌ترین دستاورد حیات سیاسی او و تنفسی دوباره برای این جریان در سراسر آمریکای لاتین خواهد بود؛ در مقابل، شکست این سیاستمدار کهنه‌کار، جبهه چپ قاره را با خلا و سردرگمی عمیقی روبه‌رو خواهد کرد.
ابقای لولا داسیلوا برای چهارمین دوره، مهر تاییدی بر تثبیت دیپلماسی مستقل برزیل در چارچوب راهبرد توازن‌گرایی ژئوپلیتیک، پرهیز از بلوک‌بندی و بازی همزمان با قدرت‌ها خواهد بود؛ رویکردی که طی آن برازیلیا ضمن ممانعت از کشیده شدن به مدار هژمونی واشنگتن، پیوندهای راهبردی و اقتصادی خود با چین را گسترش داده و با فعال‌سازی ظرفیت‌های «بریکس»، گروه ۲۰ و ائتلاف‌های قدرت‌های متوسط، مانع از تحمیل بازی با حاصل‌جمع صفر از سوی غرب می‌شود.
در بعد سیاست داخلی و حکمرانی نیز پیروزی لولا متضمن صیانت از حاکمیت دیجیتال و منابع ملی خواهد بود که شامل مقابله با نفوذ مهارگسیخته غول‌های فناوری آمریکایی، اعمال مقررات سرسختانه بر پلتفرم‌های دیجیتال و تثبیت کنترل دولت بر ذخایر عظیم این کشور از جمله خاک‌های کمیاب برزیل از طریق سازوکارهای حاکمیتی است تا مانع از واگذاری ترجیحی و انحصاری این ثروت ملی به صنایع نظامی و استراتژیک واشنگتن شود.
همچنین، این پیروزی به معنای تداوم تعهد به رفاه عمومی و عدالت آموزشی در قالب برنامه ده‌ساله آموزش ملی است که هدف آن ارتقای سهم آموزش تا ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی، تثبیت مدارس تمام‌وقت و تمرکز بر مقابله با شکاف‌های طبقاتی، نژادی و منطقه‌ای می‌باشد.
به این ترتیب، پیروزی لولا به معنای تثبیت الگوی مقاومت ساختاری در برابر کاخ سفید است؛ الگویی که در آن برزیل حاضر نیست روابط استراتژیک با شرکای بزرگ خود (به‌ویژه پکن) را در مسلخ اولویت‌های یک‌جانبه‌گرایانه آمریکا موسوم به «اول آمریکا» فدا کند.
اگر بولسونارو پیروز شود...
به قدرت رسیدن فلاویو بولسونارو به منزله تکمیل حلقه متحدان راست‌گرای واشنگتن در آمریکای لاتین و اعطای بزرگ‌ترین جایزه ژئوپلیتیکی به کاخ سفید خواهد بود. پیروزی احتمالی بولسونارو اهرم قدرتمندی در اختیار ترامپ قرار می‌دهد تا هژمونی مورد نظر واشنگتن را به سراسر آمریکای جنوبی توسعه دهد.
این پیروزی به ماموریت ترامپ برای تبدیل منطقه به حیاط‌خلوت مطیع سرعت می‌بخشد، اما در عین حال با تناقض‌های ساختاری بزرگی روبه‌رو خواهد شد.
دولت بولسونارو برای جبران حمایت‌های انتخاباتی کاخ سفید، ناگزیر از همسویی آشکار با دستورکار امنیتی‌سازی واشنگتن، تسهیل دسترسی انحصاری شرکت‌های آمریکایی به معادن استراتژیک و حیاتی برزیل، و عقب‌نشینی از مقررات ضدانحصاری علیه پلتفرم‌های آمریکایی خواهد شد.
در عرصه دیپلماتیک، این پیروزی به معنای به حاشیه راندن ائتلاف‌سازی با جنوب جهانی، توقف طرح‌های همگرایی چندجانبه و چرخش به سمت روابط گزینشی و دوجانبه‌محور با محوریت واشنگتن و تل‌آویو، همراه با تلاش برای خنثی‌سازی سیاست‌های دلارزدایی در بریکس است.
برخلاف دولت لولا که با بدگمانی به ائتلاف نظامی تحت رهبری آمریکا موسوم به «سپر قاره آمریکا» نگریسته و بر استقلال برزیل تاکید کرده است، فلاویو بولسونارو رسما تمایل خود را برای پیوستن به این ائتلاف و همگرایی کامل با واشنگتن اعلام کرده است.
با این وجود، دولت بولسونارو نیز با دیوار سخت واقعیت‌های اقتصادی مواجه خواهد بود؛ چراکه چین بزرگ‌ترین شریک تجاری و مقصد اصلی سویا، نفت خام و سنگ‌آهن برزیل است و تجربه دوران ژائیر بولسونارو و خاویر میلی رئیس‌جمهوری آرژانتین ثابت کرد که فشار واشنگتن برای قطع روابط با پکن، به دلیل هزینه‌های سنگین اقتصادی، ناممکن است.
در حوزه داخلی نیز، انتظار می‌رود این دولت با کاهش مالیات شرکت‌های بزرگ، عقب‌نشینی از برنامه‌های سرمایه‌گذاری آموزشی و اجتماعی لولا و تشدید تقابل با دیوان عالی کشور در راستای تسویه‌حساب‌های سیاسی، مسیر متفاوتی را برای برزیل رقم بزند.
دیدگاه‌ها و برنامه‌های فلاویو بولسونارو بازتابی از رویکرد رادیکال هم‌پیمانان منطقه‌ای ترامپ است. او در حوزه امنیت، با الگوبرداری از مدل السالوادور و به‌کارگیری ارتش، رویکردی قهرآمیز در پیش گرفته و در اقتصاد نیز با پیگیری سیاست‌های ریاضتی شدید، بزرگ‌ترین موج کوچک‌سازی دولت در دهه‌های اخیر را هدف گرفته است. با این حال، ابهام در نحوه کاهش ۱.۵ درصدی هزینه‌های عمومی و هشدار کارشناسان درباره خطر فروپاشی خدمات اجتماعی و ناآرامی‌های خیابانی، چالش‌های جدی این مسیر به شمار می‌روند.
علاوه بر این، روی کار آمدن او می‌تواند نظارت‌های دولتی را تضعیف کرده و به جنگل‌زدایی آمازون دامن بزند؛ در حالی که حفاظت از این جنگل‌ها تحت مدیریت لولا به پایین‌ترین سطح طی چهار دهه اخیر رسیده بود.