نوجوان ایرانی امروز هم‌زمان در دو جهان واقعی و دیجیتال زندگی می‌کند؛ دو جهانی که همیشه با یکدیگر هماهنگ نیستند. محمدمهدی سیدناصری، پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان، در گفت‌وگو با خبرآنلاین، معتقد است حمایت از نسل زد نباید به کنترل بیشتر و محدودسازی دسترسی او به اطلاعات منجر شود، بلکه باید میان امنیت، آزادی و استقلال تدریجی کودکان تعادل برقرار کرد.
الهه جعفرزاده: نسل زد را نمی‌توان صرفاً نسلی دانست که بیشتر از نسل‌های قبل از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کند. بخش مهمی از هویت، روابط، یادگیری و تجربه زیسته این نسل در فضای دیجیتال شکل گرفته است؛ موضوعی که تفاوت‌های نسلی را از سطح سلیقه و سبک زندگی فراتر می‌برد و پرسش‌های تازه‌ای درباره حقوق کودک، حریم خصوصی، آزادی بیان و استقلال نوجوانان مطرح می‌کند.
دکتر محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان، در گفت‌وگو با خبرآنلاین، از ضرورت فهم جهان نسل زد و بازنگری در نگاه بزرگسالان به این نسل می‌گوید.
مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:
نسل زد واقعاً نسلی متفاوت است یا صرفاً در محیط متفاوتی رشد کرده است؟
نسل زد را باید نسلی دانست که در جهان دیجیتال اجتماعی شده است. تفاوت اصلی این نسل با نسل‌های پیشین، فقط در میزان استفاده از فناوری نیست؛ بلکه به محیطی برمی‌گردد که در آن رشد کرده و جهان را شناخته است. نسل‌های قبل با کمبود اطلاعات مواجه بودند، اما نسل زد در شرایط وفور اطلاعات زندگی می‌کند. این نسل امکان دارد در زمانی کوتاه به اطلاعات و دیدگاه‌های مختلف دسترسی پیدا کند و حتی صدای خود را در مقیاسی جهانی به گوش دیگران برساند.
البته این وضعیت در کنار فرصت‌ها، چالش‌هایی هم دارد؛ از جمله مقایسه اجتماعی، قضاوت دائمی و فشار الگوریتم‌ها. ردپای دیجیتال نیز بخشی از تجربه زندگی این نسل شده است. بنابراین، تفاوت نسل زد را باید در زیست‌جهان متفاوت او بررسی کرد؛ نسلی که بخش مهمی از روابط و تجربه‌هایش در محیطی شکل می‌گیرد که مرزهای آن با جهان واقعی همیشه روشن نیست.
چرا برخی بزرگسالان نسل زد را کم‌حوصله، فردگرا یا ناسازگار می‌دانند؟
بخشی از این قضاوت‌ها ناشی از شکاف میان تجربه زیسته نسل‌های مختلف است. بزرگسالان معمولاً رفتار نسل جدید را با معیارهایی می‌سنجند که از تجربه دوران کودکی و نوجوانی خودشان به دست آورده‌اند؛ درحالی‌که نسل زد در شرایط اجتماعی و ارتباطی متفاوتی رشد کرده است. نباید هر تفاوتی را به‌معنای انحراف یا ضعف تلقی کرد.
برای مثال، آنچه گاهی بی‌حوصلگی یا بی‌تفاوتی نامیده می‌شود، ممکن است واکنشی به حجم بالای اطلاعات، فشار مقایسه اجتماعی یا شرایط نامطمئن پیرامون این نسل باشد. البته نباید نسل زد را هم ایده‌آل‌سازی کرد. این نسل نیز با فشارهای روانی، اخبار بحران‌ها، ناامنی اقتصادی و نگرانی درباره آینده روبه‌روست. شناخت این شرایط، پیش‌نیاز قضاوت منصفانه درباره رفتار نوجوانان است.
تفاوت نسل زد با نسل‌های قبل چه تغییری در مفهوم مشارکت و شنیده‌شدن کودکان ایجاد کرده است؟
یکی از موضوعات مهم در حقوق کودک، به رسمیت شناختن حق مشارکت و شنیده‌شدن است. بر اساس ماده ۱۲ کنوانسیون حقوق کودک، کودک حق دارد در موضوعاتی که بر زندگی او اثر می‌گذارند، دیدگاه خود را بیان کند و متناسب با سن و میزان رشدش مورد توجه قرار بگیرد.
نسل زد به‌واسطه حضور در فضای دیجیتال، امکان بیشتری برای بیان دیدگاه‌ها و ارتباط با دیگران پیدا کرده است. بااین‌حال، فراهم بودن امکان اظهار نظر به‌معنای تحقق کامل حق مشارکت نیست. باید دید آیا خانواده، مدرسه و نهادهای اجتماعی واقعاً برای شنیدن نظرات کودکان آمادگی دارند یا همچنان تصمیم‌ها را بدون در نظر گرفتن دیدگاه آن‌ها اتخاذ می‌کنند. کودک صرفاً موضوع حمایت نیست؛ او دارنده حق است و باید در تصمیم‌های مرتبط با زندگی خود نیز دیده شود.
حقوق دیجیتال نسل زد شامل چه حقوقی است و چه تهدیدهایی حریم خصوصی این نسل را تحت تأثیر قرار می‌دهد؟
بسیاری از حقوقی که امروز در فضای دیجیتال مطرح می‌شوند، حقوق تازه‌ای نیستند؛ بلکه همان حقوق شناخته‌شده کودکان‌اند که در محیط دیجیتال شکل و مصداق متفاوتی پیدا کرده‌اند. حق حریم خصوصی، دسترسی به اطلاعات، آزادی بیان و رشد شخصیت از جمله این حقوق هستند.
در فضای دیجیتال، داده‌های مربوط به رفتار، علایق، موقعیت مکانی، ارتباطات و جست‌وجوهای کودکان جمع‌آوری می‌شود. این اطلاعات می‌توانند برای تحلیل رفتار و پیش‌بینی علایق آن‌ها مورد استفاده قرار بگیرند. الگوریتم‌ها از یک طرف امکان دسترسی و ارتباط را افزایش می‌دهند و از طرف دیگر می‌توانند به ابزاری برای کنترل و جهت‌دهی رفتار تبدیل شوند.
موضوع مهم دیگر، شکل‌گیری گذشته دیجیتال کودک پیش از آن است که توان تصمیم‌گیری مستقل داشته باشد. ممکن است خانواده‌ها عکس‌ها، اطلاعات و بخش‌هایی از زندگی خصوصی فرزندشان را منتشر کنند؛ درحالی‌که کودک هنوز امکان انتخاب آگاهانه درباره حضور دیجیتال خود را ندارد. در این میان، حق بر فراموش‌شدن اهمیت پیدا می‌کند؛ که آیا کودک باید تا بزرگسالی حامل تصمیم‌هایی باشد که دیگران درباره حضور دیجیتال او گرفته‌اند؟
شرایط نسل زد در ایران چه تفاوتی با نوجوانان کشورهای دیگر دارد؟
نسل زد در ایران علاوه بر ویژگی‌های عمومی این نسل، تحت تأثیر شرایط خاص اجتماعی، اقتصادی و ارتباطی کشور نیز قرار دارد. محدودیت‌های اینترنت، فیلترینگ و استفاده از فیلترشکن‌ها، تجربه متفاوتی از حضور در فضای دیجیتال برای نوجوان ایرانی ایجاد کرده است. این نسل هم‌زمان در دو جهان زندگی می‌کند: جهان واقعی با محدودیت‌ها و شرایط خاص خود و جهان دیجیتال که امکان دسترسی به اطلاعات و ارتباطات گسترده‌تری را فراهم می‌کند.
در چنین شرایطی، شکاف میان دسترسی به اطلاعات و امکان بیان دیدگاه‌ها می‌تواند بیشتر شود. نمی‌توان برای مواجهه با این وضعیت صرفاً به کنترل و محدودسازی متوسل شد. مسئله اصلی، ایجاد تعادل میان حمایت و محدودیت، امنیت و آزادی و مصلحت کودک و استقلال تدریجی اوست. نوجوان ایرانی نیز باید به‌عنوان شهروندی در حال شکل‌گیری و دارنده حق دیده شود، نه صرفاً مصرف‌کننده فناوری.
خانواده‌ها در مواجهه با حضور دیجیتال نسل زد چه مسئولیتی دارند؟
خانواده‌ها باید جهان نسل جدید را بشناسند و به‌جای آنکه صرفاً به دنبال کنترل رفتار نوجوانان باشند، برای گفت‌وگو و شنیدن دیدگاه‌های آن‌ها فرصت ایجاد کنند. نسل زد محصول جهانی است که بزرگسالان در ساختن آن نقش داشته‌اند؛ بنابراین نمی‌توان تمام مسئولیت چالش‌های این نسل را بر دوش خود نوجوانان گذاشت.
حمایت از کودک در فضای دیجیتال ضروری است، اما این حمایت نباید به نادیده گرفتن حق انتخاب و استقلال تدریجی او منجر شود. خانواده باید درباره خطرها و فرصت‌های فضای مجازی با فرزند خود گفت‌وگو کند و در کنار فراهم کردن امنیت، حق دسترسی به اطلاعات و بیان دیدگاه را نیز به رسمیت بشناسد. نگاه صرفاً محدودکننده ممکن است فاصله میان والدین و نوجوانان را بیشتر کند و فرصت گفت‌وگوی مؤثر را از بین ببرد.
سیاست‌گذاران و جامعه برای مواجهه درست با نسل زد باید چه تغییری در نگاه خود ایجاد کنند؟
نسل زد را نباید مسئله‌ای برای حل کردن دانست؛ این نسل را باید فهمید. لازم است نگاه خود را از کودکِ صرفاً تحت کنترل به کودکِ صاحب حق تغییر دهیم. حق شنیده‌شدن، دسترسی به اطلاعات، حریم خصوصی و مشارکت باید در تصمیم‌گیری‌های مربوط به کودکان مورد توجه قرار بگیرد.
فناوری می‌تواند فرصت‌های مهمی برای یادگیری، ارتباط و رشد فراهم کند، اما این فرصت‌ها زمانی به نفع کودکان خواهد بود که با حمایت و رعایت حقوق آن‌ها همراه شود. نسل زد نشانه شکل‌گیری نوع دیگری از کودکی است؛ کودکی‌ای که در مرز میان انسان و فناوری، جهان واقعی و دیجیتال و حمایت و استقلال قرار دارد. مسئله اصلی این نیست که نسل زد چرا شبیه ما نیست؛ مسئله این است که آیا ما آماده‌ایم نسلی را که شبیه ما نیست، با حقوق خودش به رسمیت بشناسیم یا نه.
