حوزه/ حجت‌الاسلام کمالی با تبیین دیدگاه علامه طباطبایی درباره حقیقت عصمت، اظهار داشت: از منظر این مفسر برجسته، علم ویژه و موهبت الهی که با معرفت شهودی به خداوند، اسما و صفات او و حقیقت و ملکوت عالم همراه است، منشأ اصلی عصمت پیامبران و امامان به شمار می‌رود و با اختیار انسان نیز منافاتی ندارد.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه در مشهد، حجت‌الاسلام کمالی، پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، دوشنبه ۲۵ آبان‌ماه در نشست علمی بزرگداشت علامه طباطبایی و میراث علمی ایشان که در تالار شیخ طوسی این بنیاد برگزار شد، به تبیین منشأ عصمت از منظر علامه طباطبایی پرداخت و علم الهی را منشأ اصلی عصمت پیامبران و امامان دانست.

وی با اشاره به گستردگی مباحث مربوط به عصمت در فلسفه و کلام اسلامی، اظهار داشت: موضوع عصمت از ابعاد مختلفی قابل بررسی است که از جمله آن‌ها می‌توان به حقیقت و ماهیت عصمت، موهبتی یا اکتسابی بودن آن، گستره عصمت از نظر اشخاص و افعال و همچنین عصمت پیامبران پیش و پس از بعثت اشاره کرد.

پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی افزود: علامه طباطبایی در آثار مختلف خود، به‌ویژه تفسیر المیزان، متناسب با آیات قرآن به بررسی ابعاد گوناگون عصمت پرداخته است؛ اما یکی از مباحث مهم در اندیشه ایشان، تبیین منشأ عصمت و چگونگی تحقق آن در وجود پیامبران و امامان است.

حجت الاسلام کمالی با اشاره به دیدگاه اشاعره درباره منشأ عصمت، بیان کرد: اشاعره با تکیه بر مبانی خود در توحید افعالی و اعتقاد به جبر، منشأ عصمت را مستقیماً به فعل الهی نسبت می‌دهند و آن را به دو صورت سلبی، یعنی خلق نکردن معصیت در وجود پیامبر، و ایجابی، یعنی ایجاد طاعت از سوی خداوند، تبیین می‌کنند.

وی ادامه داد: بر اساس این دیدگاه، نقش مستقلی برای پیامبر در تحقق عصمت در نظر گرفته نمی‌شود؛ در حالی که علامه طباطبایی منشأ نزدیک و مستقیم عصمت را در وجود و نفس خود معصوم جست‌وجو می‌کند، هرچند این امر در نهایت به افاضه و فضل الهی بازمی‌گردد.

این پژوهشگر با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی در جلد پنجم تفسیر المیزان و ذیل آیه ۱۱۳ سوره نساء، به تبیین ویژگی‌های علم منشأ عصمت پرداخت و گفت: نخستین نکته این است که منشأ نزدیک و مستقیم عصمت، خارج از وجود پیامبر یا امام نیست و باید آن را در حقیقت وجودی خود معصوم جست‌وجو کرد.

وی افزود: نکته دوم آن است که این منشأ، از سنخ علم و شعور است؛ یعنی عصمت نتیجه نوعی معرفت و آگاهی ویژه است که در وجود پیامبر و امام تحقق پیدا می‌کند.

حجت الاسلام کمالی با بیان اینکه این علم، موهبتی الهی است، اظهار داشت: بر اساس تبیین علامه طباطبایی، علم منشأ عصمت از جانب خداوند به پیامبر و امام افاضه می‌شود و ریشه در فضل و عنایت الهی دارد.

وی چهارمین ویژگی این علم را ناسازگار نبودن آن با اختیار انسان دانست و تصریح کرد: برخورداری از علم ویژه الهی به معنای سلب اختیار نیست؛ بلکه این معرفت، اراده انسان را تقویت می‌کند و زمینه انتخاب آگاهانه و اختیاری رفتار درست را فراهم می‌سازد.

پژوهشگر بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در ادامه، با اشاره به تفاوت علم منشأ عصمت با علوم متعارف بشری، گفت: این علم از سنخ دانش‌های اکتسابی و معمول انسانی نیست که از طریق آموزش و تجربه به دست آید، بلکه معرفتی ویژه و الهی است که با نوعی شهود، حضور و مشاهده حقیقت همراه است.

وی با استناد به آیه ۱۱۳ سوره نساء، به عبارت وَعَلَّمَکَ مَا لَمْ تَکُنْ تَعْلَمُ اشاره کرد و افزود: این تعبیر نشان می‌دهد خداوند علمی را به پیامبر تعلیم داده است که از مسیر عادی و روش‌های متعارف اکتساب دانش به دست نمی‌آید و برخورداری از آن، جلوه‌ای از فضل الهی است.

حجت الاسلام کمالی خاطرنشان کرد: ویژگی دیگر این علم آن است که تحت تأثیر امیال و خواسته‌های نفسانی قرار نمی‌گیرد؛ برخلاف علوم متعارف بشری که ممکن است در برابر تمایلات و انگیزه‌های مختلف مغلوب شوند، معرفت ویژه معصوم بر گرایش‌ها و خواسته‌های نفسانی غلبه دارد.

وی در تبیین متعلق این علم از منظر علامه طباطبایی، بیان کرد: این معرفت، در حقیقت شناخت خداوند متعال، اسما و صفات الهی و همچنین حقیقت و ملکوت موجودات و افعال عالم است؛ معرفتی که می‌توان آن را در چارچوب توحید و حکمت بالغه الهی تبیین کرد.

این پژوهشگرحوزوی افزود: انسانی که به چنین معرفتی دست یافته باشد، حقیقت وجودی خود و جایگاه انسان را می‌شناسد، خداوند را در همه احوال حاضر و ناظر می‌بیند و حقیقت واقعی افعال و پیامدهای آن‌ها را درک می‌کند.

وی با تبیین این موضوع با مثالی توضیح داد: ممکن است چیزی از نظر ظاهر، طعم و جذابیت برای انسان مطلوب باشد، اما کسی که حقیقت و باطن آن را می‌شناسد و آثار زیان‌بار آن را به‌روشنی مشاهده می‌کند، به سراغ آن نمی‌رود؛ زیرا شناخت او صرفاً یک آگاهی ذهنی نیست، بلکه درک شهودی حقیقت و پیامدهای آن است.

حجت الاسلام کمالی تأکید کرد: هنگامی که انسان حقیقت افعال را با چنین معرفتی مشاهده کند، خداوند را همواره حاضر و ناظر بداند و جایگاه حقیقی روح و انسانیت خود را بشناسد، گناه را عامل سقوط و دوری از رضایت الهی می‌بیند؛ ازاین‌رو چنین علمی می‌تواند منشأ تحقق عصمت در وجود پیامبر و امام باشد.