بارشی و ورود یک سامانه فعال جوی از غرب کشور، پیش‌بینی بارش‌های سنگین موجب صدور نخستین هشدار قرمز هواشناسی و آماده‌باش دستگاه‌های اجرایی شده است.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه کباری - همزمان با ورود یک سامانه بارشی فعال از غرب کشور و پیش‌بینی بارش‌های سنگین در بخش‌هایی از ایران، سازمان هواشناسی با صدور نخستین هشدار سطح قرمز از ابتدای سال جاری، نسبت به احتمال وقوع سیلاب، طغیان رودخانه‌ها، آب‌گرفتگی معابر و اختلال در شبکه حمل‌ونقل هشدار داده است؛ شرایطی که موجب شده دستگاه‌های اجرایی، امدادی و خدمات‌رسان برای مقابله با مخاطرات احتمالی به حالت آماده‌باش درآیند.
بارش‌های پاییزی در حالی پس از یک دوره کم‌بارشی مورد توجه قرار گرفته‌اند که پیش‌بینی‌های هواشناسی از فعالیت سامانه‌ای نسبتاً قوی در روزهای پایانی هفته و تداوم اثرات آن در بخش‌هایی از کشور حکایت دارد. در این میان، همزمانی بارش‌های شدید با وضعیت رودخانه‌ها، مسیل‌ها، زیرساخت‌های شهری و جاده‌ای، ضرورت آمادگی دستگاه‌های مسئول را دوچندان کرده است.
ال‌نینو و بارش‌های پاییزی؛ ضرورت تفکیک پیش‌بینی از واقعیت‌های جوی
در هفته‌های اخیر موضوع تأثیر پدیده ال‌نینو بر وضعیت بارش‌های کشور نیز مطرح شده است. ال‌نینو یکی از الگوهای طبیعی نوسان دمای سطح آب اقیانوس آرام است که می‌تواند از طریق تغییر الگوهای گردش جو، بر توزیع بارش و دما در مناطق مختلف جهان اثر بگذارد. با این حال، ارتباط این پدیده با بارش‌های ایران مستقیم و قطعی نیست و شدت و میزان بارندگی در کشور به عوامل مختلفی از جمله موقعیت سامانه‌های جوی، الگوهای رطوبتی و شرایط منطقه‌ای بستگی دارد.
بنابراین، اگرچه بررسی اثر احتمالی ال‌نینو در تحلیل شرایط اقلیمی اهمیت دارد، اما نمی‌توان هر سامانه بارشی فعال یا بارش سنگین در کشور را مستقیماً به این پدیده نسبت داد. آنچه در شرایط فعلی اهمیت دارد، پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت سازمان هواشناسی و آمادگی برای مدیریت پیامدهای بارش‌های پیش‌رو است.
احتمال صدور هشدار قرمز برای مناطق زاگرس‌نشین
سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، با اشاره به آخرین وضعیت فعالیت سامانه بارشی اعلام کرده است که هسته‌های بارشی در حدود هفت استان فعال شده‌اند و مناطق شمال غرب، غرب و جنوب غرب، دامنه‌های رشته‌کوه البرز، تهران، سواحل شرقی دریای خزر و شمال شرق کشور تحت تأثیر این سامانه قرار خواهند گرفت.
به گفته وی، این سامانه طی روزهای اخیر از غرب کشور وارد شده و اوج فعالیت آن برای روز شنبه و صبح یکشنبه پیش‌بینی شده است. بیشترین میزان بارش نیز در استان‌های واقع در حاشیه رشته‌کوه زاگرس، به‌ویژه لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و شرق و شمال شرق خوزستان انتظار می‌رود. همچنین استان‌های ساحلی دریای خزر، به‌ویژه گیلان و اردبیل، از دیگر مناطق تحت تأثیر این سامانه خواهند بود.
تاجبخش پیش‌تر با اشاره به احتمال تشدید فعالیت سامانه اعلام کرده بود که در صورت تثبیت الگوی نقشه‌های هواشناسی، احتمال صدور هشدار قرمز برای چند استان زاگرس‌نشین وجود دارد؛ موضوعی که با تشدید پیش‌بینی‌ها به صدور نخستین هشدار قرمز هواشناسی کشور از ابتدای سال جاری منجر شد.
بر اساس اعلام سازمان هواشناسی، این هشدار برای استان‌های خوزستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان و کردستان صادر شده است. بارش شدید باران، رعدوبرق، تگرگ، وزش باد شدید و بارش برف در ارتفاعات از جمله مخاطرات پیش‌بینی‌شده برای این مناطق است.
در چنین شرایطی، احتمال وقوع سیلاب ناگهانی، طغیان رودخانه‌ها و مسیل‌ها، آب‌گرفتگی معابر شهری و زیرگذرها، آسیب به پل‌ها و راه‌های روستایی، اختلال در تردد جاده‌ای و حتی خسارت به زیرساخت‌های آب، برق، گاز و مخابرات وجود دارد. همچنین بارش برف در مناطق سردسیر و ارتفاعات می‌تواند موجب لغزندگی جاده‌ها، کاهش دید افقی و انسداد برخی محورهای کوهستانی شود.
آماده‌باش دستگاه‌ها برای کاهش خسارات احتمالی
در پی پیش‌بینی بارش‌های سنگین، جلسه هماهنگی مدیریت بحران و بررسی آمادگی استان‌ها با حضور وزیر راه و شهرسازی و نمایندگان دستگاه‌های مسئول برگزار شد تا آخرین اقدامات پیشگیرانه و میزان آمادگی استان‌های در معرض خطر مورد بررسی قرار گیرد.
فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، با اشاره به حساسیت رئیس‌جمهور و معاون اول رئیس‌جمهور نسبت به مسائل محیط زیستی و ضرورت پیشگیری از خسارات سیلاب، گفت: در این جلسه گزارش‌های سازمان هواشناسی، وزارت نیرو و سازمان مدیریت بحران کشور درباره پیش‌بینی‌های جوی و اقدامات پیشگیرانه ارائه شد.
به گفته وی، استانداران استان‌های در معرض بارش نیز به‌صورت مجازی در این نشست حضور داشتند و نمایندگان پلیس راهور، پلیس راه، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، جمعیت هلال احمر، اورژانس، سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای و صداوسیما درباره هماهنگی‌های لازم به بحث و تبادل نظر پرداختند.
یکی از محورهای مهم این جلسه، بررسی وضعیت رودخانه‌ها و مسیل‌ها و اقدامات انجام‌شده برای جلوگیری از بروز سیلاب بود. وزیر راه و شهرسازی با اشاره به آغاز نهضت لایروبی از سال گذشته اعلام کرد که بر اساس آمار وزارت نیرو، میانگین لایروبی رودخانه‌ها و مسیل‌ها در سال‌های گذشته حدود ۳۵۰ کیلومتر بوده، اما در نیمه نخست امسال بیش از هزار کیلومتر از رودخانه‌ها و مسیل‌های کشور لایروبی شده است.
این آمار نشان می‌دهد که اقدامات پیشگیرانه در حوزه مدیریت آب‌های سطحی افزایش یافته است؛ با این حال، لایروبی به‌تنهایی نمی‌تواند مانع وقوع سیلاب شود و ساماندهی حریم رودخانه‌ها، جلوگیری از ساخت‌وسازهای غیرمجاز در بالادست، پاکسازی کانال‌ها و آبروها و رفع موانع عبور جریان آب نیز از الزامات کاهش خسارات به شمار می‌روند.
صادق همچنین از اصلاح بیش از ۲ هزار و ۴۰۰ نقطه حادثه‌خیز در شبکه حمل‌ونقل جاده‌ای کشور خبر داد و گفت: این اقدامات به‌ویژه در محدوده پل‌ها و گلوگاه‌های عبور آب که احتمال آب‌گرفتگی و تشدید سیلاب در آنها وجود دارد، انجام شده است.
وی با اشاره به اینکه همچنان نقاطی در کشور نیازمند اصلاح و ساماندهی هستند، افزود: نقشه و پراکنش این نقاط با هماهنگی وزارت نیرو تهیه و در اختیار دستگاه‌های مرتبط قرار گرفته است تا اقدامات لازم در دستور کار قرار گیرد.
آمادگی ۹۵۰۰ دستگاه ماشین‌آلات و ۱۰ هزار راهدار
در بخش حمل‌ونقل جاده‌ای نیز سازمان راهداری از آماده‌باش نیروها و تجهیزات خود برای مقابله با شرایط جوی پیش‌رو خبر داده است.
حسین جهانیان، معاون راهداری سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای، با اشاره به برنامه‌ریزی برای اجرای طرح راهداری زمستانی اعلام کرد: برنامه‌ریزی‌های لازم از اردیبهشت‌ماه آغاز شده و در مردادماه نیز تأکیدات لازم برای تأمین نمک و تجهیزات مورد نیاز به تمامی راهداران کشور ابلاغ شده است.
به گفته وی، بیش از ۹ هزار و ۵۰۰ دستگاه ماشین‌آلات در سطح کشور مستقر شده و بیش از ۱۰ هزار نیروی انسانی شامل راهداران و رانندگان در بیش از هزار و ۱۵۰ راهدارخانه برای ارائه خدمات و مقابله با حوادث احتمالی آمادگی دارند.
جهانیان همچنین از لغو تمامی مرخصی‌های نیروهای راهداری خبر داد و تأکید کرد که راهداران در حالت آماده‌باش کامل قرار دارند تا در صورت انسداد یا بروز حادثه در محورهای مواصلاتی، در کوتاه‌ترین زمان ممکن برای بازگشایی مسیرها اقدام کنند.
وی با اشاره به تجربه سیلاب‌های اخیر در برخی مناطق کشور گفت: نیروهای راهداری در جریان حوادث گذشته در کوتاه‌ترین زمان ممکن در مناطق آسیب‌دیده حاضر شدند و اقدامات لازم را برای برقراری تردد انجام دادند.
معاون راهداری از رانندگان خواست پیش از آغاز سفر، آخرین وضعیت راه‌ها را از طریق سامانه ۱۴۱ بررسی کنند و با توجه به احتمال بارش برف در ارتفاعات، تجهیزات زمستانی، پوشاک گرم و مواد غذایی خشک به همراه داشته باشند.
اطلاع‌رسانی و مدیریت مصرف انرژی در دستور کار
در کنار آمادگی نیروهای عملیاتی، اطلاع‌رسانی به مردم و مدیریت مصرف انرژی نیز از دیگر محورهای مورد تأکید مسئولان است.
وزیر راه و شهرسازی با اشاره به اهمیت اطلاع‌رسانی مستمر گفت: مقرر شده است صداوسیما در سطح ملی و استانی، هشدارهای هواشناسی و توصیه‌های پیشگیرانه را به‌ویژه در مناطق در معرض خطر به اطلاع مردم برساند. همچنین با هماهنگی ستاد مدیریت بحران، پیامک‌های هشدار برای شهروندان مناطق پرخطر ارسال خواهد شد.
از سوی دیگر، تاجبخش با اشاره به کاهش دما پس از عبور سامانه بارشی اعلام کرده است که طی هفته آینده، به‌ویژه در نیمه شمالی کشور، افزایش مصرف انرژی پیش‌بینی می‌شود. به همین دلیل، لازم است تمهیدات لازم برای تأمین منابع انرژی در استان‌های شمالی و به‌خصوص مناطق غربی دریای خزر از پیش اندیشیده شود.
سازمان هواشناسی نیز از مردم خواسته است در مدت فعالیت سامانه از سفرهای غیرضروری، اتراق در حاشیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها، کوهنوردی و طبیعت‌گردی خودداری کنند. همچنین دستگاه‌های اجرایی باید برای بازگشایی دهانه پل‌ها، پاکسازی کانال‌ها، ایمن‌سازی محورهای مواصلاتی، برف‌روبی مناطق کوهستانی و حفاظت از تأسیسات زیربنایی آمادگی داشته باشند.
مدیریت بحران؛ از پیش‌بینی تا اقدام به‌موقع
با توجه به پیش‌بینی بارش‌های قابل توجه و صدور نخستین هشدار قرمز سال، اکنون مهم‌ترین مسئله، تبدیل هشدارهای هواشناسی به اقدامات عملیاتی و هماهنگ در استان‌های در معرض خطر است. تجربه حوادث سیلابی سال‌های گذشته نشان داده است که شدت بارش تنها عامل تعیین‌کننده میزان خسارات نیست و عواملی مانند وضعیت زیرساخت‌ها، آمادگی نیروهای امدادی، پاکسازی مسیرهای عبور آب و رعایت توصیه‌های ایمنی از سوی مردم نیز نقش مهمی در مدیریت بحران دارند.
هرچند لایروبی بیش از هزار کیلومتر از رودخانه‌ها و اصلاح بیش از ۲ هزار و ۴۰۰ نقطه حادثه‌خیز جاده‌ای، در کنار آماده‌باش هزاران نیروی راهدار و تجهیزات عملیاتی، بخشی از اقدامات پیشگیرانه انجام‌شده است، اما تداوم پایش مناطق پرخطر و واکنش سریع دستگاه‌ها در زمان وقوع حوادث همچنان ضرورت دارد.
در نهایت، بارش‌های پیش‌رو می‌تواند بخشی از نیاز آبی کشور را تأمین کند، اما بهره‌مندی از این بارش‌ها مستلزم مدیریت صحیح روان‌آب‌ها و کاهش خسارات احتمالی است؛ موضوعی که تحقق آن به هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی و امدادی و همچنین توجه جدی مردم به هشدارهای هواشناسی وابسته است.