چهارشنبه گذشته در افتتاحیه نمایشگاه کتاب «شارجه» در امارات، کشوری که فقط ۵۵ سال عمر دارد.
چهارشنبه گذشته در افتتاحیه نمایشگاه کتاب «شارجه» در امارات، کشوری که فقط ۵۵ سال عمر دارد، سلطان بن محمد القاسمی، شیخ منطقه شارجه طی یک سخنرانی از تأسیس جایزه جدیدی به نام جایزه «هارون‌الرشید» در حوزه‌های گوناگون علمی، مانند علوم تجربی، ادبیات و مهندسی، ذیل نمایشگاه کتاب این شیخ‌نشین خبر داد. او در تبیین چنین نام‌گذاری عجیبی گفت: «هارون‌الرشید شخصیتی یگانه است. برخی مورخان به او ستم روا داشته‌اند، به او تهمت زده‌اند و ما باید شأن او را در عالم گرامی بداریم». انتخاب اسم هارون‌الرشید برای نام‌گذاری یک جایزه علمی و مربوط به میراث مکتوب، علاوه بر رویکردهای سیاسی و البته سلفی، یک طنز تلخ تاریخی است. برخی بر این باورند که ما به دلیل پیروی از مذهب اهل‌بیت(ع) به هارون و اقدامات وی نگاهی منفی و توأم با نفرت داریم؛ اما نکته اساسی اینجاست که پنجمین خلیفه عباسی که بین سال‌های ۱۷۰ تا ۱۹۳ قمری، حدود ۲۳ سال بر تخت سلطنت تکیه زد، ویژگی‌های شخصیتی خاصی داشت که سبب می‌شد همه مورخان، اعم از شیعه و اهل‌سنت، به وی روی خوش نشان ندهند و ننگ تعریف و تمجید از وی را بر جبین خویش نپسندند و صرفاً به حفظ ظاهر بسنده کنند.
این ماکیاولیست مبتلا به پارانویا
نیکولو ماکیاولی (فیلسوف سیاسی اهل فلورانس، درگذشته ۱۵۲۷ میلادی) عقیده داشت هدف، وسیله را توجیه می‌کند و بر همین اساس، «توجیه استفاده از هر ابزاری (از جمله فریب، نیرنگ و قتل) برای کسب، حفظ و تحکیم قدرت، جدا از معیارهای اخلاقی» را اصطلاحاً «تفکر ماکیاولیستی» نامیده‌اند. این رویکرد البته در حیات بخش بزرگی از حاکمان جنایتکار تاریخ، معتبر و قابل بررسی است، اما در زندگی هارون‌الرشید، جایگاه و موقعیت خاص و منحصر به‌فردی دارد. هارون تقریباً تمام افرادی را که به آن‌ها گمان بد برده‌بود، از میان برداشت. در میان سیاهه جنایات او، قتل دوستان نزدیکی همچون خاندان برامکه دیده می‌شود. هارون به نوعی «پارانویا» مبتلا بود که تا آخرین دقایق عمر، او را رها نکرد. طبری گزارش مربوط به اقدام هارون علیه خاندان برمکی را به سبب سوءظن به تفصیل آورده‌است.(۱) خلیفه عباسی تنها در تقابل با اهل‌بیت(ع) و آل‌ابی‌طالب به چنین جنایات هولناکی دست نمی‌زد، بلکه با هر گزینه رقیبی که از آن احساس خطر می‌کرد، چنین برخوردی داشت. او در دقایق پایانی عمر دستور داد بدن «بشیر بن لیث» برادر رافع بن لیث را که در خراسان علیه هارون اقدام کرده‌بود، قطعه‌قطعه کنند؛ «ابن‌تغری بردی» در «نجوم الزاهره» آورده‌است «هارون قصاب را فراخواند و به او دستور داد که بند از بند [بشیر] جدا کند».(۲) او پس از دیدن صحنه مثله کردن رافع، از هوش رفت و مدتی بعد مُرد. چنین وحشی‌گری عجیبی در رفتار هارون‌الرشید نسبت به خاندان رسول‌خدا(ص) و آل‌ابی‌طالب بیش از دیگران به چشم می‌آید. هارون به عهد و پیمان خود نیز استوار نبود و همه چیز را فدای قدرت و موقعیت خود می‌کرد. او با آنکه به «یحیی بن عبدالله» یکی از سادات حسنی، امان داده و بر این امان قسم یادکرده‌بود، وی را به طرز فجیعی به شهادت رساند و تعداد زیادی از افراد خانواده وی را از بین برد.(۳)
نکته جالب توجه در رفتار هارون، وجود نوعی دوگانگی شخصیت بود که از رویکردهای قدرت‌طلبانه وی ناشی می‌شد. هارون که به ظاهر می‌کوشید با فضلا همنشین باشد و خود را اهل فضل و زهد جا بزند، در رفتار ابداً چنین نبود؛ طبق گزارش «جرجی زیدان» هارون در دربار خود ۲هزار کنیز داشت که تنها ۳۰۰ نفر از آن‌ها رامشگر و نوازنده بودند!(۴) درباره شخصیت و اقدامات هارون، موارد متعدد دیگری نیز وجود دارد که از حوصله این نوشتار بیرون است و علاقه‌مندان می‌توانند برای سنجش عیار آن‌ها به متون معتبر تاریخی مراجعه کنند.
همذات‌پنداری با هارون!
هارون با چنین کارنامه سیاهی، در ردیف سیاستمدارانی قرار دارد که در تاریخ، با شیوه‌های ماکیاولیستی، چند صباحی را بر سریر قدرت گذراندند و سپس به دیار عدم رهسپار شدند تا پندی برای آیندگان باشند. اما ظاهراً این پندنامه، برای حکام سبک‌مغز اماراتی، مفهوم و معنایی ندارد. توهم اینکه می‌توان با جعل تاریخی و نادیده گرفتن شواهد، روایت‌ها را واژگونه و هویت‌ها را دگرگون کرد، این بار شیوخ حاشیه جنوبی خلیج فارس را به بیراهه‌ای جدید کشانده‌است؛ بیراهه‌ای که می‌خواهد از طریق سفیدشویی کارنامه قاتلان ائمه اطهار(ع) و مؤمنان مظلوم، هویتی جدید برای شیوخ تازه به دوران رسیده خلق کند. هویتی که بی‌تردید نشانه‌های رفتار و الگوی ماکیاولیستی و همذات‌پنداری با هارون، در آن‌ها بیرون از شمارش است. غافل از اینکه نه می‌توان تاریخ را از چشم آیندگان پنهان کرد و نه می‌شود بر صورت خورشید خطی کشید.
پی‌نوشت‌ها
۱. تاریخ الامم والملوک، محمد بن جریر طبری، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، بی‌تا، صفحه ۲۸۷ به بعد
۲. نجوم‌الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، یوسف بن تغری بردی، وزارة الثقافة والارشاد، قاهره، ۱۳۹۲ قمری، صفحه ۱۴۲
۳. مقاتل الطالبیین، ابوالفرج اصفهانی، مکتب حیدریه، نجف اشرف، ۱۳۸۵ قمری، صفحه ۳۱۴
۴. تاریخ تمدن اسلام، جرجی زیدان، ترجمه: علی جواهرکلام، امیرکبیر، تهران، ۱۳۷۲، جلد ۵، صفحه ۹۸۶